ابریشمدوزی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «ابریشمدوزی؛» ایجاد کرد |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
ابریشمدوزی؛ | '''{{درشت|ابریشمدوزی؛}}''' دوخت نقوش روی پارچه با نخ طبیعی ابریشم. | ||
ابریشمدوزی هنر سنتی ایرانی است که در آن با استفاده از نخ ابریشم طبیعی، طرحهای تزیینی بر روی پارچههای مختلف دوخته میشود. این هنر که قدمت آن به دوره ساسانی بازمیگردد، در دوران صفویه به اوج خود رسید. نقوش مورد استفاده شامل گل و مرغ، اسلیمی، بتهجقه و صحنههای طبیعتگرایانه است و بر روی پارچههایی چون مخمل، تافته و کتان اجرا میشود. هنر ابریشمدوزی در دوران معاصر با چالشهایی مانند ورود ابریشم خارجی مواجه است، اما همچنان بهعنوان یکی از صنایع دستی اصیل ایران، در تزیین لباس، تابلوهای هنری و وسایل دکوراسیون کاربرد دارد. | |||
== تعریف ابریشمدوزی == | |||
ابریشمدوزی نوعی سوزندوزی سنتی ایرانی است که در آن از نخ ابریشم طبیعی برای ایجاد طرحهای تزیینی روی پارچههای مختلف استفاده میشود. این هنر در سراسر ایران رواج دارد و از جمله صنایع دستی اصیل و ارزشمند کشور محسوب میگردد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/familiarity-silk1-embroidery.html «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
==مواد اولیه== | |||
ابریشم رشتهای پروتئینی و طبیعی است که از ترشحات کرم ابریشم بهدست میآید. دو ویژگی لطافت و درخشندگی طبیعی نخ ابریشم، ظاهری اشرافی و چشمنواز به آثار ابریشمدوزی میبخشد. از این نخ بر روی پارچههای گوناگونی مانند مخمل، تافته، اطلس، کتان، چلوار و ماهوت استفاده میشود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/familiarity-silk1-embroidery.html «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
==نقوش و طرحها== | |||
طرحهای ابریشمدوزی بسیار متنوع و نامحدود هستند و شامل گلومرغ، گلوبوته، نقوش اسلیمی و ختایی، بتهجقه، نقوش انسانی و حیوانی، صحنههای شکار و مجالس بزم و نیز نقوش هندسی میشوند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/familiarity-silk1-embroidery.html «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
== تاریخچهٔ ابریشمدوزی == | |||
اگرچه واردات ابریشم در دوره اشکانیان آغاز شد، اما رونق تولید و استفاده از آن در دوره ساسانیان بهوجود آمد. قرارگیری ایران در مسیر جاده ابریشم و شرایط مساعد اقلیمی، موجب گسترش پرورش کرم ابریشم (نوغانداری) در مناطق شمالی به ویژه گیلان، مازندران و گرگان شد.<ref>[https://sanatafarinan.ir/مسیرصنعت-تولید-ابریشم-درایران/ «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وبسایت صنعتآفرینان امداد.]</ref> | |||
در کنار گسترش ابریشمبافی، هنر ابریشمدوزی نیز در ایران رایج شد. قدیمیترین نمونهٔ ابریشمدوزی که امروزه در موزهٔ ایران باستان نگهداری میشود، به سال ۴۵۱ق در دورهٔ سلجوقی بازمیگردد. در این دوران، هنر ابریشمدوزی رونق چشمگیری یافت؛ شواهد این گسترش را میتوان در پارچهها و دوختهای باقیمانده از آن زمان مشاهده کرد. بخشی از این آثار ارزشمند در مجموعههای مختلف نگهداری میشود و در سالهای اخیر نیز نمونههایی از آنها در شهر ری کشف شده است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/familiarity-silk1-embroidery.html «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
==اوج گیری در دوره صفویه== | |||
دوره صفویه اوج شکوفایی تولید ابریشم و هنر ابریشمدوزی در ایران بود. در این دوران، ایران سالانه تا سه هزار تن ابریشم خام تولید میکرد و گیلان به تنهایی حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد این محصول را تأمین مینمود. ابریشم خام مهمترین کالای اقتصادی و صادراتی ایران بود و نقشی همارز با نفت در دوران معاصر داشت. پارچههای ابریشمی علاوه بر پوشاک، به عنوان بوم نقاشی برای ثبت رویدادهای درباری، صحنههای رزم و بزم و نیز به عنوان هدایای دیپلماتیک ارزشمند مورد استفاده قرار میگرفتند. در این دوره انواع مختلفی از ابریشم با کیفیتهای متفاوت تولید میشد که از مرغوبترین آنها میتوان به ابریشم میلانی، لاجی (خرواری) و لاهیجانی اشاره کرد.<ref>[https://sanatafarinan.ir/مسیرصنعت-تولید-ابریشم-درایران/ «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وبسایت صنعتآفرینان امداد.]</ref> | |||
== دوختهای رایج در ابریشمدوزی == | |||
ابریشمدوزی با استفاده از روشهای گوناگون دوخت انجام میشود که هر کدام جلوۀ ویژهای به کار میبخشد: | |||
* ساقهدوزی: برای ایجاد خطوط نازک و پیچیده. در این گونه از ابریشمدوزی، سوزن نخشده از زیر پارچه بیرون آورده شده و با فاصلهای حدود پنج میلیمتر دوباره در پارچه فرومیرود. سپس در هر مرحله، سوزن از نیمهٔ بخیهٔ قبلی بیرون میآید و با تکرار این عمل، ردیفی پیوسته و برجسته ایجاد میشود. | |||
* گره فرانسوی: برای ایجاد نقاط برجسته و تزیینی. در این شیوه، هنرمند سوزن را از زیر پارچه بیرون میآورد، نخ را یک یا دو دور به دور سوزن میپیچد و سپس سوزن را در همان نقطه یا نزدیک به محل قبلی فرومیکند تا گرهای کوچک و برجسته ایجاد شود. | |||
* ساتندوزی: که خود به انواع توپر، توخالی و کوتاه و بلند تقسیم میشود و برای پر کردن سطوح طرحها به کار میرود و حالت ابریشمی و درخشان به اثر میدهد. در ساتندوزی توپر، سوزن از مرکز گل یا برگ به پایین دوخته میشود و دو طرف آن بهطور موازی تا پایین پر میشود تا سطح طرح کاملاً پوشیده گردد. در ساتندوزی توخالی، تنها حاشیهٔ طرح به فاصلهٔ سه تا پنج میلیمتر دورگیری میشود که معمولاً با نخ ابریشم انجام میگیرد. ساتندوزی کوتاهوبلند با بخیههایی با طولهای متفاوت اجرا میشود و به طرح جلوهای سایهروشن و طبیعی میبخشد؛ این روش را میتوان با نخهای تکرنگ یا دورنگ بهکار برد. برای دوخت برگهای کوچک معمولاً از ساتندوزی اریب استفاده میشود که در آن سوزن از وسط برگ بیرون آمده و دو سوی آن بهصورت مورب پر میشود. اما برای برگها و طرحهای بزرگتر، ابتدا پشت پارچه لایی چسبانده و آن را در کارگاه گلدوزی محکم میکنند، سپس طرح موردنظر با یکی از روشهای توپر، توخالی یا کوتاه و بلند کامل میگردد.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/4ba4bff6274df9ad6d2d46bc17abbaa7 اسمعیلی بریرانی، «آسیبشناسی مدهای زودگذر جهت بازطراحی پوشاک پایدار (مطالعۀ موردی: ابریشمدوزی)»، 1399ش، ص100-97]</ref> | |||
==کاربردهای امروزی== | |||
امروزه از ابریشمدوزی در زمینههای زیر استفاده میشود: | |||
* تزیین لباسهای محلی و مدرن | |||
* تولید کیف، کفش و زیورآلات دستساز | |||
* تولید آثار هنری و تابلوهای تزیینی | |||
* تزیین وسایل دکوراسیون داخلی مانند رومیزی، کوسن و پرده<ref>[https://doozigol.com/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D9%86%D8%AE-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%85/ «انواع نخ ابریشم، ویژگیها و کاربرد»، وبسایت دوزیگل.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
* «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
* اسمعیلی بریرانی، صغرا، «آسیبشناسی مدهای زودگذر جهت بازطراحی پوشاک پایدار (مطالعهٔ موردی: ابریشمدوزی)»، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه هنر و معماری پارس، اسفند ۱۳۹۹ش. | |||
* «انواع نخ ابریشم، ویژگیها و کاربرد»، وبسایت دوزیگل، تاریخ بازدید: ۱۴ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
* پوپ، آرتور و اکرمن، فیلیپس، شاهکارهای هنر ایران، ترجمهٔ پرویز خانلری، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰ش. | |||
* حمیدیمنش، تقی و جعفری دهکردی، ناهید، «نقش شهریاران صفوی در پیشرفت صنعت پارچههای ابریشمین ایران»، فصلنامهٔ هنرهای صناعی ایران، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. | |||
* کبیر، پاتریشیا، منسوجات اسلامی، ترجمهٔ مهناز شایستهفر، ۱۳۸۶ش. | |||
* «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وبسایت صنعتآفرینان امداد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۴ش. | |||
نسخهٔ ۱ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۴:۱۰
ابریشمدوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ طبیعی ابریشم.
ابریشمدوزی هنر سنتی ایرانی است که در آن با استفاده از نخ ابریشم طبیعی، طرحهای تزیینی بر روی پارچههای مختلف دوخته میشود. این هنر که قدمت آن به دوره ساسانی بازمیگردد، در دوران صفویه به اوج خود رسید. نقوش مورد استفاده شامل گل و مرغ، اسلیمی، بتهجقه و صحنههای طبیعتگرایانه است و بر روی پارچههایی چون مخمل، تافته و کتان اجرا میشود. هنر ابریشمدوزی در دوران معاصر با چالشهایی مانند ورود ابریشم خارجی مواجه است، اما همچنان بهعنوان یکی از صنایع دستی اصیل ایران، در تزیین لباس، تابلوهای هنری و وسایل دکوراسیون کاربرد دارد.
تعریف ابریشمدوزی
ابریشمدوزی نوعی سوزندوزی سنتی ایرانی است که در آن از نخ ابریشم طبیعی برای ایجاد طرحهای تزیینی روی پارچههای مختلف استفاده میشود. این هنر در سراسر ایران رواج دارد و از جمله صنایع دستی اصیل و ارزشمند کشور محسوب میگردد.[۱]
مواد اولیه
ابریشم رشتهای پروتئینی و طبیعی است که از ترشحات کرم ابریشم بهدست میآید. دو ویژگی لطافت و درخشندگی طبیعی نخ ابریشم، ظاهری اشرافی و چشمنواز به آثار ابریشمدوزی میبخشد. از این نخ بر روی پارچههای گوناگونی مانند مخمل، تافته، اطلس، کتان، چلوار و ماهوت استفاده میشود.[۲]
نقوش و طرحها
طرحهای ابریشمدوزی بسیار متنوع و نامحدود هستند و شامل گلومرغ، گلوبوته، نقوش اسلیمی و ختایی، بتهجقه، نقوش انسانی و حیوانی، صحنههای شکار و مجالس بزم و نیز نقوش هندسی میشوند.[۳]
تاریخچهٔ ابریشمدوزی
اگرچه واردات ابریشم در دوره اشکانیان آغاز شد، اما رونق تولید و استفاده از آن در دوره ساسانیان بهوجود آمد. قرارگیری ایران در مسیر جاده ابریشم و شرایط مساعد اقلیمی، موجب گسترش پرورش کرم ابریشم (نوغانداری) در مناطق شمالی به ویژه گیلان، مازندران و گرگان شد.[۴]
در کنار گسترش ابریشمبافی، هنر ابریشمدوزی نیز در ایران رایج شد. قدیمیترین نمونهٔ ابریشمدوزی که امروزه در موزهٔ ایران باستان نگهداری میشود، به سال ۴۵۱ق در دورهٔ سلجوقی بازمیگردد. در این دوران، هنر ابریشمدوزی رونق چشمگیری یافت؛ شواهد این گسترش را میتوان در پارچهها و دوختهای باقیمانده از آن زمان مشاهده کرد. بخشی از این آثار ارزشمند در مجموعههای مختلف نگهداری میشود و در سالهای اخیر نیز نمونههایی از آنها در شهر ری کشف شده است.[۵]
اوج گیری در دوره صفویه
دوره صفویه اوج شکوفایی تولید ابریشم و هنر ابریشمدوزی در ایران بود. در این دوران، ایران سالانه تا سه هزار تن ابریشم خام تولید میکرد و گیلان به تنهایی حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد این محصول را تأمین مینمود. ابریشم خام مهمترین کالای اقتصادی و صادراتی ایران بود و نقشی همارز با نفت در دوران معاصر داشت. پارچههای ابریشمی علاوه بر پوشاک، به عنوان بوم نقاشی برای ثبت رویدادهای درباری، صحنههای رزم و بزم و نیز به عنوان هدایای دیپلماتیک ارزشمند مورد استفاده قرار میگرفتند. در این دوره انواع مختلفی از ابریشم با کیفیتهای متفاوت تولید میشد که از مرغوبترین آنها میتوان به ابریشم میلانی، لاجی (خرواری) و لاهیجانی اشاره کرد.[۶]
دوختهای رایج در ابریشمدوزی
ابریشمدوزی با استفاده از روشهای گوناگون دوخت انجام میشود که هر کدام جلوۀ ویژهای به کار میبخشد:
- ساقهدوزی: برای ایجاد خطوط نازک و پیچیده. در این گونه از ابریشمدوزی، سوزن نخشده از زیر پارچه بیرون آورده شده و با فاصلهای حدود پنج میلیمتر دوباره در پارچه فرومیرود. سپس در هر مرحله، سوزن از نیمهٔ بخیهٔ قبلی بیرون میآید و با تکرار این عمل، ردیفی پیوسته و برجسته ایجاد میشود.
- گره فرانسوی: برای ایجاد نقاط برجسته و تزیینی. در این شیوه، هنرمند سوزن را از زیر پارچه بیرون میآورد، نخ را یک یا دو دور به دور سوزن میپیچد و سپس سوزن را در همان نقطه یا نزدیک به محل قبلی فرومیکند تا گرهای کوچک و برجسته ایجاد شود.
- ساتندوزی: که خود به انواع توپر، توخالی و کوتاه و بلند تقسیم میشود و برای پر کردن سطوح طرحها به کار میرود و حالت ابریشمی و درخشان به اثر میدهد. در ساتندوزی توپر، سوزن از مرکز گل یا برگ به پایین دوخته میشود و دو طرف آن بهطور موازی تا پایین پر میشود تا سطح طرح کاملاً پوشیده گردد. در ساتندوزی توخالی، تنها حاشیهٔ طرح به فاصلهٔ سه تا پنج میلیمتر دورگیری میشود که معمولاً با نخ ابریشم انجام میگیرد. ساتندوزی کوتاهوبلند با بخیههایی با طولهای متفاوت اجرا میشود و به طرح جلوهای سایهروشن و طبیعی میبخشد؛ این روش را میتوان با نخهای تکرنگ یا دورنگ بهکار برد. برای دوخت برگهای کوچک معمولاً از ساتندوزی اریب استفاده میشود که در آن سوزن از وسط برگ بیرون آمده و دو سوی آن بهصورت مورب پر میشود. اما برای برگها و طرحهای بزرگتر، ابتدا پشت پارچه لایی چسبانده و آن را در کارگاه گلدوزی محکم میکنند، سپس طرح موردنظر با یکی از روشهای توپر، توخالی یا کوتاه و بلند کامل میگردد.[۷]
کاربردهای امروزی
امروزه از ابریشمدوزی در زمینههای زیر استفاده میشود:
- تزیین لباسهای محلی و مدرن
- تولید کیف، کفش و زیورآلات دستساز
- تولید آثار هنری و تابلوهای تزیینی
- تزیین وسایل دکوراسیون داخلی مانند رومیزی، کوسن و پرده[۸]
پانویس
- ↑ «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وبسایت صنعتآفرینان امداد.
- ↑ «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وبسایت صنعتآفرینان امداد.
- ↑ اسمعیلی بریرانی، «آسیبشناسی مدهای زودگذر جهت بازطراحی پوشاک پایدار (مطالعۀ موردی: ابریشمدوزی)»، 1399ش، ص100-97
- ↑ «انواع نخ ابریشم، ویژگیها و کاربرد»، وبسایت دوزیگل.
منابع
- «آشنایی با هنر ابریشمکشی و ابریشمدوزی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- اسمعیلی بریرانی، صغرا، «آسیبشناسی مدهای زودگذر جهت بازطراحی پوشاک پایدار (مطالعهٔ موردی: ابریشمدوزی)»، پایاننامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه هنر و معماری پارس، اسفند ۱۳۹۹ش.
- «انواع نخ ابریشم، ویژگیها و کاربرد»، وبسایت دوزیگل، تاریخ بازدید: ۱۴ آذر ۱۴۰۴ش.
- پوپ، آرتور و اکرمن، فیلیپس، شاهکارهای هنر ایران، ترجمهٔ پرویز خانلری، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- حمیدیمنش، تقی و جعفری دهکردی، ناهید، «نقش شهریاران صفوی در پیشرفت صنعت پارچههای ابریشمین ایران»، فصلنامهٔ هنرهای صناعی ایران، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
- کبیر، پاتریشیا، منسوجات اسلامی، ترجمهٔ مهناز شایستهفر، ۱۳۸۶ش.
- «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وبسایت صنعتآفرینان امداد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۴ش.