| خط ۷: | خط ۷: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
الگوی رهبری دینی در نظام سیاسی شیعه بر پایهٔ امامت استوار است؛ به این معنا که حاکم اسلامی، چه در عصر حضور معصوم و چه در عصر غیبت، مأمور اجرای قانون الهی و هدایت جامعه براساس سیرهٔ پیامبر و امامان معصوم است. علامه طباطبایی، با استناد به آیات قرآن، بر این نکته تأکید میکند که مسلمانان باید برای خود حاکمی برگزینند که حکومت او در امتداد سیرهٔ رسول خدا و مبتنی بر رهبری و امامت باشد.<ref>طباطبایی، ترجمهٔ تفسیر المیزان، 1378ش، ج4، ص196.</ref> آیتالله جوادی آملی نیز ساختار کلی نظام سیاسی اسلام را بر پایهٔ نظام امامت و ولایت تبیین میکند. بهگفتهٔ او، در چنین نظامی قوانین از ناحیهٔ خداوند تشریع شده و برای تحقق حاکمیت وحی، امام معصوم در عصر حضور و نزدیکترین فرد به او در عصر غیبت، عهدهدار رهبری جامعه است.<ref>جوادی آملی، ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت، 1378ش، ص257</ref> بر این اساس، رهبری در جمهوری اسلامی ایران ادامهٔ تاریخی همان الگوی امامت دانسته میشود؛ فقیه جامعالشرایط در عصر غیبت، بهعنوان نایب امام معصوم، مسئولیت رهبری جامعه اسلامی را برعهده دارد.<ref>جوادی آملی، ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت، 1378ش، ص212-213.</ref> در فقه شیعه نیز، فقیهانی چون شیخ مفید، شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شهیدین و سپس محقق کرکی در آثار خود به این موضوع اشاره کردهاند. در دورهٔ صفویه، با رسمیشدن تشیع در ایران، زمینهٔ اجتماعی و سیاسی برای طرح گستردهتر نقش فقیه در ادارهٔ امور فراهم شد. محقق کرکی در این دوره توانست برخی اختیارات حکومتی را در عمل اعمال کند. از اینرو، در بیشتر دورههای پس از آن، بهسبب فقدان ساختار سیاسی شیعی مستقل، نقش فقها عمدتاً به امور قضایی، شرعی و حسبی محدود ماند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86297/پیشینه-تاریخی-ولایت-فقیه?rcids=85360,52192,81727,86765,86292,82395,80352,52818,86326,81835,81694,52823,93361,91937,88502,87246,88841,86332,87790,87691 «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]</ref> در دورهٔ معاصر نیز [[امام خمینی|سید روحالله خمینی]]، بحث رهبری حکومت اسلامی را در قالب نظریهٔ ولایت فقیه در سطحی گستردهتر بسط دادند.<ref>برجی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»، 1380ش، ص105</ref> سرانجام پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، اصل رهبری دینی در ساختار سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران در قانون اساسی بازتاب یافت.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | الگوی رهبری دینی در نظام سیاسی شیعه بر پایهٔ امامت استوار است؛ به این معنا که حاکم اسلامی، چه در عصر حضور معصوم و چه در عصر غیبت، مأمور اجرای قانون الهی و هدایت جامعه براساس سیرهٔ پیامبر و امامان معصوم است. علامه طباطبایی، با استناد به آیات قرآن، بر این نکته تأکید میکند که مسلمانان باید برای خود حاکمی برگزینند که حکومت او در امتداد سیرهٔ رسول خدا و مبتنی بر رهبری و امامت باشد.<ref>طباطبایی، ترجمهٔ تفسیر المیزان، 1378ش، ج4، ص196.</ref> | ||
آیتالله جوادی آملی نیز ساختار کلی نظام سیاسی اسلام را بر پایهٔ نظام امامت و ولایت تبیین میکند. بهگفتهٔ او، در چنین نظامی قوانین از ناحیهٔ خداوند تشریع شده و برای تحقق حاکمیت وحی، امام معصوم در عصر حضور و نزدیکترین فرد به او در عصر غیبت، عهدهدار رهبری جامعه است.<ref>جوادی آملی، ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت، 1378ش، ص257</ref> بر این اساس، رهبری در جمهوری اسلامی ایران ادامهٔ تاریخی همان الگوی امامت دانسته میشود؛ فقیه جامعالشرایط در عصر غیبت، بهعنوان نایب امام معصوم، مسئولیت رهبری جامعه اسلامی را برعهده دارد.<ref>جوادی آملی، ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت، 1378ش، ص212-213.</ref> | |||
در فقه شیعه نیز، فقیهانی چون شیخ مفید، شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شهیدین و سپس محقق کرکی در آثار خود به این موضوع اشاره کردهاند. در دورهٔ صفویه، با رسمیشدن تشیع در ایران، زمینهٔ اجتماعی و سیاسی برای طرح گستردهتر نقش فقیه در ادارهٔ امور فراهم شد. محقق کرکی در این دوره توانست برخی اختیارات حکومتی را در عمل اعمال کند. از اینرو، در بیشتر دورههای پس از آن، بهسبب فقدان ساختار سیاسی شیعی مستقل، نقش فقها عمدتاً به امور قضایی، شرعی و حسبی محدود ماند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86297/پیشینه-تاریخی-ولایت-فقیه?rcids=85360,52192,81727,86765,86292,82395,80352,52818,86326,81835,81694,52823,93361,91937,88502,87246,88841,86332,87790,87691 «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]</ref> | |||
در دورهٔ معاصر نیز [[امام خمینی|سید روحالله خمینی]]، بحث رهبری حکومت اسلامی را در قالب نظریهٔ ولایت فقیه در سطحی گستردهتر بسط دادند.<ref>برجی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»، 1380ش، ص105</ref> سرانجام پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، اصل رهبری دینی در ساختار سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران در قانون اساسی بازتاب یافت.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | |||
== جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران == | == جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران == | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۹: | ||
== مبانی قدرت رهبر جمهوری اسلامی ایران == | == مبانی قدرت رهبر جمهوری اسلامی ایران == | ||
مبانی قدرت رهبری در جمهوری اسلامی ایران، برآیندی از دو رکن مشروعیت الهی و پشتوانه قانونی-مردمی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/مبانی-حاکمیت-دینی-و-ولایت-فقیه حبیبیتبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref> از منظر فقهی، قدرت رهبر برآمده از نصب فقیه جامعالشرایط به ولایت، جهت صیانت از احکام دین و مدیریت جامعه در عصر غیبت است که بر پایهٔ ادله فقاهتی و با واسطه کشف خبرگان ملت به رسمیت میرسد. چنانکه از دیدگاه سیدعلی خامنهای، مردم یکی از ارکان مشروعیت حکومتاند. در این دیدگاه، نظام سیاسی اسلام، علاوه بر رأی و خواست مردم، بر تقوا و عدالت نیز استوار است. حکومتی که فاقد این دو ویژگی باشد، حتی با اتفاق همهٔ مردم، از نظر اسلام نامشروع تلقی میشود.<ref>[https://khl.ink/f/5703 خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان قزوین»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> سید محمدباقر صدر نیز مشروعیت نظام سیاسی در اسلام را ترکیبی از ارادهٔ الهی و مردمی میداند. به باور وی، فقیه ناظر بر جریان حکومت است و مردم با تأیید خود به حکومت مقبولیت میبخشند؛ در صورت عدم تأیید مردم، حکومت فقیه مقبولیت خود را از دست میدهد.<ref>[https://jqr.isca.ac.ir/article_22611_5a66a58b32bf2316215b3d124f5561d3.pdf شاهرخی، «نقش مردم در حکومت اسالمی از نگاه مقام معظم رهبری و شهید صدر»، 1391ش، ص56.]</ref> بر این اساس، رأی و بیعت مردم، یک اصل اسلامی بهشمار میآید.<ref>[https://khl.ink/f/21495 خامنهای، «خطبههای نماز جمعه تهران»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> در ساحت حقوقی، این قدرت در چارچوب قانون اساسی و مبتنی بر ولایت مطلقه فقیه تعریف میشود که به معنای برخورداری از اختیارات لازم برای تعیین سیاستهای کلی نظام، حل معضلات بنیادین و تضمین مصلحت عمومی جامعه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/مبانی-حاکمیت-دینی-و-ولایت-فقیه حبیبیتبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref> | مبانی قدرت رهبری در جمهوری اسلامی ایران، برآیندی از دو رکن مشروعیت الهی و پشتوانه قانونی-مردمی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/مبانی-حاکمیت-دینی-و-ولایت-فقیه حبیبیتبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref> از منظر فقهی، قدرت رهبر برآمده از نصب فقیه جامعالشرایط به ولایت، جهت صیانت از احکام دین و مدیریت جامعه در عصر غیبت است که بر پایهٔ ادله فقاهتی و با واسطه کشف خبرگان ملت به رسمیت میرسد. چنانکه از دیدگاه سیدعلی خامنهای، مردم یکی از ارکان مشروعیت حکومتاند. در این دیدگاه، نظام سیاسی اسلام، علاوه بر رأی و خواست مردم، بر تقوا و عدالت نیز استوار است. حکومتی که فاقد این دو ویژگی باشد، حتی با اتفاق همهٔ مردم، از نظر اسلام نامشروع تلقی میشود.<ref>[https://khl.ink/f/5703 خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان قزوین»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> | ||
سید محمدباقر صدر نیز مشروعیت نظام سیاسی در اسلام را ترکیبی از ارادهٔ الهی و مردمی میداند. به باور وی، فقیه ناظر بر جریان حکومت است و مردم با تأیید خود به حکومت مقبولیت میبخشند؛ در صورت عدم تأیید مردم، حکومت فقیه مقبولیت خود را از دست میدهد.<ref>[https://jqr.isca.ac.ir/article_22611_5a66a58b32bf2316215b3d124f5561d3.pdf شاهرخی، «نقش مردم در حکومت اسالمی از نگاه مقام معظم رهبری و شهید صدر»، 1391ش، ص56.]</ref> بر این اساس، رأی و بیعت مردم، یک اصل اسلامی بهشمار میآید.<ref>[https://khl.ink/f/21495 خامنهای، «خطبههای نماز جمعه تهران»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> در ساحت حقوقی، این قدرت در چارچوب قانون اساسی و مبتنی بر ولایت مطلقه فقیه تعریف میشود که به معنای برخورداری از اختیارات لازم برای تعیین سیاستهای کلی نظام، حل معضلات بنیادین و تضمین مصلحت عمومی جامعه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/مبانی-حاکمیت-دینی-و-ولایت-فقیه حبیبیتبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref> | |||
=== بیعت با رهبر === | === بیعت با رهبر === | ||
در ادبیات سیاسی اسلام، بیعت بهمعنای عهد و پیمانی دوطرفه میان مردم و حاکم است که بر اساس آن، مردم اطاعت خود را در چارچوب معین و حاکم نیز التزام به اجرای عدالت و اداره امور را میپذیرد. در نظام جمهوری اسلامی ایران، این مفهوم با تحول شرایط اجتماعی، در قالب انتخابات و مراجعه به آراء عمومی عینیت یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/9153/بیعت-و-رای موسویان، «بیعت و رأی»، 1380ش، ص53-65.]</ref> با این حال، در میان پژوهشگران در خصوص نسبت بیعت و انتخابات اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند میان بیعت و انتخابات تفاوت ماهوی است؛ از جمله اینکه بیعت را نوعی تسلیم در برابر اطاعت میدانند در حالی که انتخابات را مبتنی بر وکالت و اراده موکل.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118746/بیعت-و-نقش-ان-در-حکومت-اسلامی فاکر میبدی، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، 1376ش، ص200-203.]</ref> در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که تفاوت این دو صرفاً ظاهری و ناشی از تحول ابزارها است و هر دو ناظر به اعلام پشتیبانی سیاسی و التزام به نتیجه میباشند. در این چارچوب، سید روحالله خمینی بهطور صریح رأی مردم را همان بیعت دانسته و تشکیل حکومت را منوط به آراء اکثریت مسلمانان معرفی کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/9153/بیعت-و-رای موسویان، «بیعت و رأی»، 1380ش، ص53-65.]</ref> | در ادبیات سیاسی اسلام، بیعت بهمعنای عهد و پیمانی دوطرفه میان مردم و حاکم است که بر اساس آن، مردم اطاعت خود را در چارچوب معین و حاکم نیز التزام به اجرای عدالت و اداره امور را میپذیرد. در نظام جمهوری اسلامی ایران، این مفهوم با تحول شرایط اجتماعی، در قالب انتخابات و مراجعه به آراء عمومی عینیت یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/9153/بیعت-و-رای موسویان، «بیعت و رأی»، 1380ش، ص53-65.]</ref> با این حال، در میان پژوهشگران در خصوص نسبت بیعت و انتخابات اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند میان بیعت و انتخابات تفاوت ماهوی است؛ از جمله اینکه بیعت را نوعی تسلیم در برابر اطاعت میدانند در حالی که انتخابات را مبتنی بر وکالت و اراده موکل.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118746/بیعت-و-نقش-ان-در-حکومت-اسلامی فاکر میبدی، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، 1376ش، ص200-203.]</ref> | ||
در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که تفاوت این دو صرفاً ظاهری و ناشی از تحول ابزارها است و هر دو ناظر به اعلام پشتیبانی سیاسی و التزام به نتیجه میباشند. در این چارچوب، سید روحالله خمینی بهطور صریح رأی مردم را همان بیعت دانسته و تشکیل حکومت را منوط به آراء اکثریت مسلمانان معرفی کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/9153/بیعت-و-رای موسویان، «بیعت و رأی»، 1380ش، ص53-65.]</ref> انتخابات امروزین جایگزین بیعت مصطلح نشده، بلکه ابزاری برای اعلام پشتیبانی از رهبر منصوب الهی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118746/بیعت-و-نقش-ان-در-حکومت-اسلامی فاکر میبدی، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، 1376ش، ص200-203.]</ref> در جمهوری اسلامی ایران پس از معرفی هر یک از رهبران: امام خمینی در ۱۳۵۷ش، سید علی خامنهای در ۱۳۶۸ش و سید مجتبی خامنهای در ۱۴۰۴ش، دهها میلیون نفر در سراسر کشور طی اجتماعات و رزمایشهای خیابانی، با خواندن شعارهایی، بیعت خود را به رهبر جدید اعلام کردهاند.<ref>[https://basirat.ir/fa/amp/news/390870 «سه بیعت تاریخی در نیم قرن»، وبسایت بصیرت.]</ref> | |||
== شرایط و صفات == | == شرایط و صفات == | ||
| خط ۲۸: | خط ۳۸: | ||
== فرایند تعیین و نقش مجلس خبرگان در معرفی رهبر == | == فرایند تعیین و نقش مجلس خبرگان در معرفی رهبر == | ||
براساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تعیین رهبر بر عهدهٔ مجلس خبرگان منتخب مردم است.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و هفتم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> پس از انتخاب اعضای [[مجلس خبرگان رهبری]] از سوی مردم، این مجلس براساس اصول ۵ و ۱۰۹ قانون اساسی، با بررسی و ارزیابی اشخاص واجد شرایط، رهبر را انتخاب میکند. این فرایند مشتمل بر ارزیابی صلاحیتها، بررسی سوابق و توانمندیهای افراد مورد نظر و در نهایت رأیگیری در مجلس خبرگان رهبری است. بدینترتیب، تعیین رهبر در نظام جمهوری اسلامی ایران، از طریق نهادی انجام میشود که اعضای آن با رأی مردم برگزیده میشوند.<ref>[https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_9804_33a5435d4f945aa6154b31a73bab3b73.pdf جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص14-15.]</ref> رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همهٔ مسئولیتهای ناشی از آن را برعهده خواهد داشت و در برابر قوانین با سایر افراد کشور مساوی است.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و هفتم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> در تبیین ماهیت این اقدام، برخی فقیهان و حقوقدانان آن را بر پایهٔ «نظریهٔ کشف مصداق» تحلیل کردهاند؛ بدین معنا که خبرگان در مقام نصب و اعطای ولایت نیستند، بلکه با احراز شرایط مقرر، مصداق فقیه واجد ولایت را شناسایی و معرفی میکنند. بر این اساس، رأی خبرگان جنبهٔ کاشفیت از تحقق شرایط رهبری دارد، نه ایجاد یا اعطای منصب ولایت.<ref>[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-فقهی-و-حقوقی-انتخاب-رهبر-توسط-مجل/ ولایتی، «ماهیت فقهی و حقوقی انتخاب رهبر توسط مجلس خبرگان»، وبسایت کتابخانه دیجیتال فقه معاصر.]</ref> | براساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تعیین رهبر بر عهدهٔ مجلس خبرگان منتخب مردم است.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و هفتم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> پس از انتخاب اعضای [[مجلس خبرگان رهبری]] از سوی مردم، این مجلس براساس اصول ۵ و ۱۰۹ قانون اساسی، با بررسی و ارزیابی اشخاص واجد شرایط، رهبر را انتخاب میکند. این فرایند مشتمل بر ارزیابی صلاحیتها، بررسی سوابق و توانمندیهای افراد مورد نظر و در نهایت رأیگیری در مجلس خبرگان رهبری است. بدینترتیب، تعیین رهبر در نظام جمهوری اسلامی ایران، از طریق نهادی انجام میشود که اعضای آن با رأی مردم برگزیده میشوند.<ref>[https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_9804_33a5435d4f945aa6154b31a73bab3b73.pdf جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص14-15.]</ref> | ||
رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همهٔ مسئولیتهای ناشی از آن را برعهده خواهد داشت و در برابر قوانین با سایر افراد کشور مساوی است.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و هفتم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> در تبیین ماهیت این اقدام، برخی فقیهان و حقوقدانان آن را بر پایهٔ «نظریهٔ کشف مصداق» تحلیل کردهاند؛ بدین معنا که خبرگان در مقام نصب و اعطای ولایت نیستند، بلکه با احراز شرایط مقرر، مصداق فقیه واجد ولایت را شناسایی و معرفی میکنند. بر این اساس، رأی خبرگان جنبهٔ کاشفیت از تحقق شرایط رهبری دارد، نه ایجاد یا اعطای منصب ولایت.<ref>[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-فقهی-و-حقوقی-انتخاب-رهبر-توسط-مجل/ ولایتی، «ماهیت فقهی و حقوقی انتخاب رهبر توسط مجلس خبرگان»، وبسایت کتابخانه دیجیتال فقه معاصر.]</ref> | |||
=== نسبت مردمسالاری دینی با سازوکار تعیین رهبری === | === نسبت مردمسالاری دینی با سازوکار تعیین رهبری === | ||
| خط ۸۰: | خط ۹۲: | ||
=== رهبری سیدعلی حسینی خامنهای(۱۳۶۸–۱۴۰۴ش) === | === رهبری سیدعلی حسینی خامنهای(۱۳۶۸–۱۴۰۴ش) === | ||
دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران که در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش توسط مجلس خبرگان رهبری به رهبری برگزیده شد. پس از رحلت امام خمینی، اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران، مجلس خبرگان در دومین جلسهٔ فوقالعاده خود در عصر همان روز مهیای تعیین رهبر جدید شد. در این جلسه، پس از طرح و پذیرش استعفای حسینعلی منتظری از سمت قائممقامی رهبری، و با توجه به مباحث مطرحشده در شورای بازنگری قانون اساسی و نظر امام خمینی مبنی بر کفایت شرط اجتهاد برای رهبری، بحث دربارهٔ لزوم شرط مرجعیت یا کافی بودن اجتهاد مطرح گردید. اکثریت اعضا شرط اجتهاد را کافی دانستند. در ادامه، موضوع شورایی یا فردی بودن رهبری مورد بررسی قرار گرفت. پس از رأیگیری، اکثریت اعضا با فردی بودن رهبری موافقت کردند و در نهایت، اعضای مجلس خبرگان با ۶۰ رأی از ۷۴ رأی، سید علی خامنهای را تا زمان همهپرسی و تصویب نهایی بازنگری قانون اساسی، بهعنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران برگزیدند. با اصلاح قانون اساسی در مرداد ۱۳۶۸ش و حذف شرط مرجعیت، و پس از برگزاری همهپرسی بازنگری قانون اساسی در ۶ مرداد ۱۳۶۸ش و تأیید آن توسط مردم، مجلس خبرگان در پانزدهمین اجلاس فوقالعاده خود در ۱۵ مرداد ۱۳۶۸ش مجدداً در خصوص رهبری وی رأیگیری کرد و با رأی قاطع اعضا (۶۰ رأی از ۶۴ رأی)، رهبری او را تأیید نمود.<ref>جبرائیلی، روایت رهبری (مناسبات جمهوریت و اسلامیت در انتخاب ولی فقیه)، 1398ش، ص431-529.</ref> دورهٔ رهبری وی با چالشهایی از جمله بازسازی اقتصادی، توسعهٔ سیاسی، پیامدهای جنگ عراق با ایران، تحریمهای اقتصادی، حوادث ۱۸ تیر ۱۳۷۸ش، اعترضات انتخاباتی ۱۳۸۸ش، پیامدهای حادثه ۱۱ سپتامبر، بحرانهای منطقهای<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص187-208.]</ref> و جنگ دوازده روزه، اغتشاشات دی 1404 همراه بوده است. در این دوره، سیدعلی خامنهای بر مدیریت بحران از طریق اتحاد ملی، صیانت از آرای عمومی و سیاست خارجی مبتنی بر مؤلفههای عزت، حکمت و مصلحت تأکید داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص187-208؛] [https://www.irna.ir/amp/86090544/ «از منبر تا رهبری؛ مسیر زندگی و مقاومت آیتالله خامنهای»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> وی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش در پی حمله آمریکا و اسرائیل به بیت رهبری، ترور و به [[شهادت سید علی خامنهای|شهادت]] رسید شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1360387/امام-خامنهای-رهبر-و-پیشوای-شیعیان-جهان-به-شهادت-رسید «امام خامنهای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وبسایت تابناک.]</ref> | دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران که در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش توسط مجلس خبرگان رهبری به رهبری برگزیده شد. پس از رحلت امام خمینی، اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران، مجلس خبرگان در دومین جلسهٔ فوقالعاده خود در عصر همان روز مهیای تعیین رهبر جدید شد. در این جلسه، پس از طرح و پذیرش استعفای حسینعلی منتظری از سمت قائممقامی رهبری، و با توجه به مباحث مطرحشده در شورای بازنگری قانون اساسی و نظر امام خمینی مبنی بر کفایت شرط اجتهاد برای رهبری، بحث دربارهٔ لزوم شرط مرجعیت یا کافی بودن اجتهاد مطرح گردید. اکثریت اعضا شرط اجتهاد را کافی دانستند. در ادامه، موضوع شورایی یا فردی بودن رهبری مورد بررسی قرار گرفت. پس از رأیگیری، اکثریت اعضا با فردی بودن رهبری موافقت کردند و در نهایت، اعضای مجلس خبرگان با ۶۰ رأی از ۷۴ رأی، سید علی خامنهای را تا زمان همهپرسی و تصویب نهایی بازنگری قانون اساسی، بهعنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران برگزیدند. با اصلاح قانون اساسی در مرداد ۱۳۶۸ش و حذف شرط مرجعیت، و پس از برگزاری همهپرسی بازنگری قانون اساسی در ۶ مرداد ۱۳۶۸ش و تأیید آن توسط مردم، مجلس خبرگان در پانزدهمین اجلاس فوقالعاده خود در ۱۵ مرداد ۱۳۶۸ش مجدداً در خصوص رهبری وی رأیگیری کرد و با رأی قاطع اعضا (۶۰ رأی از ۶۴ رأی)، رهبری او را تأیید نمود.<ref>جبرائیلی، روایت رهبری (مناسبات جمهوریت و اسلامیت در انتخاب ولی فقیه)، 1398ش، ص431-529.</ref> | ||
دورهٔ رهبری وی با چالشهایی از جمله بازسازی اقتصادی، توسعهٔ سیاسی، پیامدهای جنگ عراق با ایران، تحریمهای اقتصادی، حوادث ۱۸ تیر ۱۳۷۸ش، اعترضات انتخاباتی ۱۳۸۸ش، پیامدهای حادثه ۱۱ سپتامبر، بحرانهای منطقهای<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص187-208.]</ref> و جنگ دوازده روزه، اغتشاشات دی 1404 همراه بوده است. در این دوره، سیدعلی خامنهای بر مدیریت بحران از طریق اتحاد ملی، صیانت از آرای عمومی و سیاست خارجی مبتنی بر مؤلفههای عزت، حکمت و مصلحت تأکید داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص187-208؛] [https://www.irna.ir/amp/86090544/ «از منبر تا رهبری؛ مسیر زندگی و مقاومت آیتالله خامنهای»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> وی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش در پی حمله آمریکا و اسرائیل به بیت رهبری، ترور و به [[شهادت سید علی خامنهای|شهادت]] رسید شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1360387/امام-خامنهای-رهبر-و-پیشوای-شیعیان-جهان-به-شهادت-رسید «امام خامنهای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وبسایت تابناک.]</ref> | |||
=== شورای موقت رهبری === | === شورای موقت رهبری === | ||
| خط ۸۶: | خط ۱۰۰: | ||
=== رهبری سیدمجتبی حسینی خامنهای (از ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش) === | === رهبری سیدمجتبی حسینی خامنهای (از ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش) === | ||
پس از اعلام ترور سید علی خامنهای در ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش. هیئت رئیسهٔ مجلس خبرگان رهبری بلافاصله صبح همان روز تشکیل جلسه داد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6765059/خبرگان-فرآیند-معرفی-رهبر-انقلاب-را-از-لحظه-شهادت-آیت-الله-خامنه «خبرگان فرایند معرفی رهبر انقلاب را از لحظۀ شهادت رهبری آغاز کرد»، خبرگزاری مهر.]</ref> در روزهای پس از آن، مجلس خبرگان رهبری جلسات متعددی را جهت بررسی شرایط و تعیین رهبر جدید برگزار کرد.<ref>[https://www.irna.ir/amp/86103524/ قمی، «تشریح فرایند انتخاب سومین رهبر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> سرانجام روز یکشنبه ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ش، با تدابیر امنیتی شدید، اجلاس رسمی تشکیل شد. در پایان این نشست، سیدمجتبی حسینی خامنهای بهعنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران تعیین و طی بیانیهٔ مجلس خبرگان رهبری معرفی شد.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/5118 «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> در دورهٔ رهبری وی، کشور با چالشهای ناشی از جنگ رمضان ۱۴۰۴ش مواجه شد. وی در نخستین پیام خود بعد از انتخاب بهعنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی بر تداوم دفاع مؤثر، استفاده از اهرم مسدودسازی تنگه هرمز، انتقام خون شهدا، با تأکید ویژه بر جنایت حمله هوایی به مدرسه شجره طیبهٔ میناب و لزوم غرامتگیری یا نابودی اموال دشمن در صورت امتناع تأکید کرد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/398971/اولین-پیام-رهبر-معظم-انقلاب-حضرت-آیت-الله-سید-مجتبی-خامنه-ای-منتشر-شد-%7C-از-انتقام-خون-شهیدان-صرفنظر-نخواهیم-کرد-فیلم «اولین پیام رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای منتشر شد | از انتقام خون شهیدان صرفنظر نخواهیم کرد + فیلم»، وبسایت شهرآرا نیوز.]</ref> | پس از اعلام ترور سید علی خامنهای در ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش. هیئت رئیسهٔ مجلس خبرگان رهبری بلافاصله صبح همان روز تشکیل جلسه داد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6765059/خبرگان-فرآیند-معرفی-رهبر-انقلاب-را-از-لحظه-شهادت-آیت-الله-خامنه «خبرگان فرایند معرفی رهبر انقلاب را از لحظۀ شهادت رهبری آغاز کرد»، خبرگزاری مهر.]</ref> در روزهای پس از آن، مجلس خبرگان رهبری جلسات متعددی را جهت بررسی شرایط و تعیین رهبر جدید برگزار کرد.<ref>[https://www.irna.ir/amp/86103524/ قمی، «تشریح فرایند انتخاب سومین رهبر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> سرانجام روز یکشنبه ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ش، با تدابیر امنیتی شدید، اجلاس رسمی تشکیل شد. در پایان این نشست، سیدمجتبی حسینی خامنهای بهعنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران تعیین و طی بیانیهٔ مجلس خبرگان رهبری معرفی شد.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/5118 «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
در دورهٔ رهبری وی، کشور با چالشهای ناشی از جنگ رمضان ۱۴۰۴ش مواجه شد. وی در نخستین پیام خود بعد از انتخاب بهعنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی بر تداوم دفاع مؤثر، استفاده از اهرم مسدودسازی تنگه هرمز، انتقام خون شهدا، با تأکید ویژه بر جنایت حمله هوایی به مدرسه شجره طیبهٔ میناب و لزوم غرامتگیری یا نابودی اموال دشمن در صورت امتناع تأکید کرد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/398971/اولین-پیام-رهبر-معظم-انقلاب-حضرت-آیت-الله-سید-مجتبی-خامنه-ای-منتشر-شد-%7C-از-انتقام-خون-شهیدان-صرفنظر-نخواهیم-کرد-فیلم «اولین پیام رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای منتشر شد | از انتقام خون شهیدان صرفنظر نخواهیم کرد + فیلم»، وبسایت شهرآرا نیوز.]</ref> | |||
== تمایز رهبری جمهوری اسلامی با نظامهای سلطنتی و دیکتاتوری == | == تمایز رهبری جمهوری اسلامی با نظامهای سلطنتی و دیکتاتوری == | ||
