پرش به محتوا

پیش‌نویس:مهاجرت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۱ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۱ ویرایش‌ها
خط ۸: خط ۸:
== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
بر اساس متن، مهاجرت از دیرباز بخشی از تاریخ بشر بوده و انسان‌ها برای دستیابی به زندگی بهتر، امنیت، رفاه یا آزادی، سرزمین خود را ترک کرده‌اند. در گذشته، عوامل طبیعی مانند قحطی، خشکسالی یا جنگ‌های محلی دلایل اصلی مهاجرت بودند، اما در جهان امروز، عوامل پیچیده‌تری از جمله مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تصمیم افراد برای مهاجرت نقش دارند. مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>
بر اساس متن، مهاجرت از دیرباز بخشی از تاریخ بشر بوده و انسان‌ها برای دستیابی به زندگی بهتر، امنیت، رفاه یا آزادی، سرزمین خود را ترک کرده‌اند. در گذشته، عوامل طبیعی مانند قحطی، خشکسالی یا جنگ‌های محلی دلایل اصلی مهاجرت بودند، اما در جهان امروز، عوامل پیچیده‌تری از جمله مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تصمیم افراد برای مهاجرت نقش دارند. مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>
== '''انواع مهاجرت''' ==
=== '''مهاجرت''' بین‌المللی ===
این نوع جابه‌جایی شامل عبور افراد از مرزهای سیاسی یک کشور و استقرار در سرزمینی با حاکمیت متفاوت است. این روند به‌طور عموم تحت تأثیر شکاف‌های ساختاری گسترده‌تر بین مناطق جهان قرار دارد. نمونۀ عینی آن را می‌توان در حرکت جمعیت‌هایی از کشورهایی مانند سوریه و اکراین به سوی کشورهای غربی مشاهده کرد که در بستری از نابرابری‌های اقتصادی، بی‌ثباتی‌های سیاسی یا درگیری‌های اجتماعی رخ می‌دهد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2019603/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C سجادپور، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وب‌سایت '''دیپلماسی ایرانی'''.]</ref> این نوع مهاجرت به دستۀ کلی ذیل تقسیم می‌شود:
* '''مهاجرت داوطلبانه:''' این شکل از مهاجرت به‌طور عمده برآمده از محاسبه و انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیت‌های بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است. حرکت اروپاییان به قاره‌های جدید در سده‌های گذشته یا جابه‌جایی نیروی کار از ترکیه به آلمان در دوره‌ای خاص، نمونه‌هایی از این دست هستند که در آن مهاجران، عاملیت و برنامه‌ریزی نسبتاً مستقلی برای بهبود شرایط زندگی خود اعمال می‌کنند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
* '''مهاجرت ناگزیر (پناهندگی):''' این گونه، نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجۀ فشارهای شدید و تهدیدات بنیادین در مبدأ است. در اینجا، دافعه‌های قوی‌ مانند جنگ، تعقیب و آزار سیاسی-قومی، یا بلایای گسترده، افراد را مجبور به ترک خانه می‌کند. وضعیت فلسطینیان پس از تشکیل دولت اسرائیل، یا افغانستانی‌ها در دوره‌های مختلف درگیری، مصادیقی از این نوع جابه‌جایی است. در این شرایط، حفظ امنیت جانی بر هرچیزی دیگری اولویت دارد و افراد در پی یافتن پناهگاهی امن هستند، هرچند این به معنای قطع پیوند با سرزمین مادری و مواجهه با آینده‌ای نامطمئن در فضایی کاملاً بیگانه باشد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
=== '''مهاجرت د'''رون‌مرزی ===
این نوع حرکت، در محدوده‌ی قلمرو سیاسی یک کشور رخ می‌دهد و اغلب بازتابی از نابرابری‌های منطقه‌ای و تغییرات ساختاری در درون همان جامعه است. این جابجایی‌ها نیز بر بافت جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی هر دو منطقه مبدأ و مقصد تأثیر می‌گذارند و شامل دو دستۀ زیر است:<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
'''مهاجرت روزمره:''' این شکل، نشان‌دهندۀ پیوند عملکردی عمیق بین هستۀ مرکزی شهرها و سکونتگاه‌های پیرامونی آنها است. حرکت روزانۀ جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصت‌های شغلی و خدمات، الگویی از زندگی مدرن است که بر سازمان زمان و فضای زندگی افراد و خانواده‌ها تأثیر می‌گذارد و شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی خاص خود را پدید می‌آورد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
'''مهاجرت دوره‌ای:''' این نوع حرکت، اغلب با ریتم‌های تولیدی و طبیعی هماهنگ است. مانند کوچ عشایر یک کشور که مبتنی بر چرخه‌های سنتی و دانش‌بوم‌شناختی است، یا حرکت کارگران به مناطق کشاورزی در فصل برداشت. این جابه‌جایی‌ها راهبرد معیشتی، حامل الگوهای فرهنگی، روابط اجتماعی و هویت‌های جمعی خاصی است که در حرکت مبادله و بازتولید می‌شوند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1015879/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%BA%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%84-%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%DA%86-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا.]</ref>


== '''نظریه‌های مهاجرت''' ==
== '''نظریه‌های مهاجرت''' ==
خط ۷۵: خط ۶۱:
|از منظر این نظریه، خروج نیروهای متخصص عمدتاً ناشی از مسائل داخلی کشورهای توسعه نیافته است. نظام‌های آموزشی کهنه و ناکارآمد، نبود برنامه‌ریزی کافی برای آموزش دانشجویان، و عدم بهره‌برداری مناسب از مهارت دانش‌آموختگان، از جمله عواملی هستند که زمینه‌های عینی و ذهنی خروج نیروهای متخصص را در کشورهای مبدأ فراهم می‌سازند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص94.]</ref>
|از منظر این نظریه، خروج نیروهای متخصص عمدتاً ناشی از مسائل داخلی کشورهای توسعه نیافته است. نظام‌های آموزشی کهنه و ناکارآمد، نبود برنامه‌ریزی کافی برای آموزش دانشجویان، و عدم بهره‌برداری مناسب از مهارت دانش‌آموختگان، از جمله عواملی هستند که زمینه‌های عینی و ذهنی خروج نیروهای متخصص را در کشورهای مبدأ فراهم می‌سازند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص94.]</ref>
|}
|}
== '''انواع مهاجرت''' ==
=== مهاجرت بین‌المللی ===
این نوع جابه‌جایی شامل عبور از مرزهای سیاسی و استقرار در کشوری با حاکمیت متفاوت است و تحت تأثیر شکاف‌های ساختاری میان مناطق جهان قرار دارد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2019603/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C سجادپور، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وب‌سایت '''دیپلماسی ایرانی'''.]</ref> مهاجرت بین‌المللی به دو دسته تقسیم می‌شود: مهاجرت داوطلبانه که برآمده از انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیت‌های بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است؛ و مهاجرت ناگزیر یا پناهندگی که نتیجۀ فشارهای شدیدی مانند جنگ، آزار سیاسی یا بلایای طبیعی بوده و فرد ناچار به ترک خانه می‌شود و حفظ امنیت جانی اولویت اصلی اوست.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
=== مهاجرت درون‌مرزی ===
این نوع حرکت در محدوده قلمرو سیاسی یک کشور رخ می‌دهد و بازتابی از نابرابری‌های منطقه‌ای و تغییرات ساختاری درون جامعه است. مهاجرت درون‌مرزی شامل دو دسته است: مهاجرت روزمره که حرکت روزانه جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصت‌های شغلی و خدمات را نشان می‌دهد؛ و مهاجرت دوره‌ای که با ریتم‌های تولیدی و طبیعی هماهنگ است، مانند کوچ عشایر یا حرکت کارگران فصلی به مناطق کشاورزی.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
== مدل‌های ادغام و سازگاری مهاجرت ==
برای توصیف فرآیند تعامل مهاجران با جامعه میزبان، سه الگوی کلان مطرح شده است:
* همانندسازی که در آن مهاجران ویژگی‌های فرهنگی خود را کنار گذاشته و در جامعه غالب حل می‌شوند؛
* آمیزش یا کوره ذوب که در آن تعامل فرهنگ‌ها به شکل‌گیری ترکیبات فرهنگی تازه می‌انجامد؛
* کثرت‌گرایی یا چندفرهنگی که بر حفظ هویت‌های متمایز در کنار یکدیگر با حقوق برابر تأکید دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»،  1390ش، ص76-83.]</ref>
در سطح فردی، مهاجران چهار راهبرد را پیش می‌گیرند:
* تلفیق که حفظ هویت پیشین همراه با ارتباط فعال با جامعه جدید است؛
* همانندسازی که جذب کامل در فرهنگ میزبان محسوب می‌شود؛
* جدایی که حفظ هویت در انزوا است؛
* حاشیه‌نشینی که تعلق نداشتن به هیچ یک از دو جامعه را نشان می‌دهد.
به گفته نظریه‌پردازان، سازگاری فرآیندی خطی نیست و تحت تأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایه‌های اولیه خانواده قرار دارد که مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم می‌زند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»،  1390ش، ص76-83.]</ref>


== '''پیامدهای مهاجرت''' ==
== '''پیامدهای مهاجرت''' ==
به گفته جامعه‌شناسان، مهاجرت پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقی‌مانده در مبدأ می‌شود، هرچند در برخی موارد فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای نیز ایجاد می‌کند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش می‌دهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران می‌تواند به معیشت خانواده‌ها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده می‌گیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگ‌ها می‌انجامد و می‌تواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگ‌های متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر می‌شود. در سطح سیاسی، دولت‌ها برای کنترل جریان مهاجرت سیاست‌هایی وضع می‌کنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساخت‌ها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربه‌ای دوگانه است؛ از یک سو فرصت‌های تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاست‌گذاری این پدیده بستگی دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>
به گفته جامعه‌شناسان، مهاجرت پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقی‌مانده در مبدأ می‌شود، هرچند در برخی موارد فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای نیز ایجاد می‌کند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش می‌دهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران می‌تواند به معیشت خانواده‌ها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده می‌گیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگ‌ها می‌انجامد و می‌تواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگ‌های متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر می‌شود. در سطح سیاسی، دولت‌ها برای کنترل جریان مهاجرت سیاست‌هایی وضع می‌کنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساخت‌ها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربه‌ای دوگانه است؛ از یک سو فرصت‌های تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاست‌گذاری این پدیده بستگی دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>
== مدل‌های ادغام و سازگاری مهاجرت ==
برای توصیف فرآیند تعامل مهاجران با جامعه میزبان، سه الگوی کلان مطرح شده است: همانندسازی که در آن مهاجران ویژگی‌های فرهنگی خود را کنار گذاشته و در جامعه غالب حل می‌شوند؛ آمیزش یا کوره ذوب که در آن تعامل فرهنگ‌ها به شکل‌گیری ترکیبات فرهنگی تازه می‌انجامد؛ و کثرت‌گرایی یا چندفرهنگی که بر حفظ هویت‌های متمایز در کنار یکدیگر با حقوق برابر تأکید دارد. در سطح فردی، مهاجران چهار راهبرد را پیش می‌گیرند: تلفیق که حفظ هویت پیشین همراه با ارتباط فعال با جامعه جدید است، همانندسازی که جذب کامل در فرهنگ میزبان محسوب می‌شود، جدایی که حفظ هویت در انزوا است، و حاشیه‌نشینی که تعلق نداشتن به هیچ یک از دو جامعه را نشان می‌دهد. به گفته نظریه‌پردازان، سازگاری فرآیندی خطی نیست و تحت تأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایه‌های اولیه خانواده قرار دارد که مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم می‌زند..<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»،  1390ش، ص76-83.]</ref>


== مهاجرت بین‌المللی ایرانیان در دوران معاصر ==
== مهاجرت بین‌المللی ایرانیان در دوران معاصر ==

نسخهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۱۲

مهاجرت؛ فرایند جابه‌جایی جمعیت بین مبدأ و مقصد با پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متعدد.

مهاجرت، با علل و انواع گوناگونی چون خودخواسته و اجباری، خارجی و داخلی و پیامدهای مثبت و منفی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای مبدأ و مقصد است. در اسلام، هجرت به‌ویژه با انگیزه دینی، تکلیفی برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم بوده و به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی تقسیم می‌شود. مهاجرت به خارج از کشور، به‌خصوص در خانواده‌های ایرانی، می‌تواند منجر به فروپاشی ساختار سنتی خانواده، بحران هویتی فرزندان و تضاد فرهنگی شود

مفهوم‌شناسی

مهاجرت در لغت به‌معنای کوچ‌کردن از سرزمین خود، ترک دوستان و خویشاوندان و اقامت در محلی است که شخص بومی آن‌جا محسوب نمی‌شود.[۱] در جامعه‌شناسی، مهاجرت به جابه‌جایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق می‌شود.[۲] اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسان‌ها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعه‌شناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاه‌شان زندگی می‌کنند. مهاجرت که به‌طور معمول با هدف دستیابی به شرایطی مطلوب‌تر برای آینده رخ می‌دهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است.[۳]

تاریخچه

بر اساس متن، مهاجرت از دیرباز بخشی از تاریخ بشر بوده و انسان‌ها برای دستیابی به زندگی بهتر، امنیت، رفاه یا آزادی، سرزمین خود را ترک کرده‌اند. در گذشته، عوامل طبیعی مانند قحطی، خشکسالی یا جنگ‌های محلی دلایل اصلی مهاجرت بودند، اما در جهان امروز، عوامل پیچیده‌تری از جمله مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تصمیم افراد برای مهاجرت نقش دارند. مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.[۴]

نظریه‌های مهاجرت

ردیف نظریه‌پرداز/ مکتب مبانی نظری و درونمایه
1 امیل دورکیم از منظر دورکیم، مهاجرت‌ها پس از رنسانس و در نتیجه میل انسان به جابجایی آغاز می‌شوند. به اعتقاد وی، تقسیم کار اجتماعی ریشه در دو عامل حجم جمعیت و تراکم مادی و اخلاقی جامعه دارد. حجم جمعیت می‌تواند از طریق افزایش موالید یا مهاجرت افراد افزایش یابد. دورکیم بر نیازهای ارتباطی-انسانی به عنوان نیروی محرکه مهاجرت تأکید دارد.[۵]
2 کارکردگرایانه از دیدگاه کارکردگرایی، مهاجرت پدیده‌ای طبیعی و داوطلبانه با کارکرد مثبت برای جامعه است. این دیدگاه مهاجرت را عاملی برای کاهش بیکاری، افزایش درآمد، کاهش نارضایتی‌های اجتماعی و توسعه اقتصادی کشورها می‌داند. به باور کارکردگرایان، صنعتی شدن و نوسازی بدون مهاجرت امکان‌پذیر نیست. آنان همچنین بر این نکته تأکید دارند که کودکان و نوجوانان در مقایسه با بزرگسالان، سازگاری آسان‌تری با محیط جدید دارند.[۶]
3 قشربندی کارکردی

(کینگزلی دیویس و ویلبرت مور)

بر اساس این نظریه، قشربندی اجتماعی در همه جوامع وجود دارد و ضرورت کارکردی دارد. از این منظر، نظام قشربندی متشکل از سمت‌هایی است که درجات متفاوتی از حیثیت دارند. در جوامع جهان سوم به دلیل عدم تخصیص موقعیت‌ها بر اساس شایستگی و لیاقت، افراد تحصیل‌کرده برای دستیابی به جایگاه متناسب با توانایی‌های خود، مهاجرت را به عنوان راهکاری ضروری انتخاب می‌کنند.[۷]
4 سیستمی بر اساس این نظریه‌ها، نظام جهانی به گونه‌ای سازمان یافته که توسعه ناموزون میان کشورهای مرکز و پیرامون را تنظیم می‌کند. ماهیت این نظام باعث می‌شود مهاجرت از کشورهای پیرامون (توسعه نیافته) به سوی کشورهای مرکز (توسعه یافته) صورت گیرد. در این دیدگاه، مهاجرت پدیده‌ای چندمتغیره است و نمی‌توان آن را تنها بر اساس یک عامل تبیین کرد.[۸]
5 شبکه مهاجرت

(مسی)

شبکه‌های مهاجرتی مجموعه‌ای از روابط مبتنی بر خویشاوندی، دوستی و اشتراکات فرهنگی هستند که مهاجران پیشین و کنونی را به هم پیوند می‌دهند. این شبکه‌ها با ارائه اطلاعات درباره مسیرهای ایمن و ارزان، کاهش هزینه‌های عاطفی، کمک به یافتن شغل و کاهش احساس طردشدگی، فرآیند مهاجرت را تسهیل می‌کنند.[۹]
6 کشش و رانش

(دروتی توماس)

بر اساس این نظریه، مهاجرت نتیجه عدم تعادل اقتصادی-اجتماعی میان مبدأ و مقصد است. عوامل دافعه در مبدأ (مانند شرایط نامطلوب اقتصادی و اجتماعی) افراد را به ترک وطن سوق می‌دهند و عوامل جاذبه در مقصد (مانند فرصت‌های شغلی و رفاه بیشتر) آنان را جذب می‌کنند. به گفته راونشتاین، افراد در سنین ۲۰ تا ۳۰ سالگی نسبت به سایر گروه‌های سنی تمایل بیشتری به مهاجرت دارند.[۱۰]
7 فمینیستی رویکرد فمینیستی بر مهاجرت زنان و فرصت‌های ناشی از آن برای بهبود زندگی و تغییر روابط جنسیتی تأکید دارد. از این منظر، مهاجرت می‌تواند منبع استقلال، اعتماد به نفس و ارتقای پایگاه اجتماعی زنان باشد. طرفداران این دیدگاه بر ضرورت فراهم آوردن زمینه تحرک داوطلبانه و تصمیم‌گیری آزادانه زنان برای ماندن یا رفتن تأکید می‌کنند و به نابرابری‌های موجود در بازار کار علیه زنان مهاجر نیز توجه دارند.[۱۱]
8 راونشتاین راونشتاین نخستین نظریه‌پردازی است که برای مهاجرت قانونمندی‌هایی را مطرح کرد. از نظر وی، شدت مهاجرت با فاصله رابطه معکوس دارد و مهاجرت اغلب به صورت مرحله‌ای (از روستا به شهرهای کوچک و سپس به شهرهای بزرگ) انجام می‌شود. انگیزه اقتصادی را مهم‌ترین عامل مهاجرت می‌داند. در مسافت‌های کوتاه، مهاجرت زنان بیشتر است و اهالی شهرها کمتر از روستاییان مهاجرت می‌کنند. همچنین به اعتقاد وی، توسعۀ ارتباطات و فناوری با افزایش مهاجرت رابطه مستقیم دارد.[۱۲]
9 امید بر اساس این نظریه، امید که ترکیبی از انتظار رسیدن به هدف و احتمال تحقق آن است، تأثیر مستقیمی بر تصمیم به مهاجرت دارد. هرچه هدف برای فرد اهمیت بیشتری داشته باشد و احتمال دستیابی به آن بیشتر باشد، تأثیر مثبت آن بر انگیزۀ مهاجرت افزایش می‌یابد.[۱۳]
10 سرمایه‌داری از منظر این نظریه، خروج نیروهای متخصص عمدتاً ناشی از مسائل داخلی کشورهای توسعه نیافته است. نظام‌های آموزشی کهنه و ناکارآمد، نبود برنامه‌ریزی کافی برای آموزش دانشجویان، و عدم بهره‌برداری مناسب از مهارت دانش‌آموختگان، از جمله عواملی هستند که زمینه‌های عینی و ذهنی خروج نیروهای متخصص را در کشورهای مبدأ فراهم می‌سازند.[۱۴]

انواع مهاجرت

مهاجرت بین‌المللی

این نوع جابه‌جایی شامل عبور از مرزهای سیاسی و استقرار در کشوری با حاکمیت متفاوت است و تحت تأثیر شکاف‌های ساختاری میان مناطق جهان قرار دارد.[۱۵] مهاجرت بین‌المللی به دو دسته تقسیم می‌شود: مهاجرت داوطلبانه که برآمده از انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیت‌های بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است؛ و مهاجرت ناگزیر یا پناهندگی که نتیجۀ فشارهای شدیدی مانند جنگ، آزار سیاسی یا بلایای طبیعی بوده و فرد ناچار به ترک خانه می‌شود و حفظ امنیت جانی اولویت اصلی اوست.[۱۶]

مهاجرت درون‌مرزی

این نوع حرکت در محدوده قلمرو سیاسی یک کشور رخ می‌دهد و بازتابی از نابرابری‌های منطقه‌ای و تغییرات ساختاری درون جامعه است. مهاجرت درون‌مرزی شامل دو دسته است: مهاجرت روزمره که حرکت روزانه جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصت‌های شغلی و خدمات را نشان می‌دهد؛ و مهاجرت دوره‌ای که با ریتم‌های تولیدی و طبیعی هماهنگ است، مانند کوچ عشایر یا حرکت کارگران فصلی به مناطق کشاورزی.[۱۷]

مدل‌های ادغام و سازگاری مهاجرت

برای توصیف فرآیند تعامل مهاجران با جامعه میزبان، سه الگوی کلان مطرح شده است:

  • همانندسازی که در آن مهاجران ویژگی‌های فرهنگی خود را کنار گذاشته و در جامعه غالب حل می‌شوند؛
  • آمیزش یا کوره ذوب که در آن تعامل فرهنگ‌ها به شکل‌گیری ترکیبات فرهنگی تازه می‌انجامد؛
  • کثرت‌گرایی یا چندفرهنگی که بر حفظ هویت‌های متمایز در کنار یکدیگر با حقوق برابر تأکید دارد.[۱۸]

در سطح فردی، مهاجران چهار راهبرد را پیش می‌گیرند:

  • تلفیق که حفظ هویت پیشین همراه با ارتباط فعال با جامعه جدید است؛
  • همانندسازی که جذب کامل در فرهنگ میزبان محسوب می‌شود؛
  • جدایی که حفظ هویت در انزوا است؛
  • حاشیه‌نشینی که تعلق نداشتن به هیچ یک از دو جامعه را نشان می‌دهد.

به گفته نظریه‌پردازان، سازگاری فرآیندی خطی نیست و تحت تأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایه‌های اولیه خانواده قرار دارد که مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم می‌زند.[۱۹]

پیامدهای مهاجرت

به گفته جامعه‌شناسان، مهاجرت پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقی‌مانده در مبدأ می‌شود، هرچند در برخی موارد فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای نیز ایجاد می‌کند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش می‌دهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران می‌تواند به معیشت خانواده‌ها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده می‌گیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگ‌ها می‌انجامد و می‌تواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگ‌های متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر می‌شود. در سطح سیاسی، دولت‌ها برای کنترل جریان مهاجرت سیاست‌هایی وضع می‌کنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساخت‌ها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربه‌ای دوگانه است؛ از یک سو فرصت‌های تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاست‌گذاری این پدیده بستگی دارد.[۲۰]

مهاجرت بین‌المللی ایرانیان در دوران معاصر

ایران در چند دهه اخیر از جمله کشورهایی بوده که شمار قابل توجهی از اتباع آن راه مهاجرت را در پیش گرفته‌اند. بر پایه داده‌های سالنامه مهاجرتی ایران، کشورهای دارای بیشترین جمعیت متولد ایران به ترتیب عبارتند از: امارات متحده عربی، ایالات متحده آمریکا، کانادا، آلمان، انگلستان، ترکیه، سوئد، استرالیا، کویت، هلند، قطر، فرانسه، نروژ، اتریش، دانمارک، ایتالیا، عراق، سوئیس و بلژیک. تا پایان سال ۲۰۱۹م شمار ایرانیان مهاجر به این کشورها بالغ بر یک 1301975م نفر گزارش شده است. این رقم در مقایسه با آمار ۱۹۹۰م که ششصد و سی و یک هزار و سیصد و سی و نه نفر بود، رشد قابل ملاحظه‌ای را نشان می‌دهد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰م در میان کشورهای اتحادیه اروپا، چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه میزبان شمار بیشتری از اتباع ایرانی بوده‌اند.[۲۱]

برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات

سالنامه مهاجرتی ایران در ۱۴۰۰ش جمعیت مهاجران ایرانی در جهان را بر پایه آخرین آمار معتبر بین‌المللی (۲۰۲۰م) حدود ۱.۸ میلیون نفر اعلام کرده است. برآورد دبیرخانۀ شورای عالی ایرانیان از این جمعیت، عدد ۴.۰۴ میلیون نفر است که به‌دلیل چالش‌های راستی‌آزمایی بر مبنای منابع بین‌المللی، تفاوت فاحشی دارد. بر اساس تحلیل این سالنامه، جمعیت مهاجران ایرانی از ۸۲۰ هزار نفر در ۱۹۹۰م به رقم مذکور در ۲۰۲۰م رسیده که بیانگر رشد ۲.۲ برابری در طول سه دهه است.[۲۲]

ویژگی‌های جمعیتی و تحصیلی مهاجران

آمارهای جهانی حاکی از آن است که بخش عمده‌ای از جامعه مهاجر ایران را افراد تحصیل‌کرده و متخصص تشکیل می‌دهند. در میان ایرانیان شاغل در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گروه شغلی «متخصصان» در رتبه نخست قرار دارد. سهم این قشر از نیروی کار ایرانی در این کشورها روندی صعودی داشته و از ۲۵درصد در سال ۲۰۰۰ به حدود ۳۰درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. گروه‌های شغلی «کارکنان خدمات و فروش» و «کارکنان ماهر کشاورزی» به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارند.[۲۳]

مقاصد اصلی مهاجران ایرانی

  • ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته می‌شود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر می‌رسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونه‌ای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹ درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزه‌های مدیریتی، کسب‌وکار و هنر فعالیت می‌کنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است.
  • کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سال‌های اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
  • اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی می‌کنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است.
  • ترکیه: این کشور در سال‌های اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
  • سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای داده‌اند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰ درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰، مقصدی روبه‌صعود محسوب می‌شود.[۲۴]

مهاجرت آموزشی و انگیزه‌های پایه

تعداد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور از حدود ۱۹ هزار نفر در ۲۰۰۳م به حدود ۵۳ هزار نفر در ۲۰۱۷م افزایش یافته است. با این وجود، سهم ایران از کل بازار جهانی دانشجویان بین‌المللی روندی کاهشی داشته است. پنج مقصد اصلی دانشجویان ایرانی به ترتیب آمریکا، ترکیه، آلمان، ایتالیا و کانادا هستند. بر اساس پیمایش رصدخانۀ مهاجرت ایران، مهم‌ترین عوامل ایجاد میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلان، مسائل اقتصادی نظیر سطح درآمد و امکان پیشرفت شغلی و همچنین معیارهایی مانند نظم اجتماعی، شایسته‌سالاری و میل به تجربۀ زندگی در خارج ذکر شده است. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد تنها ۱۶درصد از داوطلبان مهاجرت، قصد قطعی برای بازگشت به ایران دارند و حدود ۴۰ درصد نیز بدون آگاهی کامل از شرایط کشور مقصد، اقدام به مهاجرت می‌کنند.[۲۵]

علل و عوامل زمینه‌ساز مهاجرت

عوامل ساختاری-کلان

جریان جهانی سرمایه و نیروی کار به گونه‌ای ساختاریافته که جابه‌جایی سرمایه، کالا و نیروی کار متخصص را تسهیل می‌سازد. این امر، بازارهای کار فراملی را ایجاد کرده که برای افراد دارای مهارت‌های خاص جاذبه دارد. وجود شکاف در شاخص‌های توسعه بین ایران و کشورهای پیشرفته غربی، به‌عنوان یک عامل فشار ساختاری عمل می‌کند. این شکاف ممکن است در قالب مفاهیمی مانند فرار مغزها یا جابه‌جایی سرمایۀ انسانی تحلیل شود، که در آن، افراد برای دسترسی به امکانات پژوهشی پیشرفته، زیرساخت‌های فنی یا نظام‌های علمی رقابتی ترغیب به مهاجرت می‌شوند. همچنین، گفتمان جهانی‌شدن، تصویری به ظاهر جهان‌شمول از پیشرفت و مصرف ارائه می‌دهد که از طریق شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی انتشار می‌یابد و می‌تواند ارزش‌ها و آرزوهای افراد را جهت‌دهی کند.[۲۶]

عوامل نهادی و میانی

نظام آموزش عالی از یک سو با تولید انبوه فارغ‌التحصیلان متخصص و از سوی دیگر با محدودیت ظرفیت جذب بازار کار داخلی و کمبود امکانات پژوهشی در برخی حوزه‌های نخبه‌پرور مواجه است. این ناهماهنگی ساختاری بین عرضه و تقاضای نیروی کار بسیارمتخصص، خود به عاملی برای خروج تبدیل می‌شود. همچنین، نوسانات اقتصادی، تورم ساختاری، بی‌ثباتی در قوانین کسب‌وکار و محدودیت‌های موجود در مسیر فعالیت‌های حرفه‌ای می‌توانند بر احساس امنیت شغلی و آینده‌نگری تأثیر بگذارند و مهاجرت را به‌عنوان راهبرد کاهش ریسک مطرح کنند. افزون بر این، وجود شبکه‌های مهاجرتی پیشین در کشورهای مقصد، هزینه‌های روانی و مادی مهاجرت را کاهش می‌دهد. این شبکه‌ها اطلاعات، پشتیبانی اولیه و احساس تعلق را فراهم می‌کنند و مسیر مهاجرت را هموارتر می‌سازند.[۲۷]

عوامل فردی و خانوادگی

بسیاری از افراد و خانواده‌ها، مهاجرت را نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت، به‌ویژه برای آینده فرزندان می‌دانند. دسترسی به آموزش با کیفیت، امکان فعالیت حرفه‌ای در محیط‌های رقابتی بین‌المللی و ارتقای موقعیت اجتماعی از جمله این اهداف عقلانی هستند. برخی کنشگران ممکن است به‌دلیل محدودیت‌های درک‌شده در میدان فعالیت خود در داخل، به دنبال میدان‌های بین‌المللی باشند که قواعد متفاوتی داشته و فرصت‌های تازه‌ای برای بروز و شناخته شدن ارائه می‌دهد. همچنین، خانواده‌های طبقات متوسط و بالا ممکن است مهاجرت را راهی برای افزایش سرمایۀ فرهنگی و کسب سرمایۀ نمادین بین‌المللی بدانند، امری که موقعیت اجتماعی آنان را در هر دو بستر داخلی و جهانی تقویت می‌کند.[۲۸]

نقش رسانه‌ها و پدیدۀ ادراک

در این میان، رسانه‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در ساخت ادراک و تصورات دارند. آنها نه تنها تصویری از زندگی در غرب می‌سازند، بلکه روایتی از شرایط داخل نیز ارائه می‌دهند. تأکید رسانه‌های خارجی بر جنبه‌های خاصی از زندگی در غرب همراه با برجسته‌سازی مشکلات داخلی کشورهای مبدأ، می‌تواند به تقویت حس محرومیت نسبی و بزرگ‌نمایی جذابیت مهاجرت بینجامد. از سوی دیگر، گفتمان‌های رسانه‌ای داخلی نیز در صورتی که نتوانند تصویری مقبول و امیدبخش از آینده کشور ارائه دهند، ممکن است به این احساس دامن بزنند.[۲۹] همچنین نفوذ اینترنت و شبکه‌های مختلف اجتماعی، فراوانی مؤسسات مهاجرتی و افزایش ایرانیان مهاجر که اطرافیان خود را تشویق به مهاجرت می‌کنند، از عوامل مهم مهاجرت بین‌المللی ایرانیان محسوب می‌شود.[۳۰]

صنعت واسطه‌گری

در کنار عوامل پیش‌گفته، نقش نهادها و شرکت‌های فعال در حوزه مشاوره و خدمات مهاجرت نیز به‌عنوان بخشی از منظومۀ مؤثر بر این پدیده قابل بررسی است. این نهادها با ارائه خدمات مشاوره‌ای و اداری، به صورتبندی و عینی‌سازی مسیر مهاجرت برای متقاضیان کمک می‌کنند. با این حال، عملکرد بخشی از این صنعت می‌تواند بر پیچیدگی‌های این فرآیند بیفزاید.[۳۱]

این مؤسسات با استفاده از روش‌های متعارف بازاریابی، به ترویج تصویری خاص از زندگی در مقاصد مهاجرتی می‌پردازند. در این تصویرسازی، فرآیند مهاجرت به‌صورت غالب به‌شکل مسیری ساده‌شده و فنی ارائه می‌شود. گزارش‌های برخی نهادهای ناظر بین‌المللی حاکی از آن است که تعدادی از این مراکز ممکن است با ارائه اطلاعات ناکافی یا غیردقیق، وعده‌های غیرواقعی یا استفاده از روش‌های غیرشفاف، متقاضیان را با چالش مواجه سازند. مواردی مانند اخذ هزینه‌های نامتناسب، تعریف نشدن دقیق خدمات، یا حتی ارائه راهکارهای غیرقانونی مانند استفاده از مدارک غیرمعتبر، از جمله ریسک‌های مرتبط با برخی از این خدمات گزارش شده است. این اقدامات می‌تواند متقاضی را علاوه‌بر تحمل زیان مالی، در معرض مشکلات حقوقی بعدی قرار دهد.[۳۲]

علاوه بر این، برخی از این مؤسسات با به کارگیری تکنیک‌های روان‌شناختی در بازاریابی، مانند ایجاد احساس ضرورت فوری یا ترس از عقب‌ماندن، سعی در تاثیرگذاری بر تصمیم‌گیری مراجعان دارند. این رویکرد می‌تواند فضای تصمیم‌گیری را از حالت عقلانی و مبتنی بر مطالعه خارج نکند. در غیاب چارچوب‌های نظارتی شفاف و کارآمد، فعالیت این بخش از صنعت مهاجرت می‌تواند بر میزان مخاطرات و نارضایتی‌های مرتبط با پدیده مهاجرت بیفزاید.[۳۳]

تأثیر مهاجرت بر خانواده‌های ایرانی

تغییر ساختار سنتی خانواده، تضعیف جایگاه پدری و مادری، بحران هویتی فزرندان، عدم تعامل با خانواده، فراموشی زبان فارسی در فرزندان، روی‌آوری به فساد و اعتیاد و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان، از آثار مهاجرت خانواده‌های ایرانی به خارج از کشور دانسته شده است.[۳۴]

مهاجرت درون‌مرزی ایرانیان

مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعه‌یافته به سوی کانون‌های شهری و استان‌های توسعه‌یافته اطلاق می‌شود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزه‌های اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت می‌پذیرد. چنین حرکتی ضمن ایجاد چالش‌هایی چون افزایش بار جمعیتی کلان‌شهرها و تخلیه نیروی جوان از مناطق مبدأ، بازتاب نابرابری‌های منطقه‌ای و نیاز به مدیریت جمعیتی یکپارچه در سطح ملی است.[۳۵]

ویژگی‌های کلان مهاجرت درون‌مرزی

  1. حجم و روند: به‌طور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهه‌های اخیر در داخل کشور جابه‌جایی داشته‌اند. با این حال، شدت مهاجرت در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده است.
  2. الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و به‌طور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرت‌های درون‌استانی همواره سهم بیشتری داشته‌اند، اما بر وزن مهاجرت‌های بین‌استانی به‌طور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگ‌شدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد.
  3. جهت‌گیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استان‌های کمترتوسعه‌یافته به سمت استان‌های توسعه‌یافته‌تر است. استان‌هایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد به‌طور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشته‌اند، درحالی‌که استان‌هایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بوده‌اند. این روند به تشدید نابرابری‌های منطقه‌ای می‌انجامد.[۳۶]

جمعیت‌شناسی مهاجران درون‌مرزی

ساختار سنی: مهاجرت پدیده‌ای عمدتاً جوان‌محور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود می‌رسد و با افزایش سن کاهش می‌یابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای می‌گذارد.

ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت به‌گونه‌ای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد می‌شود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد.

پیامدهای گزینش‌گری: گزینش‌گری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانه‌ای ایجاد می‌کند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» به‌ویژه برای زنان منجر می‌شود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد می‌تواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.[۳۷]

تحول الگوهای مهاجرت درون‌مرزی و پیامدهای آن

بررسی سه دهه اخیر حاکی از تحولات معنادار در الگوهای مهاجرت داخلی است:

تغییر کانون جابجایی: الگوی مسلط از «روستا به شهر» به «شهر به شهر» تبدیل شده و جابه‌جایی بین نقاط شهری افزایش یافته است. این جریان به‌طور عمده متوجه شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها است.

پیامدهای کلان‌شهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بی‌رویه جمعیت کلان‌شهرها، افزایش آلودگی‌های محیطی، گسترش حاشیه‌نشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است.

تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایین‌تر بودن سطح باروری در استان‌های توسعه‌یافته‌تر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت می‌تواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.[۳۸]

مهاجرت از شهر به روستا

مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیده‌ای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه داده‌های آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همه‌گیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمده‌ترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگی‌های جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزه‌های شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت می‌کنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت می‌نمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابل‌توجهی از این مهاجران را تشکیل می‌دهند. این الگوها نشان می‌دهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیش‌تر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جست‌وجوی فرصت‌های شغلی خاص است.[۳۹]

تمایل به مهاجرت در ایران

بر اساس پژوهش علمی محمد فاضلی و بهرام صلواتی در تیر ۱۴۰۲ش، حدود ۸۴درصد از پاسخ‌دهندگان به مهاجرت فکر کرده‌اند و تنها ۱۶درصد اعلام کرده‌اند که اصلاً به مهاجرت نمی‌اندیشند. از این میان، ۱۶درصد اقدام عملی برای مهاجرت انجام داده‌اند و حدود ۱۹درصد از کل نمونه در خارج از کشور زندگی می‌کنند. همچنین به گفته پژوهشگران، از میان افرادی که مهاجرت کرده‌اند، تنها ۲۰درصد قصد بازگشت دارند.[۴۰]

از منظر این پژوهش عوامل کلان اقتصادی، ارزیابی از وضعیت اقتصادی کشور و فایده مهاجرت برای زندگی شخصی، تأثیر بیشتری بر تصمیم به مهاجرت داشته‌اند تا متغیرهای مربوط به سازمان محل کار. همچنین به گفته آنان، افزایش تحصیلات و درآمد با افزایش انگیزه مهاجرت همراه است، در حالی که افزایش سن این تمایل را کاهش می‌دهد. به گزارش آنها مهجران پس از ۱۳۹۷ش نسبت به مهاجران پیش از آن، احساس عدالت توزیعی کمتری داشته‌اند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که مهاجرت از ایران به‌طور عمده تحت تأثیر نگرش به آینده اقتصادی و کیفیت زندگی شخصی شکل گرفته و به گفته تحلیلگران، ارزشمندترین سرمایه‌های انسانی در معرض خروج قرار دارند.[۴۱]

چالش‌های مهاجرتی جمهوری اسلامی ایران

سالمندی جمعیت و کاهش موالید

به گزارش پژوهشگران، ایران از جمله کشورهایی است که با پدیده سالمندی جمعیت مواجه شده و سطح پایین باروری به تشدید این روند دامن زده است. مهاجرت گسترده جوانان و نیروهای فعال به خارج از کشور، از جمله عواملی است که این روند را تسریع می‌کند. خروج جمعیت در سنین باروری و فعالیت اقتصادی، ضمن کاهش نرخ موالید در داخل، ساختار سنی جمعیت را به سمت پیری سوق می‌دهد. به گفته محققان، جمعیت ایران دوران جوانی خود را پشت سر گذاشته و با روند صعودی در حال ورود به سالخوردگی است و مهاجرت این روند را شتاب بیشتری می‌بخشد.[۴۲]

خروج نیروهای متخصص و نخبه

بر اساس گزارش سالنامه مهاجرتی ایران، نخستین گروه شغلی ایرانیان در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، گروه متخصصان هستند و آمار این متخصصان از ۲۰۰۰م تا ۲۰۱۵م از ۲۵درصد به حدود ۳۰درصد افزایش یافته است. به گفته پژوهشگران، ایران جزو سه کشور با بالاترین میزان فرار مغزها محسوب می‌شود. همچنین گزارش‌ها نشان می‌دهد که ۳۷.۲ درصد از پذیرفته‌شدگان آزمون‌های بین‌المللی، ۲۵.۵درصد از مشمولان بنیاد نخبگان و ۱۵.۴درصد از رتبه‌های یک تا هزار کنکور سراسری در خارج از کشور اقامت دارند.[۴۳]

ضعف در جذب نخبگان خارجی

به گزارش پژوهشگران، سیاست‌ها و قوانین سخت‌گیرانۀ مهاجرتی ایران مانع جذب و ادغام مهاجران نخبه، متخصص، کارآفرین و سرمایه‌گذار شده است. بر اساس شاخص جهانی رقابت‌پذیری برای استعدادها که در ۲۰۱۳م برای سنجش توانایی کشورها در توسعه، جذب و تقویت استعدادها ایجاد شده، ایران در میان ۱۳۲ کشور، رتبه ۱۰۲ و در میان ده کشور برتر آسیایی جنوبی و مرکزی، رتبه هفتم را کسب کرده است.[۴۴]

پیامدهای اقتصادی و جمعیتی مهاجرت نخبگان

به گفته تحلیلگران، خروج متخصصان و تحصیل‌کردگان از کشور، هزینه‌های هنگفتی را به ایران تحمیل می‌کند. بر اساس برآورد دفتر سازمان بین‌المللی کار، ارزش آموزش هر نیروی انسانی که از کشورهای جهان سوم به آمریکا مهاجرت می‌کند، حدود دو هزار دلار برآورد شده است. به گفته پژوهشگران، ارزش مهاجرت ۱۷۰ هزار دانش‌آموخته ایرانی به آمریکا تا سال ۱۳۸۰ش حدود ۳.۴ میلیارد دلار محاسبه شده است. همچنین در صورت ادامه روند موجود، ایران در دهه‌های آینده با جمعیتی سالخورده و کاهش شدید نیروهای متخصص، کارآفرین و نخبه مواجه خواهد شد.[۴۵]

چالش‌های سیاست‌گذاری مهاجرت در ایران

  • کهنگی قوانین: به گزارش پژوهشگران، برخی از قوانین مرتبط با مهاجرپذیری در ایران از جمله قانون تابعیت و حقوق مدنی مهاجران (مصوب ۱۳۰۸) و قوانین اشتغال، تردد و بانکی اتباع خارجی، با شرایط کنونی کشور هماهنگ نیست. این قوانین به‌روزرسانی نشده و ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای روز، زمینه‌ساز تلقی مهاجران به‌عنوان تهدید و کاهش جذابیت ایران برای متخصصان و سرمایه‌گذاران خارجی شده است.[۴۶]
  • فقدان راهبرد بازدارنده از مهاجرت: بر اساس گزارش رصدخانه مهاجرت ایران، شمار مهاجران بین‌المللی، به‌ویژه نخبگان، روند افزایشی داشته است. به گفته پژوهشگران، علی‌رغم ابراز نگرانی‌های گاه‌به‌گاه مقامات، هیچ راهبرد عملی و برنامه مشخصی برای جلوگیری از خروج نخبگان و جوانان وجود ندارد و بررسی قوانین از جمله قانون برنامه ششم توسعه نیز نشان‌دهنده نبود بند مرتبط با این موضوع است.[۴۷]
  • سالمندی جمعیت و مهاجرت: به گزارش پژوهشگران، جمعیت ایران رو به سالخوردگی است. مهاجرت پس از باروری و مرگ‌ومیر، سومین عامل مؤثر بر این پدیده محسوب می‌شود. از آنجا که جوانان و مردان عمده‌ترین گروه‌های مهاجر را تشکیل می‌دهند، خروج آنان ساختار سنی جمعیت را تغییر داده و روند سالمندی را تسریع می‌کند.[۴۸]
  • بحران هویت در فرزندان مهاجران: به گفته پژوهشگران، تعلیق مواد قانون مدنی در بخش تابعیت به بحران هویت در نسل‌های دوم، سوم و چهارم مهاجران خارجی مقیم ایران انجامیده است. این گروه نه با جامعه مبدأ ارتباط دارند و نه در جامعه میزبان از هویت پایدار برخوردارند که این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های اجتماعی باشد.[۴۹]
  • سکوت قوانین در برابر مهاجرت نخبگان: به گفته تحلیلگران، قوانین و آیین‌نامه‌های موجود فاقد چشم‌انداز روشن و راهبرد عملی برای جذب و پذیرش نخبگان و تحصیل‌کردگان از سایر کشورها هستند. در حالی که یکی از رویه‌های جهانی برای جبران فرار مغزها، ایجاد فرصت‌های کاری، اقامتی و سرمایه‌گذاری برای جذب نخبگان خارجی است، ایران فاقد چنین سیاستی است.[۵۰]
  • نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علی‌رغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام می‌تواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بی‌هویتی و گسترش آسیب‌های اجتماعی بیانجامد.[۵۱]
  • موانع قانونی برای سرمایه‌گذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سخت‌گیری‌های قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیت‌ها موجب انتقال سرمایه‌های مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.[۵۲]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه مهاجرت.
  2. ↑ کوئن، مبانی جامعه‌شناسی، 1382ش، ص284.
  3. ↑ عیسی‌زاده، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، 1393ش، ص53.
  4. ↑ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا.
  5. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص88.
  6. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص88-59
  7. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص89-90.
  8. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص90-91.
  9. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص91.
  10. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص91.
  11. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص92.
  12. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص92-93.
  13. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص93-94.
  14. ↑ راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص94.
  15. ↑ سجادپور، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.
  16. ↑ طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.
  17. ↑ طباطبایی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه.
  18. ↑ برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.
  19. ↑ برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.
  20. ↑ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا.
  21. ↑ «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.
  22. ↑ «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.
  23. ↑ «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.
  24. ↑ «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.
  25. ↑ «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.
  26. ↑ «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  27. ↑ «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  28. ↑ «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  29. ↑ «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  30. ↑ «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کرده‌اند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا.
  31. ↑ «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وب‌سایت تبیان.
  32. ↑ «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وب‌سایت تبیان.
  33. ↑ «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وب‌سایت تبیان.
  34. ↑ «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانواده‌ها و زنان ایرانی»، وب‌سایت ویستا، .
  35. ↑ محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.
  36. ↑ محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.
  37. ↑ محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.
  38. ↑ محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.
  39. ↑ کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیروی‌کار»، 1402ش، ص395-399.
  40. ↑ «فقط ۱۶ درصد ایرانی‌ها به مهاجرت فکر نمی‌کنند!»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  41. ↑ «فقط ۱۶ درصد ایرانی‌ها به مهاجرت فکر نمی‌کنند!»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  42. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص44-46.
  43. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص44-46.
  44. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص44-46.
  45. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص44-46.
  46. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص54.
  47. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص54.
  48. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص55.
  49. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص56.
  50. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص54.
  51. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص58.
  52. ↑ فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، 1404ش، ص59.

منابع

  • «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
  • «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش.
  • «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1396ش.
  • برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش.
  • «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
  • مریم راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، شماره 16، 1391ش،
  • سجادپور، سیدمحمدکاظم، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: 2 خرداد 1402ش.
  • شلیله، محمد، «تصمیم‌گیری دربارهٔ مهاجرت و فرایند سازگاری با جامعهٔ میزبان»، مجلهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۱ش.
  • علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 شهریور 1404ش.
  • عیسی‌زاده، سعید، مهران‌فر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش.
  • کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیروی‌کار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش.
  • کوئن، بروس، مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه غلام‌عباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، 1382ش.
  • «فقط ۱۶ درصد ایرانی‌ها به مهاجرت فکر نمی‌کنند!»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 30 آذر 1393ش.
  • فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیح‌الله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش،
  • محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
  • مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
  • «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
  • طباطبایی، سيد مهدی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
  • «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
  • میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
  • محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، مجلۀ مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3 (دوره 31)، 1402ش.
  • «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانواده‌ها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کرده‌اند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:مهاجرت&oldid=49646»