دیه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>دیه</big>'''؛ مقرر شدن مالی در شرع اسلام برای جنایت غیر عمدی و یا جنایت عمدی که قصاص ندارد.

دیه، واژه‌ای عربی است که در فارسی به آن، خون‌بها می‌گویند<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C_%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%AA «ماهیت دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.]</ref>  و در اصطلاح [[فقه اسلامی]] به مالي گفته می‌‌شود كه در صورت وقوع جنايت بر نفس و يا كمتر از آن بر اعضاي بدن يا ايراد جرح، بايد به فرد آسیب‌دیده پرداخت شود. پرداخت دیه، گاهی مجازات اصلی و گاهی جایگزین [[قصاص]] است.<ref> [https://adleiranian.co/%D8%AF%DB%8C%D9%87/ «دیه»، در سایت عدل ایرانیان، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> به‌صورت کلی، در جنایات غیرعمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق می‌گیرد. در جنایات عمدی، اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیب‌دیده بر پرداخت دیه توافق نماید، با شرایطی دیه پرداخت می‌شود.<ref>  [http://fa.wikifeqh.ir/%D8%AF%DB%8C%D9%87_(%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%AC%D8%B2%D8%A7) «دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> همچنین اگر جنایت، خطایی محض باشد، مسئولیت پرداخت دیه بر عهدۀ خویشاوندان مرد نَسبی پدر و مادری یا پدری است. در فقه اسلامی به این گروه، «عاقله» می‌گویند.<ref>  [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%87 «عاقله»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 22 تیر 1401ش.]</ref>  

مقدار این غرامت‌ها در فقه اسلامی مشخص شده است، اما فرد آسیب‌دیده یا اولیای او می‌توانند از لحاظ مقدار با شخص خطاکار صلح کنند.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C_%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%AA «ماهیت دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.]</ref>  غرامت جنایتی که در فقه اسلامی، مقداری برای ان تعیین نشده، در اصطلاح فقها، «أرش» نامیده می‌شود؛ مقدار این دیه، توسط قاضی و بر اساس نوع و کیفیت جنایت تعیین می‌شود.<ref>  [http://fa.wikifeqh.ir/%D8%AF%DB%8C%D9%87_(%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%AC%D8%B2%D8%A7) «ارش»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref>

[[قرآن کریم]] در آیه 92 از سوره نساء به مواردی از ديه اشاره کرده است و در فرهنگ مسلمانان، مخالفت با آن، مخالفت با قانون صريح خداوند است.<ref>  [https://fa.wikishia.net/view/%D8%AF%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86 «دیه انسان»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدیذ: 19 تیر 1401ش.]</ref>  مادۀ 15 قانون مجازات اسلامی، ديه را مالي می‌داند كه از طرف شارع، براي جنايت تعيين شده است.<ref>  [http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D8%AF%DB%8C%D9%87.aspx معظمی گودرزی، «دیه»، در دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.] </ref>  

==پیشینه==

از دیرباز به دلیل توجه به ارزش انسان، در میان ملل و ادیان جبران خسارت مالی امری شایع بوده و در موارد بسیاری، انتقام‌گیری (قصاص) جای خود را به گرفتن غرامت مالی می‌داد. در این موارد معمولا طبقۀ افراد، میزان دیۀ افراد را مشخص می‌کرد. در تورات و انجیل نیز دربارۀ دیه سخن گفته شده است. آئین اسلام نیز نظام حقوقی قبایل جزیرة العرب را در حوزه دیه و قصاص، پالایش کرد.<ref>  [https://rch.ac.ir/article/Details/13448?%D8%AF%DB%8C%D9%87 رئیس‌زاده، «دیه»، در دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ بازدید: 22 تیر 401ش.] </ref>   

در جمهوری اسلامی ایران، دیه در شرایط مختلف و بر اساس قانون مجازات اسلامی به انواع مختلفی تقسیم شده است:

* دیه قتل: یک دیه کامل است و هر ساله توسط قوه قضاییه مبلغ آن، اعلام می‌شود.  

* دیه منافع اعضا: در صورتی که مجرم اعمالی انجام دهد که باعث از بین رفتن حواس (بینایی، شنوایی، بویایی، بساوایی و گویایی) دیگری شود، دیه منافع آن عضو پرداخت می‌شود.

* دیه جراحت: در صورتی که جراحت وارده مانند کبودی یا تورم باشد تعیین مبلغ آن بر اساس میزان جراحت و به تشخیص پزشکی قانونی صورت می‌گیرد.

* دیه اعضای بدن: غرامت اعضایی که فقط یک عدد در بدن انسان وجود داشته باشد، یک دیه کامل است؛ اما دیه از بین رفتن عضوی که از آن دو عدد وجود داشته باشد، نصف یک دیه کامل است.<ref> [https://adleiranian.co/%D8%AF%DB%8C%D9%87/ «دیه»، در سایت عدل ایرانیان، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref>

* عمد: آسیبی که با قصد و اختیار وارد شود. بنا بر آموزه‌های اسلامی، فرد آسیب‌دیده به میزان آسیب‌دیدگی می‌تواند تلافی کند یا دیه دریافت نماید.  

* شبه‌عمد: مجرم قصد آسیب‌رساندن را دارد ولی قصد او همان فعلی که مرتکب شده، نیست. مانند کسی که برای ادب‌کردن فردی را می‌زند و او در اثر این ضربه می‌میرد.  

* خطای محض: از روی خطا و بدون قصدی، منجر به آسیب‌رساندن طرف مقابل می‌شود.<ref>  «[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AF%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86 دیه انسان»، در سایت ویکی شیعه، تاربخ بازدبد: 18 تیر 1401ش.]</ref>

==ماهیت دیه==

دیه در فقه و حقوق اسلامی، به‌صورت توأمان دارای ماهیت جزایى و جبرانى است؛ یعنی دیه، هم مجازاتى است که باعث می‌شود انسان مراقب رفتارش باشد تا مرتکب خطایی نگردد و هم جبران خسارت مالى است.<ref>  [https://jf.isca.ac.ir/article_177.html میرمدرس، «مفهوم وماهیت دیه از منظر فقه و حقوق اسلامی»، 1392ش، ص40.] </ref>

==منابع==

ویکی ز

'''دیه؛''' مجازات مالی برای مرتکبین جنایت بر بدن و جان انسان‌ها.

در دین اسلام برای مجازات جانی در جنایات غیر عمدی بر نفس، عضو یا منفعت و یا جنایات عمدی، یعنی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد، به منظور جبران خسارت وارده بر بدن انسان، مال معینی تحت عنوان دیه تعیین شده است. دین اسلام دیه‌ی قتل یک زن را نصف دیه‌ی مرد دانسته است؛ این حکم به معنای عدم تساوی زن و مرد و پایین‌تر بودن ارزش زن از مرد نیست؛ بلکه از نظر دین اسلام ارزش انسان‌ها به فضیلت‌ و کمالات معنوی است نه به جنسیت او می‌باشد. نظر فقهای اسلامی در این موضوع، آن است که چون اقتصاد هر خانواده در درجه اول در دست مرد است و مرد، سرپرست اعضای خانواده خود و مسئول پرداخت نفقه آنهاست و با مرگ او اقتصاد آن خانواده دچار آسیب می‌شود.

دیه مفرد دیات است و از ریشۀ «ودی» به معنای راندن و رد کردن است. در لغت به معنی پرداخت خونبها و عقل آمده چرا که با پرداخت آن نزاع و اختلاف بین طرفین کنار گذاشته می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AF%DB%8C%D9%87_(%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%AC%D8%B2%D8%A7 «دیه (حقوق جزاء)» ویکی فقه.]</ref> اين اصطلاح فقهى است و عبارت از مالى است كه در مقابل جرح، قتل و نقص عضوى بايد جانى به مجنى عليه يا ورثه او بدهد.<ref>سجادى، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج‏۲، ص۸۷۷</ref> دیه زن همانند دیه جان، مالی است که بدل جان انسان محسوب می‌شود و از جانب جانی (کسی که جنایت را مرتکب شده) به مَجنی عَلیه (کسی که به او آسیبی وارد شده) پرداخت می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%AF%DB%8C%D9%87 لغت نامه دهخدا، سایت واژه یاب]</ref>در اسلام در موارد مختلف ديه واجب است و در مواردى قصاص يا ديه هر يك روا باشد بسته بنظر ولى دم است. در قتل عمد صاحب دم مخير است بين قصاص يا ديه (جزاء نقدى) يا عفو. ديه زن نصف است در تمام مواردى كه ديه معين است يا مخير است. <ref>سجادى، فرهنگ معارف اسلامى، 1373ش، ج۲، ص۸۷۷</ref>

===ديه قتل خطا===

دیه قتل خطایی 20 شتر بنت مخاض و 20 شتر ابن لبون و 30 شتر بنت لبون و 30 حقه است. دية قتل عمد يكى از 6 امر است. 1 صد شتر دو ساله ببالا 2 دويست گاو 3 دويست حله كه هر حله دو لباس باشد از برد يمانى 4 هزار گوسفند 5 هزار دينار كه هزار مثقال طلا باشد 6 هزار درهم. در قتل شبه عمد يكصد شتر كه 34 شتر 5 ساله به بالا و 33 شتر 2 ساله ببالا و 33 شتر سه ساله ببالا (يكى از امور پنجگانه در قتل عمد) <ref>شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعه الدمشقیة، بی‌تا، ج۲، ص۲۶۰ تا۵۷۷</ref>  

نظر فقیهان

در فقه، دیه زن به دو صورت مورد بررسی و فتوا قرار گرفته است. دیه نفس (بدن انسان) که مقدار دیه کامل زن و مرد است و دیه عضو (عضوی از بدن انسان). <ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1206267/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%B5%D8%A7%D8%B5-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C مزیجانی؛ عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، 1396ش، ص۱۴۴] </ref>

===دیه نفس===

فقهای شیعه، دیه جنایت بر زن مسلمان را نصف دیه مرد دانسته‌اند. <ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۷۶۳؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج ۷، ص ۱۴۸</ref> به گفته شیخ مفید، اگر زنی به دست مردی کشته شود، در صورتی که موجب دیه بشود، قاتل باید نیمی از دیه را بپردازد. <ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص ۷۳۹</ref> همچنین فقیهان معاصر <ref>مزیجانی؛ عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، 1396ش، ص۱۲۶؛ مدنی کاشانی، کتاب الدیات، 1408ق، ص ۴۵؛ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1400ش، ص۱۵۰</ref> نظیر امام خمینی <ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص ۵۹۷</ref> و آیت‌الله خویی، <ref>خویی، مبانی تکمله المنهاج، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۲۵۴</ref> نیز همین نظر را دارند. فقیهان دیگر مذاهب اسلامی در نصف بودن دیه زن مانند فقیهان شیعه فتوا داده‌اند. <ref>سرخسی، المبسوط، ۱۴۰۶ق، ج۲۶، ص ۷۹</ref> و به گفته شیخ طوسی همه فقها به غیر از ابن علیه و اصم بر این رأی اتفاق‌نظر دارند. <ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص ۱۴۸</ref>همچنین گفته شده که پیش از اسلام نیز در میان قبایل عرب دیه زن نیمی از دیه مرد بوده است. <ref>جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۱۹۷۶م- 1391ق، ج۵، ص۵۹۳</ref>

البته تعداد اندکی از فقهای شیعه و سنی دیه‌ی زن و مرد را برابر دانسته‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86 «دیه انسان»، ویکی شیعه]</ref>

===دیه اعضا===

اعضايى كه در بدن انسان يگانه‏‎‎‎‎‎‎‎اند، مانند زبان ديه كامل دارند، و اعضايى كه جفت‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎اند، مانند چشم، هر دو با هم يك ديه كامل و هركدام به تنهايى نصف ديه دارند، مگر لب پايين و بيضه سمت چپ كه برخى، ديه هريك از آن دو را دو سوم ديه كامل دانسته‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎اند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏۳، ص ۶۷۵</ref>

برخى گفته‏‎‎‎‎‎‎اند: ديه آنچه در بدن چهارتايى است، مانند پلكها، ديه كامل و ديه هريك به تنهايى يك چهارم ديه كامل است. آنچه در بدن ده تايى است، مانند انگشتان در قطع همه، ديه كامل و به قول مشهور در هر يك، يك دهم ديه ثابت است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏۳، ص ۶۷۵</ref>

در شريعت براى بعضى اعضا ديه‏‎‎‎‎‎اى تعيين نشده و به جاى ديه، ارش (حكومت) ثابت است. در ارش، برده براى آزاد اصل قرار داده مى‎‎‎‎‏شود؛ بدين معنا كه براى تعيين ارش جنايت بر انسان آزاد، وى برده فرض مى‎‎‎‎‎شود؛ چنان كه در مواردى كه براى عضو در شرع ديه معيّن شده است، انسان آزاد براى برده اصل قرار داده مى‎‎‎‎‎‎‎‎شود.

اعضاى داراى ديه معيّن بنابر قول مشهور عبارتند از: مو ، چشم، پلك ، بينى، گوش، لب، زبان، دندان، گردن، فكّ،  دست، پا، انگشت، كمر، نخاع، پستان، آلت تناسلى مرد ، بيضه و ...<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏۳، ص ۶۷۵</ref>

ویکی ج