امام موسی کاظم: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 [[پرونده:امام موسی کاظم۴.jpg|جایگزین=کتابت نام امام "موسی الکاظم" با خط ثلث|بندانگشتی|کتابت نام مبارک حضرت امام "موسی الکاظم (علیه السلام)" با خط ثلث؛ برگرفته از کتیبه مسجد النبی (ص)؛ بازسازی در کانون هنر شیعی / ۱۳۹۹]]
-'''{{درشت|امام موسی بن جعفر}}'''، هفتمین امام شیعیان.{{سخ}}موسی بن جعفر (علیه السلام) فرزند جعفر بن محمد، مادرش، حمیده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> وی در هفتم [[صفر]] سال ۱۲۷،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص20، 21، 22 و 23.</ref> ۱۲۸ یا ۱۲۹ هجری در [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> کنیه‌اش، ابوالحسن،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص13 و 14.</ref> ابوعلی، ابوابراهیم<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص335.</ref> ابواسماعیل،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص54.</ref> ابومحمد<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص34-36.</ref> و ابوعبدالله<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص167.</ref> و القابش، مأمون، طیّب، سیّد،<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص436.</ref> فقیه، عالم، عبد صالح،<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> کاظم،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص321.</ref> نفس زکیّه، وفِیّ، صابر، امین، زاهر، صادق،<ref>کتانی، الإمام الکاظم ضوء مقهور الشعاع، 1420ق، ص182-187.</ref> زین المجتهدین<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص13-14 و 54.</ref> و باب‌الحوائج<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص335.</ref> است. امام کاظم، در سال ۱۸۳ هجری،<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> پنجم یا ششم<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> یا بیست‌وچهارم یا بیست‌وپنجم ماه [[رجب]]<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص357 (پاورقی).</ref> در سن ۵۴،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص131 و 132.</ref> ۵۵،<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> ۵۷،<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص439.</ref> ۵۸<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> یا ۶۰ سالگی<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص134.</ref> در زمان خلافت هارون الرشید، در زندان وفات یافت<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص315.</ref> و در مقبرهٔ قریش مدفون شد.<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا، 1378ق، ج۱، ص۹۹ و ۱۰۵.</ref>
+'''{{درشت|امام موسی بن جعفر}}'''، هفتمین امام شیعیان.
-وی دو دهه از سایه‌سار دانش پدرش، [[امام جعفر صادق|امام صادق]] و مکتب فقهی و علمی او بهره برد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص19-20 و 51.</ref> امامتش، از ۲۰ سالگی<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص۳۸۵.</ref> و در سال ۱۴۸ هجری<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص211.</ref> به مدت ۳۵ سال بوده است.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> وی پیش از امامتش، پنج سال از دوران طفولیت خود را در عهد مروان بن محمد، از خلفای اموی، و حدود پنج سال نیز در زمان عبدالله سَفّاح، اولین خلیفهٔ عباسی و ده سال در زمان منصور دوانیقی گذراند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص20.</ref> و در دورهٔ امامتش، با چهار تن از خلفای عباسی، ۱۲سال با منصور دوانیقی(۱۳۶–۱۵۸ق)، ۱۰ سال با محمد المهدی (۱۵۸–۱۶۹ق)، ۱ سال با موسی الهادی (۱۶۹–۱۷۰ق) و ۱۵ سال با هارون الرشید (۱۷۰–۱۹۳ق)، معاصر بوده است.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص270؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص371.</ref> او دارای ۳۷،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص225.</ref> ۳۸، ۴۰<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص169.</ref> یا ۴۱ فرزند شامل ۱۸ پسر به نام‌های علی الرضا، ابراهیم، عباس، اسماعیل، جعفر، حسن، محمد، عبیدالله، حمزه، عبدالله، اسحاق،<ref group="یادداشت">فرزندان قطعی امام کاظم بوده و نسل وی از اینها تداوم یافته است. (زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص170.)</ref> احمد (معروف به شاهچراغ)، قاسم، هارون، حسین، زید، فضل و سلیمان و ۲۳ دختر بود.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290-291.</ref>
+امام موسی بن جعفر ملقب به امام کاظم (۱۲۸–۱۸۳ ه‍.ق)، هفتمین امام شیعیان دوازده‌امامی است. او در دوران اوج قدرت خلافت عباسی، معاصر با منصور تا هارون‌الرشید امامت کرد و با وجود خفقان شدید سیاسی، با اتخاذ رویکرد تقیه، پرهیز از قیام مسلحانه و گسترش شبکه ارتباطی، توانست رهبری جامعه شیعه را حفظ و مبانی فکری آن را تقویت کند. وی که در میان مسلمانان به علم، کثرت عبادت و حلم شهرت دارد، پس از سال‌ها حبس، سرانجام به دستور هارون‌الرشید در زندان بغداد مسموم و شهید شد. آرامگاه او در کاظمین زیارتگاه شیعیان است.
-== موسی بن جعفر از منظر آیات ==
+== تولد و خانواده ==
-آیات مودت،<ref>سوره شوری، آیه 22.</ref> تطهیر،<ref>سوره أحزاب، آیه 33.</ref> ذوی‌القربی،<ref>سوره إسراء، آیه 26.</ref> خُمسِ غنایم<ref>سوره أنفال، آیه 41.</ref> و آیه «و اُولواالأرحام بعضُهم أولی ببعضٍ فی کتاب الله»،<ref>سوره أحزاب، آیه 6.</ref> در شأن او و سایر امامان [[شیعه]] نازل شده است.<ref>شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، 1377ش، ص66.</ref>
+موسی بن جعفر فرزند جعفر بن محمد، مادرش، حمیده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> وی در هفتم [[صفر]] سال ۱۲۷،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص20، 21، 22 و 23.</ref> ۱۲۸ یا ۱۲۹ هجری در [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> کنیه‌اش، ابوالحسن،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص13 و 14.</ref> ابوعلی، ابوابراهیم<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص335.</ref> ابواسماعیل،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص54.</ref> ابومحمد<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص34-36.</ref> و ابوعبدالله<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص167.</ref> و القابش، مأمون، طیّب، سیّد،<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص436.</ref> فقیه، عالم، عبد صالح،<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> کاظم،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص321.</ref> نفس زکیّه، وفِیّ، صابر، امین، زاهر، صادق،<ref>کتانی، الإمام الکاظم ضوء مقهور الشعاع، 1420ق، ص182-187.</ref> زین المجتهدین<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص13-14 و 54.</ref> و باب‌الحوائج<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص335.</ref> است. امام کاظم، در سال ۱۸۳ هجری،<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> پنجم یا ششم<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> یا بیست‌وچهارم یا بیست‌وپنجم ماه [[رجب]]<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص357 (پاورقی).</ref> در سن ۵۴،<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص131 و 132.</ref> ۵۵،<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> ۵۷،<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص439.</ref> ۵۸<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290.</ref> یا ۶۰ سالگی<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص134.</ref> در زمان خلافت هارون الرشید، در زندان وفات یافت<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص315.</ref> و در مقبرهٔ قریش مدفون شد.<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا، 1378ق، ج۱، ص۹۹ و ۱۰۵.</ref>
+وی دو دهه از سایه‌سار دانش پدرش، [[امام جعفر صادق|امام صادق]] و مکتب فقهی و علمی او بهره برد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص19-20 و 51.</ref> امامتش، از ۲۰ سالگی<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص۳۸۵.</ref> و در سال ۱۴۸ هجری<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص211.</ref> به مدت ۳۵ سال بوده است.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص288.</ref> وی پیش از امامتش، پنج سال از دوران طفولیت خود را در عهد مروان بن محمد، از خلفای اموی، و حدود پنج سال نیز در زمان عبدالله سَفّاح، اولین خلیفهٔ عباسی و ده سال در زمان منصور دوانیقی گذراند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص20.</ref> و در دورهٔ امامتش، با چهار تن از خلفای عباسی، ۱۲سال با منصور دوانیقی(۱۳۶–۱۵۸ق)، ۱۰ سال با محمد المهدی (۱۵۸–۱۶۹ق)، ۱ سال با موسی الهادی (۱۶۹–۱۷۰ق) و ۱۵ سال با هارون الرشید (۱۷۰–۱۹۳ق)، معاصر بوده است.<ref>الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص270؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص371.</ref> او دارای ۳۷،<ref>عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص225.</ref> ۳۸، ۴۰<ref>زرندی حنفی، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص169.</ref> یا ۴۱ فرزند شامل ۱۸ پسر به نام‌های علی الرضا، ابراهیم، عباس، اسماعیل، جعفر، حسن، محمد، عبیدالله، حمزه، عبدالله، اسحاق، احمد (معروف به شاهچراغ)، قاسم، هارون، حسین، زید، فضل و سلیمان و ۲۳ دختر بود.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ص290-291.</ref>
 == ادلهٔ امامت موسی بن جعفر ==
-وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم|پیامبر]] بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص396-۳۹۷.</ref> همچنین، بنا بر روایت جابر بن عبدالله انصاری، نامش در لوحی که [[حضرت محمد|پیامبر]] از جانب جبرائیل به [[فاطمه زهرا|فاطمه]] داده بود، ذکر شده است که امامِ پس از جعفر بن محمد بن علی، فرزندش، موسی است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص272؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> در صحیفه‌ای که نزد اُمّ سَلَمه بوده است نیز، نام یکایک امامان [[شیعه]] ذکر شده است.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص168-170 و 223-224.</ref>
+وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم|پیامبر]] بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص396-۳۹۷.</ref> آیات مودت،<ref>سوره شوری، آیه 22.</ref> تطهیر،<ref>سوره أحزاب، آیه 33.</ref> ذوی‌القربی،<ref>سوره إسراء، آیه 26.</ref> خُمسِ غنایم<ref>سوره أنفال، آیه 41.</ref> و آیه «و اُولواالأرحام بعضُهم أولی ببعضٍ فی کتاب الله»،<ref>سوره أحزاب، آیه 6.</ref> در شأن او و سایر امامان [[شیعه]] نازل شده است.<ref>شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، 1377ش، ص66.</ref>
+همچنین، بنا بر روایت جابر بن عبدالله انصاری، نامش در لوحی که [[حضرت محمد|پیامبر]] از جانب جبرائیل به [[فاطمه زهرا|فاطمه]] داده بود، ذکر شده است که امامِ پس از جعفر بن محمد بن علی، فرزندش، موسی است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص272؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> در صحیفه‌ای که نزد اُمّ سَلَمه بوده است نیز، نام یکایک امامان [[شیعه]] ذکر شده است.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج1، ص168-170 و 223-224.</ref>
+حدیث «أوصیائی الإثنی عشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، به امامت تک‌تک امامان، از جمله امام موسی بن جعفر، اشاره دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> امام صادق نیز، خود، موسی بن جعفر را امامِ پس از خود معرفی کرده<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص359، 360، 362، 364 و 370-371.</ref> و هنگام وفاتش، او را وصیّ خود قرار داده و میراث انبیا را به او تحویل داد.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص365.</ref> از امام کاظم کرامات فراوانی نقل شده است که دلالت بر [[امامت]] او و درستیِ قول به امامت وی دارد؛<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص287-288، 291-296.</ref> ازجمله اینکه:
-حدیث «أوصیائی الإثنی عشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، به امامت تک‌تک امامان، از جمله امام موسی بن جعفر، اشاره دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> امام صادق نیز، خود، موسی بن جعفر را امامِ پس از خود معرفی کرده<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص359، 360، 362، 364 و 370-371.</ref> و هنگام وفاتش، او را وصیّ خود قرار داده و میراث انبیا را به او تحویل داد.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص365.</ref> از امام کاظم کرامات فراوانی نقل شده است<ref group="یادداشت">به هر زبانی سخن می‌گفت، (حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص96-98.) پاسخ هر پرسشی را می‌داد (جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص379، 382-383.) و از آینده و پشت پرده، باخبر بود. (شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص222-224.)</ref> که دلالت بر [[امامت]] او و درستیِ قول به امامت وی دارد.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص287-288، 291-296.</ref>
+* به هر زبانی سخن می‌گفت؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص96-98</ref>
+* پاسخ هر پرسشی را می‌داد؛ <ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص379، 382-383</ref>
+* از آینده و پشت پرده، باخبر بود.<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص222-224</ref>
 == فضایل و مناقب موسی بن جعفر ==
@@ خط ۲۳: / خط ۳۱: @@
 امام موسی کاظم، [[صله رحم|صلهٔ رحِم]] به جا می‌آورد و از محرومان و فقیران، به صورت پنهانی و شبانه با تأمین آذوقه، دستگیری و تفقُّد می‌کرد.<ref>مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1399ق، ص296</ref> کسانی که به او بدی می‌کردند، با برآوردن نیازهای‌شان، از آنان دلجویی کرده و پاسخ بدسگالی آنها را با نیکویی می‌داد.<ref>ابن‌خَلَّکان، وفیات الأعیان، 1969، ج5، ص308.</ref> با مخالفان خود، حتی کسانی که قصد کشتن او را کرده بودند، با ملاطفت برخورد می‌کرد<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص257.</ref> و از کشتن مخالفان و سوءقصد کنندگان به جان خویش، ممانعت به عمل آورده و با کسانی که او را مورد ریشخند خود قرار می‌دادند، معاشرت می‌کرد.<ref>حسینی قزوینی، موسوعة الإمام الکاظم، 1436ق، ج2، ص149-153.</ref> در طول زندگانی خود، ۱۰۰۰ برده آزاد کرد. او در حالی که تمکُّن مالی داشت، زاهدانه می‌زیست و اموالش را به نیازمندان می‌بخشید.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، 1385ش، ج9، ص37-38.</ref>
-== نفوذ معنوی موسی بن جعفر ==
 امام کاظم بدون شمشیر و ابزار تبلیغات و صرفاً بر اساس دعوت مردم با عمل خود و نه با زبان، بر دل‌ها حکومت می‌کرد.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، 1383ش، ص158-160.</ref>
@@ خط ۸۳: / خط ۹۰: @@
 هشام بن سالم، حسن بن محبوب، محمد بن أبی‌عُمَیر، محمد بن سنان، کُمَیت بن زید اسدی، عمار ساباطی، صفوان بن مهران جَمّال، موسی بن بُکَیر، سلیمان بن جعفر، رَیّان بن صَلت، علی بن مهزیار، صفوان بن یحیی، علی بن جعفر، داود بن کثیر، حسن بن علی بن فَضّال، عثمان بن عیسی،<ref>خراسانی، منتخب التواریخ در زندگانی چهارده معصوم، 1376ش، ص526-529؛ عطاردی، مُسند الإمام الکاظم، 1391ش، ج1، ص269.</ref> حَمّاد بن عیسی، عبدالرحمان بن حَجّاج، عبدالله بن مُغَیرة، عبدالله بن یحیی کاهلی، اسحاق بن یحیی، عبدالله بن جُندَب، علی بن یقطین، هشام بن حکم،<ref>شاهین، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، 1425ق، ص219-277.</ref> مُفَضّل بن عمر، یونس بن عبدالرحمان<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص343-451.</ref> و اسحاق بن عمار صِیرَفی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص330.</ref> در زمرهٔ اصحاب امام کاظم هستند.
-== راویان موسی بن جعفر ==
+همچنین از حسن بن علی بن فَضّال، داود بن کثیر رِقّی، عبدالسلام بن صالح، اسماعیل بن مهران و علی بن جعفر (برادرش) به عنوان راویان حدیث از موسی بن جعفر نام می‌برند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص331.</ref>
-از حسن بن علی بن فَضّال، داود بن کثیر رِقّی، عبدالسلام بن صالح، اسماعیل بن مهران و علی بن جعفر (برادرش) به عنوان راویان حدیث از موسی بن جعفر نام می‌برند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص331.</ref>
 == دلایل دستگیری و قتل موسی بن جعفر ==
@@ خط ۱۰۷: / خط ۱۱۳: @@
 * وصیت به هشام بن حکم در باب عقل و صفات آن.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج۱، ص۱۳–۲۰. ؛ احمدی میانجی، مکاتیب الائمه، 1426ق، ج۴، ص۴۸۳–۵۰۱.</ref>
 * مناظره با خلفای عباسی،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا، 1378ق، ج۱، ص۸۴–۸۵.</ref> ابوحنیفه<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج۳، ص۲۹۷.</ref> و اهل کتاب.<ref>ابن شهرآشوب، المناقب، 1379ق، ج۴، ص۳۱۱–۳۱۲.</ref>
-== یادداشت‌ها ==
-<references group="یادداشت"/>
 == پانویس ==