احساس تنهایی: تفاوت میان نسخه‌ها

احساس تنهایی، در واقع احساس [[ترس]] از قطع شدن رابطه یا بیگانگی با دیگران است. کسانی‌که همواره احساس تنهایی دارند ممکن است بیش از حد به دیگران وابسته شده باشند که منجر به تشخیص اختلال ترس از تنهایی یا مونوفوبیا می‌شود.

احساس تنهایی تجربه‌ای ذهنی و ناخوشایند است که می‌تواند با عواطفی مانند ناامیدی، اضطراب، [[افسردگی]] و احساس بی‌ارزشی همراه باشد.<ref>Heravi kimavi, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, 2008:2(6).</ref> این پدیده معمولاً در شرایطی بروز می‌کند که نیاز بنیادین انسان به ارتباط و صمیمیت به‌طور رضایت‌بخش تأمین نشود. افراد از نظر شدت این نیاز و شیوهٔ برآوردن آن متفاوت‌اند، اما ناتوانی در ایجاد یا حفظ روابط پایدار و رضایت‌بخش می‌تواند به احساس محرومیت و در نتیجه تجربهٔ تنهایی بینجامد.<ref>شیخ‌الاسلامی، «احساس تنهایی و سلامت عمومی سالمندان»، 1390ش، ص28-34.</ref>

در روان‌شناسی میان تنها زیستن و احساس تنهایی تمایز قائل می‌شوند. احساس تنهایی زمانی رخ می‌دهد که روابط اجتماعی مهم از نظر کمی یا کیفی ناکافی باشند.<ref>شیخ‌الاسلامی، «احساس تنهایی و سلامت عمومی سالمندان»، 1390ش، ص28-34.</ref> در مقابل، تنها بودن اگر به‌صورت انتخابی و تحت کنترل فرد باشد، می‌تواند تجربه‌ای مثبت تلقی شود؛<ref>[https://zehnemovafagh.com/enjoy-being-alone/ «چطور از تنهایی لذت ببریم»، وب‌سایت ذهن موفق.]</ref> با این حال، احساس تنهایی غالباً با [[ترس]] از فقدان یا تنها شدن، که در برخی موارد به صورت هراس از تنهایی (مونوفوبیا) توصیف می‌شود، ارتباط دارد.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/zendegi-behtar/loneliness7-ways-deal.html «مونوفوبیا یا ترس از تنهایی و راه‌های مقابله با آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

احساس تنهایی، یکی از سازه‌های پیچیدهٔ روان‌شناختی است که نزد فلاسفه نیز مورد بحث بوده است. در گذشته، این احساس، به‌عنوان یک مفهوم مثبت و به معنای کناره‌گیری داوطلبانهٔ فرد از درگیری‌های روزمرهٔ زندگی به‌منظور رسیدن به اهداف بالاتر تلقی می‌شد؛ اما امروزه، در علم [[روان‌شناسی]]، به احساس تنهایی، نگرش مثبتی نداشته و آن را حالتی در نظر می‌گیرند که در آن، فرد، فقدان روابط با دیگران را درک یا تجربه کرده و نیز شامل عناصر مهمی همچون احساس نامطلوب فقدان، از دست دادن همدم، جنبه‌های ناخوشایند و منفی روابط ازدست‌رفته و از دست دادن سطح کیفی روابط با دیگری است. همچنین، این سازه، در گذشته، با مشکلات دیگری همچون [[افسردگی]]، کم‌رویی، [[خشم]] و رفتار خودانزواطلبانه مفهوم‌سازی شده بود. این در حالی است که امروزه، احساس تنهایی یک سازهٔ روان‌شناختی مستقل از دیگر مشکلات در نظر گرفته شده که خطرات منحصربه‌فردی دارد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/101561/fa رحیم‌زاده، «مبانی مفهومی احساس تنهای: یک مطالعۀ کیفی»، 1390ش، ص123.]</ref>

با وجود ارائهٔ تعاریف گوناگون از احساس تنهایی در حوزه‌های مختلف علمی، چند ویژگی اساسی در بیشتر این تعاریف مشترک است. نخست آنکه این احساس معمولاً با کاستی در روابط اجتماعی همراه است. دوم، بخشی از آن ماهیتی ذهنی دارد و به انتظارات و ادراک فرد از روابط اجتماعی وابسته است. سوم، به‌طور کلی تجربه‌ای ناخوشایند تلقی می‌شود. چهارم، افراد در مواجهه با این وضعیت معمولاً برای کاهش یا رفع آن انگیزه می‌یابند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/847413/fa مدنی‌پور و سپاه منصور، «رابطۀ بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، 1392ش، ص۱۱۵۵.]</ref>

برخی نشانه‌های گزارش‌شدهٔ احساس تنهایی شامل مجموعه‌ای از علائم روان‌شناختی و جسمانی است. این علائم می‌تواند دربرگیرندهٔ اضطراب شدید و نامتناسب با موقعیت، ترس مفرط هنگام تصور یا تجربهٔ تنها بودن، و احساس نادیده گرفته شدن حتی در جمع باشد.<ref>[https://zehnemovafagh.com/enjoy-being-alone/ «چطور از تنهایی لذت ببریم»، وب‌سایت ذهن موفق.]</ref> همچنین تلاش افراطی برای اجتناب از انزوا،<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/zendegi-behtar/loneliness7-ways-deal.html «مونوفوبیا یا ترس از تنهایی و راه‌های مقابله با آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> دشواری در حفظ روابط عاطفی رضایت‌بخش و تجربهٔ تنهایی در بستر رابطه از دیگر ویژگی‌های مطرح‌شده است.<ref>[https://ravandarman.com/blog/monophobia/ «ترس از تنهایی چیست و راهکارهای رفع آن کدامند؟»، وب‌سایت روان درمان.]</ref> در برخی موارد، واکنش‌های جسمانی مانند افزایش ضربان قلب، تنگی قفسهٔ سینه، اختلال تنفسی، سرگیجه، تهوع<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/zendegi-behtar/loneliness7-ways-deal.html «مونوفوبیا یا ترس از تنهایی و راه‌های مقابله با آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> یا حملات وحشت‌زدگی نیز گزارش شده است.<ref>[https://ravandarman.com/blog/monophobia/ «ترس از تنهایی چیست و راهکارهای رفع آن کدامند؟»، وب‌سایت روان درمان.]</ref>

# '''رویکرد روان تحلیلی Zilboorg''': او معتقد بود که احساس تنهایی، تجربه‌ای پایدار و طاقت‌فرسا است که در فرد نفوذ کرده و به‌تدریج قلب او را فرسوده می‌کند. این دیدگاه روان‌شناسی بر این باور است که احساس تنهایی، ریشه در طفولیت دارد.

# '''رویکرد وجودگرایی''': براساس این رویکرد، احساس تنهایی، پدیده‌ای نافذ، عالم‌گیر و گریزناپذیر است که به سراغ هر انسانی، فارغ از نژاد، سن، جنس و فرهنگ می‌رود.

# '''رویکرد نیازهای اجتماعی''': مطابق این دیدگاه، احساس تنهایی، در غیاب یک رابطهٔ مورد نیاز یا مجموعه‌ای از روابط است که همگی صمیمانه یا دمساز نبوده اما نیازهای اجتماعی ذاتی فرد را تأمین می‌کنند.

# '''رویکرد ناهماهنگی شناختی''': براساس این دیدگاه، فرآیندهای شناختی، نقطهٔ مرکزی تنهایی هستند. این دیدگاه بر این باور است که تنهایی، محصول عدم تناسب ادراک شده بین موقعیت‌های اجتماعی ایده‌آل و موقعیت اجتماعی موجود، به‌دلیل خطاهای شناختی است.

# '''رویکرد تعامل‌گرا''': دیدگاه تعاملی، احساس تنهایی را ناشی از فعل و انفعالات و اثرات متقابل شخصی، فرهنگی و عوامل موقعیتی می‌داند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/999927/fa ابراهیمی، «عوامل و زمینه‌های احساس تنهایی زنان»، 2020م، ص1-27.]</ref>

# '''حمایت اجتماعی''': این نوع از حمایت، تعهدات متقابلی را پدیدمی‌آورد که موجب احساس دوست داشته شدن، مراقبت، عزت‌نفس و ارزشمند بودن، می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/847413/fa مدنی‌پور و سپاه منصور، «رابطۀ بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، 1392ش، ص۱۱۵۵.]</ref>

# '''استفاده از حواس‌پرتی''': مانند پخش موسیقی یا صدای تلویزیون.

تداوم در احساس تنهایی می‌تواند بر کیفیت زندگی افراد تأثیر بگذارد. عوارض تنهایی و ترس از تنها شدن، همچنین می‌تواند به اختلالات اضطرابی، حملات وحشت‌زدگی، [[هراس]]، افسردگی، خودکشی، اعتیاد به موادمخدر و الکل و نیز ابتلای به بیماری‌های حاد و مزمن منجر شود.<ref>[https://www.apollohospitals.com/fa/diseases-and-conditions/monophobia-symptoms-causes-complication-and-treatment «مونوفوبیا-علائم، علل، عوارض و درمان»، وب‌سایت بیمارستان‌های آپولو.]</ref> از دیگر عوارض ناشی از این احساس می‌توان به [[وسواس فکری]]، رفتارهای وسواس‌گونه، انزواطلبی، مشکلات قلبی‌عروقی، بی‌منطق شدن، درک نادرست از حرف دیگران، افزایش کورتیزول، کاهش دوپامین و در نتیجه کاهش احساس لذت از زندگی، تضعیف سیستم ایمنی بدن، افزایش کلسترول خون، چاقی و فشارخون اشاره کرد.<ref>[https://hamandishan.com/احساس-تنهایی/ «احساس تنهایی چیست؟»، وب‌سایت مرکز مشاورۀ هم‌اندیشان.]</ref>

احساس تنهایی در تمامی گروه‌های سنی به چشم می‌خورد، اما شیوع آن در سالمندی بیشتر است. این احساس، مشکل پیچیده‌ای است که رفاه روانی-اجتماعی را تحت‌الشعاع خود قرار داده و موجب عواقب جدی در سالمندان می‌شود. احساس تنهایی در سالمندی، منشأ بسیاری از حالات نامتعادل روانی مانند [[افسردگی]]، [[خودکشی]] و یأس شدید است. این احساس که بیشتر با انزوا و ناامیدی همراه است، در حدود ۱۲ تا ۴۰درصد از جمعیت بالای ۶۵ سال را تحت‌تأثیر خود قرار می‌دهد. کارشناسان معتقدند که درمان این احساس، ممکن است خطر عوارض جدی همچون افسردگی را در سالمندان کاهش داده و علاوه‌بر آن، افزایش تماس‌های اجتماعی، منجر به ارتقای سلامت این گروه از بزرگسالان شود.<ref>Heravi kimavi, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, 2008:2(6).</ref>

انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی، نیازمند ارتباط و احساس تعلق به دیگران است؛ ازاین‌رو ناتوانی در برآوردن این نیاز می‌تواند به تجربهٔ احساس تنهایی بینجامد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/847413/fa مدنی‌پور و سپاه‌منصور، «رابطة بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، 1392ش، ص1156 و 1157.]</ref> در روابط زناشویی نیز عواملی مانند افزایش تنش‌ها و ناملایمات، فرسودگی جسمی و روانی، توقعات بالا از رابطه زناشویی،<ref>[https://www.sid.ir/paper/899948/fa معتمدی و بخشی‌پور، «بررسی اثربخشی آموزش غنی‌سازی روابط زناشویی بر کاهش احساس تنهایی و دلزدگی زناشویی زنان متأهل با گرایش به خیانت»، 1398ش، ص2 و 3.]</ref> برآورده نشدن انتظارات اجتماعی<ref>[https://www.sid.ir/paper/1114865/fa غفوری و دیگران، «پیش‌بینی سازگاری زناشویی بر اساس احساس تنهایی، اضطراب مرگ و معنای زندگی در زوجین شهر تهران»، 1402ش، ص227.]</ref> و تحقق نیافتن نیازهای عاطفی می‌تواند به [[نارضایتی از زندگی|نارضایتی]] و [[دلزدگی جنسی|دلزدگی]] میان زوجین منجر شود. چنین شرایطی در برخی موارد با بروز افسردگی و تجربهٔ [[احساس تنهایی بعد از ازدواج|احساس تنهایی]] [[احساس تنهایی بعد از ازدواج|بعد از ازدواج]] در یکی از همسران یا هر دو همراه است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/899948/fa معتمدی و بخشی‌پور، «بررسی اثربخشی آموزش غنی‌سازی روابط زناشویی بر کاهش احساس تنهایی و دلزدگی زناشویی زنان متأهل با گرایش به خیانت»، 1398ش، ص2 و 3.]</ref>