احساس تنهایی

احساس تنهایی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

احساس تنهایی؛ احساس ترس از دست دادن و تنها شدن.

احساس تنهایی، در واقع احساس ترس از قطع‌شدن رابطه یا بیگانگی با دیگران است. کسانی‌که همواره احساس تنهایی دارند ممکن است بیش از حد به دیگران وابسته شده باشند که منجر به اختلال ترس از تنهایی یا مونوفوبیا می‌شود.

تعریف

احساس تنهایی تجربه‌ای ذهنی و ناخوشایند است که می‌تواند با عواطفی مانند ناامیدی، اضطراب، افسردگی و احساس بی‌ارزشی همراه باشد. این پدیده معمولاً در شرایطی بروز می‌کند که نیاز بنیادین انسان به ارتباط و صمیمیت به‌طور رضایت‌بخش تأمین نشود. افراد از نظر شدت این نیاز و شیوهٔ برآوردن آن متفاوت‌اند، اما ناتوانی در ایجاد یا حفظ روابط پایدار و رضایت‌بخش می‌تواند به احساس محرومیت و در نتیجه تجربهٔ تنهایی بینجامد.

در روان‌شناسی میان تنها زیستن و احساس تنهایی تمایز قائل می‌شوند. احساس تنهایی زمانی رخ می‌دهد که روابط اجتماعی مهم از نظر کمی یا کیفی ناکافی باشند. در مقابل، تنها بودن اگر به‌صورت انتخابی و تحت کنترل فرد باشد، می‌تواند تجربه‌ای مثبت تلقی شود؛ با این حال، احساس تنهایی غالباً با ترس از فقدان یا تنهاشدن، که در برخی موارد به‌صورت هراس از تنهایی (مونوفوبیا) توصیف می‌شود، ارتباط دارد.

احساس تنهایی در گذر زمان

احساس تنهایی، یکی از سازه‌های پیچیدهٔ روان‌شناختی است که نزد فلاسفه نیز مورد بحث بوده است. در گذشته، این احساس، به‌عنوان یک مفهوم مثبت و به معنای کناره‌گیری داوطلبانهٔ فرد از درگیری‌های روزمرهٔ زندگی به‌منظور رسیدن به اهداف بالاتر تلقی می‌شد؛ اما امروزه، در علم روان‌شناسی، به احساس تنهایی، نگرش مثبتی نداشته و آن را حالتی در نظر می‌گیرند که در آن، فرد، فقدان روابط با دیگران را درک یا تجربه کرده و نیز شامل عناصر مهمی همچون احساس نامطلوب فقدان، از دست دادن همدم، جنبه‌های ناخوشایند و منفی روابط ازدست‌رفته و از دست دادن سطح کیفی روابط با دیگری است. همچنین، این سازه، در گذشته، با مشکلات دیگری همچون افسردگی، کم‌رویی، خشم و رفتار خودانزواطلبانه مفهوم‌سازی شده بود. این در حالی است که امروزه، احساس تنهایی یک سازهٔ روان‌شناختی مستقل از دیگر مشکلات در نظر گرفته شده که خطرات منحصربه‌فردی دارد.

ویژگی‌ها

با وجود ارائهٔ تعاریف گوناگون از احساس تنهایی در حوزه‌های مختلف علمی، چند ویژگی اساسی در بیشتر این تعاریف مشترک است:

• این احساس معمولاً با کاستی در روابط اجتماعی همراه است.
• بخشی از آن ماهیتی ذهنی دارد و به انتظارات و ادراک فرد از روابط اجتماعی وابسته است.
• به‌طور کلی تجربه‌ای ناخوشایند تلقی می‌شود.
• افراد در مواجهه با این وضعیت معمولاً برای کاهش یا رفع آن انگیزه می‌یابند.

علائم

برخی نشانه‌های گزارش‌شدهٔ احساس تنهایی شامل مجموعه‌ای از علائم روان‌شناختی و جسمانی است. این علائم می‌تواند دربرگیرندهٔ اضطراب شدید و نامتناسب با موقعیت، ترس مفرط هنگام تصور یا تجربهٔ تنها بودن، و احساس نادیده گرفته‌شدن حتی در جمع باشد. همچنین تلاش افراطی برای اجتناب از انزوا، دشواری در حفظ روابط عاطفی رضایت‌بخش و تجربهٔ تنهایی در بستر رابطه از دیگر ویژگی‌های مطرح‌شده است. در برخی موارد، واکنش‌های جسمانی مانند افزایش ضربان قلب، تنگی قفسهٔ سینه، اختلال تنفسی، سرگیجه، تهوع یا حملات وحشت‌زدگی نیز گزارش شده است.

عوامل پیدایش و تداوم

رویکردها و نظریات مختلفی پیرامون علل پیدایش و تداوم احساس تنهایی مطرح شده‌اند:

1. رویکرد روان‌تحلیلی: احساس تنهایی، تجربه‌ای پایدار و طاقت‌فرسا است که در فرد نفوذ کرده و به‌تدریج قلب او را فرسوده می‌کند. این دیدگاه روان‌شناسی بر این باور است که احساس تنهایی، ریشه در طفولیت دارد.
2. رویکرد وجودگرایی: احساس تنهایی، پدیده‌ای نافذ، عالم‌گیر و گریزناپذیر است که به سراغ هر انسانی، فارغ از نژاد، سن، جنس و فرهنگ می‌رود.
3. رویکرد نیازهای اجتماعی: احساس تنهایی، در غیاب یک رابطهٔ مورد نیاز یا مجموعه‌ای از روابط است که همگی صمیمانه یا دمساز نبوده اما نیازهای اجتماعی ذاتی فرد را تأمین می‌کنند.
4. رویکرد ناهماهنگی شناختی: فرآیندهای شناختی، نقطهٔ مرکزی تنهایی هستند. این دیدگاه بر این باور است که تنهایی، محصول عدم تناسب ادراک شده بین موقعیت‌های اجتماعی ایده‌آل و موقعیت اجتماعی موجود، به‌دلیل خطاهای شناختی است.
5. رویکرد تعامل‌گرا: احساس تنهایی ناشی از فعل و انفعالات و اثرات متقابل شخصی، فرهنگی و عوامل موقعیتی است.

بر پایهٔ برخی پژوهش‌ها، احساس تنهایی در چند بُعد یا مقیاس تحلیلی بررسی شده است که هر یک به جنبه‌ای از عوامل آن اشاره دارند:

مقیاس	توضیح
هیجانی / فردی	تجربهٔ عواطف منفی ناشی از برآورده نشدن نیازها و انتظارات، احساس دلتنگی، فقدان صمیمیت، ناتوانی در بیان هیجانات، احساس طردشدگی یا ترس از دست دادن.
اجتماعی	ناهمخوانی میان روابط اجتماعی موجود و روابط مطلوب فرد، نارضایتی از تعاملات بین‌فردی، فقدان دوست صمیمی یا حمایت عاطفی و احساس درک‌نشدن، مقایسهٔ خود با دیگران.
خانوادگی	نارضایتی از روابط درون خانواده، احساس بی‌توجهی یا کنار گذاشته شدن و ادراک عدم حمایت یا درک متقابل.
عاطفی	فقدان رابطهٔ صمیمی یا عاشقانهٔ رضایت‌بخش و نبود همراهی برای سهیم شدن در غم و شادی.
گروه‌های بزرگ‌تر	نداشتن تعلق به گروه‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی یا محلی و محرومیت از حمایت جمعی.
هستی‌گرا	تجربهٔ تنهایی به‌عنوان وضعیتی بنیادین و گاه اجتناب‌ناپذیر در حیات انسانی، همراه با احساس بی‌همتایی یا ناهمزمانی با دیگران.
مذهبی / معنوی	احساس فاصله از باورها یا فعالیت‌های معنوی، کاهش مشارکت در مناسک دینی و معنوی.

درمان

متخصصان، عوامل اجتماعی و روانی بسیاری را در راستای درمان این احساس و پیامدهای آن معرفی کرده‌اند:

1. حمایت اجتماعی: این نوع از حمایت، تعهدات متقابلی را پدیدمی‌آورد که موجب احساس دوست داشته شدن، مراقبت، عزت‌نفس و ارزشمند بودن، می‌شود.
2. استفاده از تکنیک‌های کسب آرامش: مانند شیوه‌های خاص تنفس، تمرینات آرام‌سازی عضلانی و تصویرسازی ذهنی هدایت‌شده.
3. استفاده از حواس‌پرتی: مانند پخش موسیقی یا صدای تلویزیون.
4. حساسیت‌زدایی: فرایندی که در آن فرد، همزمان با یادگیری و تمرین تکنیک‌های حفظ آرامش، به‌تدریج در معرض موقعیت‌های اضطراب‌آور قرار می‌گیرد. این تمرین‌ها به‌مرور زمان، نگرش و ذهنیت او را نسبت به تنهایی دگرگون می‌سازد.

پیامدها

تداوم در احساس تنهایی می‌تواند بر کیفیت زندگی افراد تأثیر بگذارد. عوارض تنهایی و ترس از تنها شدن، همچنین می‌تواند به اختلالات اضطرابی، حملات وحشت‌زدگی، هراس، افسردگی، خودکشی، اعتیاد به موادمخدر و الکل و نیز ابتلای به بیماری‌های حاد و مزمن منجر شود. از دیگر عوارض ناشی از این احساس می‌توان به وسواس فکری، رفتارهای وسواس‌گونه، انزواطلبی، مشکلات قلبی‌عروقی، بی‌منطق شدن، درک نادرست از حرف دیگران، افزایش کورتیزول، کاهش دوپامین و در نتیجه کاهش احساس لذت از زندگی، تضعیف سیستم ایمنی بدن، افزایش کلسترول خون، چاقی و فشارخون اشاره کرد.

احساس تنهایی در سالمندان

احساس تنهایی در تمامی گروه‌های سنی به چشم می‌خورد، اما شیوع آن در سالمندی بیشتر است. این احساس، مشکل پیچیده‌ای است که رفاه روانی-اجتماعی را تحت‌الشعاع خود قرار داده و موجب عواقب جدی در سالمندان می‌شود. احساس تنهایی در سالمندی، منشأ بسیاری از حالات نامتعادل روانی مانند افسردگی، خودکشی و یأس شدید است. این احساس که بیشتر با انزوا و ناامیدی همراه است، در حدود ۱۲ تا ۴۰درصد از جمعیت بالای ۶۵ سال را تحت‌تأثیر خود قرار می‌دهد. کارشناسان معتقدند که درمان این احساس، ممکن است خطر عوارض جدی همچون افسردگی را در سالمندان کاهش داده و علاوه‌بر آن، افزایش تماس‌های اجتماعی، منجر به ارتقای سلامت این گروه از بزرگ‌سالان شود.

احساس تنهایی همسران

انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی، نیازمند ارتباط و احساس تعلق به دیگران است؛ ازاین‌رو ناتوانی در برآوردن این نیاز می‌تواند به تجربهٔ احساس تنهایی بینجامد. در روابط زناشویی نیز عواملی مانند افزایش تنش‌ها و ناملایمات، فرسودگی جسمی و روانی، توقعات بالا از رابطه زناشویی، برآورده نشدن انتظارات اجتماعی و تحقق نیافتن نیازهای عاطفی می‌تواند به نارضایتی و دلزدگی میان زوجین منجر شود. چنین شرایطی در برخی موارد با بروز افسردگی و تجربهٔ احساس تنهایی بعد از ازدواج در یکی از همسران یا هر دو همراه است.

منابع

• ابراهیمی، نازیلا و دیگران، «عوامل و زمینه‌های احساس تنهایی زنان»، نشریهٔ زن و جامعه، ۲۰۲۰م.
• «احساس تنهایی چیست؟»، وب‌سایت مرکز مشاورهٔ هم‌اندیشان، تاریخ بازدید: ۲۵ دی ۱۴۰۱ش.
• «ترس از تنهایی چیست و راهکارهای رفع آن کدامند؟»، وب‌سایت روان درمان، تاریخ به‌روزرسانی: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
• «چطور از تنهایی لذت ببریم»، وب‌سایت ذهن موفق، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• رحیم‌زاده، سوسن و دیگران، «مبانی مفهومی احساس تنهای: یک مطالعهٔ کیفی»، نشریهٔ روان‌شناسی تحولی، دوره ۸، شماره ۳۰، ۱۳۹۰ش.
• شیخ‌الاسلامی، فرزانه و دیگران، «احساس تنهایی و سلامت عمومی سالمندان»، نشریهٔ پرستاری و مامایی جامع نگر، دوره ۲۱، شماره ۲، ۱۳۹۰ش.
• طباطبایی، فرزاد، «علت احساس تنهایی»، وب‌سایت هنر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۵ دی ۱۴۰۱ش.
• غفوری، محمدسجاد و دیگران، «پیش‌بینی سازگاری زناشویی بر اساس احساس تنهایی، اضطراب مرگ و معنای زندگی در زوجین شهر تهران»، فصلنامهٔ خانواده پژوهی، سال ۱۹، شماره ۷۴، ۱۴۰۲ش.
• مدنی‌پور، نادیا و سپاه منصور، مژگان، «رابطهٔ بین حمایت اجتماعی و احساس تنهایی»، کنگرهٔ ملی روان‌شناسی اجتماعی ایران، دوره برگزاری ۲، ۱۳۹۲ش.
• معتمدی، فاطمه و بخشی‌پور، باب‌الله، «بررسی اثربخشی آموزش غنی‌سازی روابط زناشویی بر کاهش احساس تنهایی و دلزدگی زناشویی زنان متأهل با گرایش به خیانت»، همایش ملی روان‌شناسی، تعلیم و تربیت و سبک زندگی، ۱۳۹۸ش.
• «مونوفوبیا-علائم، علل، عوارض و درمان»، وب‌سایت بیمارستان‌های آپولو، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «مونوفوبیا یا ترس از تنهایی و راه‌های مقابله با آن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.

• Heravi kimavi M, Anooshe M,Froghan M,sheikhi M, Hajizadeh E, Syed bagher madah M, Mohammadi I, Ahmadi F, Elderly perspective on the phenomenon of loneliness, Journal of ageing quarterly, 2008.