پالایش متن |
|||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
| آثار مرتبط = | | آثار مرتبط = | ||
}} | }} | ||
{{درشت|'''ابوریحان بیرونی،'''}} دانشمند | {{درشت|'''ابوریحان بیرونی،'''}} دانشمند نامدار ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری. | ||
ابوریحان بیرونی | ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزم]]، زاده شد. او از [[کودکی]] به علمآموزی پرداخت و صرفونحو، فقه، کلام، ریاضیات، نجوم، پزشکی و دینشناسی را فراگرفت. [[ابونصر منصور]]، ریاضیدان بزرگ خوارزمی، نقش مؤثری در پرورش او داشت. بیرونی در ۱۷سالگی با ابزاری ساده، ارتفاع خورشید را اندازه گرفت و عرض جغرافیایی زادگاهش را محاسبه کرد. او به دلیل تولد در بیرون شهر یا اقامت طولانی در خارج از زادگاهش به بیرونی ملقب شد. در پی ناامنیها، به [[بخارا]]، [[ری]]، [[گرگان]] و سپس خوارزم سفر کرد و مورد حمایت حاکمانی چون [[قابوس بن وشمگیر]] و آلمأمون قرار گرفت. پس از تصرف گرگانج توسط [[محمود غزنوی]]، به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر را در دربار [[غزنویان]] گذراند. بیرونی سیزده سال در [[هند]] به پژوهش پرداخت، [[زبان سانسکریت]] آموخت و مهمترین اثر خود، [[تحقیق ماللهند]] را دربارهٔ [[فرهنگ]]، [[دین]] و رسوم هندوان نوشت. از ۱۸۰ اثر او در [[ریاضیات]]، [[نجوم]]، [[جغرافیا]]، [[پزشکی]] و [[دینشناسی]] میتوان به [[الآثار الباقیه]]، [[قانون مسعودی]] و [[التفهیم لاوائل صناعة التنجیم|التفهیم]] اشاره کرد. او [[روش تحقیق تجربی]] را پایه گذاشت، با مشاهده و آزمایش به نقد باورهای پیشینیان پرداخت، قطر [[زمین]] را محاسبه کرد، [[وزن مخصوص]] فلزات را سنجید، [[چاه آرتزین|چاههای آرتزین]] را توضیح داد، ابزارهای رصدی ساخت و به [[گفتوگوی بینفرهنگی]] توجه ویژه داشت. روز [[۱۳ شهریور|سیزدهم شهریور]] در [[ایران]] به نام او ثبت شده، دهانهای در ماه و سیارکی به نام او [[نامگذاری]] شده، و تندیساش در [[دفتر سازمان ملل متحد در وین]] نصب است. | ||
== تولد و تحصیلات == | == تولد و تحصیلات == | ||
محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزمشاهیان]] متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]]، [[پدر]] خود، احمد را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> بیرونی [[علمآموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرفونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دینشناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموختههای خود را با تکرار و تمرین، تثبیت میکرد و | محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزمشاهیان]] متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]]، [[پدر]] خود، احمد را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> بیرونی [[علمآموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرفونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دینشناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموختههای خود را با تکرار و تمرین، تثبیت میکرد و مینوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> ابونصر منصور، ریاضیدان و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصفالنهاری [[خورشید]] را در کاث اندازه گرفت و براساس آن [[عرض جغرافیایی]] زادگاه خود را محاسبه کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98752/ابوریحان-بیرونی-و-آثار-او?rcids=78275,2143,49961,86326,99505,99506,3175,99626,99456,99587,99540,99742,99768,99422,98778,98774,99426,105980,106044,106005,99694,99423,99024 «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
== نامگذاری == | == نامگذاری == | ||
نام این دانشمند [[مسلمان]]، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقبگذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون | نام این دانشمند [[مسلمان]]، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقبگذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون از شهر خوارزم دانستهاند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع به نام «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد میشود.<ref>[http://pajoohe.ir/ابوریحان-بیرونی__a-31560.aspx محمدزاده، «ابوریحان بیرونی»، وبسایت پژوهه.]</ref> | ||
== سفرها == | == سفرها == | ||
ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهشهای علمی، بهویژه در ستارهشناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنیها و جنگهای داخلی، در سال ۳۸۷ق به [[بخارا]]، پایتخت [[سامانیان]]، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهشهای علمی، بهویژه در ستارهشناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنیها و جنگهای داخلی، در سال ۳۸۷ق به [[بخارا]]، پایتخت [[سامانیان]]، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> او در سفر به [[ری]] با دو ستارهشناس و ریاضیدان ایرانی دیدار کرد و رسالهای دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
بیرونی در ۳۸۸ق به دربار قابوس بن وشمگیر زیاری در طبرستان و گرگان راه یافت و نخستین اثر مهم خود، «[[آثار الباقیه|الآثار الباقیه عن القرون الخالیه]]» را که دربارهٔ [[گاهشماری]] تاریخی و علمی است، حدود سال ۳۹۱ق به نام او تدوین کرد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> وی در ۳۹۴ق و همزمان با اقتدار آلمأمون، به زادگاه خود در گرگانج خوارزم بازگشت و حدود هفت سال بهعنوان مشاور ابوالعباس مأمون بن مأمون خدمت کرد. در این دوره با حمایت دربار به پژوهشهای علمی پرداخت، [[خسوف]] [[۱۴ رمضان]] ۳۹۴ق را در گرگانج رصد کرد و با پشتیبانی مالی پادشاه ابزاری رصدی موسوم به حلقهٔ شاهیه ساخت. تألیف کتاب «تسطیح الصور» نیز به این دوره بازمیگردد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | |||
در ۴۰۷ق، با تصرف گرگانج بهدست [[سلطان محمود غزنوی]]، بیرونی به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر خود را در دربار محمود و جانشینان او، از جمله [[مسعود غزنوی|مسعود]] و مودود غزنوی، گذراند. او در این دربار بهعنوان منجم و دانشمند شناخته میشد. روابط بیرونی با محمود چندان نزدیک نبود و او حضور خود در دربار را گاه با تعبیراتی کنایهآمیز یاد کرده است؛ با این حال در دورهٔ جانشینان محمود از احترام و توجه بیشتری برخوردار شد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | |||
در ۴۰۷ق، با تصرف گرگانج بهدست [[سلطان محمود غزنوی]]، بیرونی به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر خود را در دربار محمود و جانشینان او، از جمله مسعود و مودود غزنوی، گذراند. او در این دربار بهعنوان منجم و دانشمند شناخته میشد. روابط بیرونی با محمود چندان نزدیک نبود و او حضور خود در دربار | |||
== فعالیتهای علمی و آثار == | == فعالیتهای علمی و آثار == | ||
ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب کتاب و مقاله در موضوعات | ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب [[کتاب]] و [[مقاله]] در موضوعات [[ریاضی]]، [[ستارهشناسی]]، [[فقه اسلامی|فقه]]، [[کلام]]، [[پزشکی]]، [[داروشناسی]]، [[جغرافیا]]، [[شیمی]] و [[صرفونحو]] نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و [[نجوم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82214874/نگاهی-به-آثار-و-فعالیت-های-ابوریحان-بیرونی-خالق-نظریه-های-ماندگار «نگاهی به آثار و فعالیتهای ابوریحان بیرونی خالق نظریههای ماندگار»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بیشترین اقامت و فعالیتهای علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است: | ||
* در سالهای اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید. | * در سالهای اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید. | ||
* پس از خورشیدگرفتگی در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق بهطول انجامید. | * پس از [[خورشیدگرفتگی]] در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق بهطول انجامید. | ||
* در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در قطب شمال غروب نمیکند. | * در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در [[قطب شمال]] غروب نمیکند. | ||
* در زمان اقامت خود در قلعه نندنه هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با اسطرلاب آزمایش کرد و | * در زمان اقامت خود در قلعه نندنه در هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با [[اسطرلاب]] آزمایش کرد و مقالهای درباره آن نوشت. | ||
* در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب | * در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب [[التفهیم لاوائل صناعة التنجیم]] را به درخواست ریحانه بنت حسین خوارزمی به دو زبان [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستارهشناسی را توضیح داده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
* به پاس احترام | * به پاس احترام [[سلطان مسعود غزنوی]]، کتاب [[قانون مسعودی|القانون المسعودی]] را بهنام او نگاشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> در این کتاب بسیاری از عقیدههای گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان [[حرکت انتقالی زمین|حرکت زمین به دور خورشید]] پذیرفته شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
* در ۴۲۷ق، رسالهای دربارهٔ آثار رازی نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد. | * در ۴۲۷ق، رسالهای دربارهٔ آثار [[زکریای رازی]] نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد. | ||
* در زمان سلطنت مودود بن مسعود از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به نام او نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | * در زمان سلطنت مودود بن مسعود از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به نام او نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | ||
ابوریحان در بیشتر جنگهای سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و زبان | ابوریحان در بیشتر جنگهای سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و [[زبان سانسکریت]] را که زبان مقدس هندوان بود، فراگرفت. او هنگام اقامت در هند، کتابهایی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به دست آورد. مهمترین دستاورد ابوریحان در [[هند]]، مطالعات [[انسانشناسی|انسانشناختی]] او و تألیف کتاب [[تحقیق ماللهند]] است که شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/تبلور-143-کتاب-ارزشمند-ذهنی-خلاق «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> این کتاب دربارهٔ مذاهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامعترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنتها و اوضاع اجتماعی در هند است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
== دیدگاهها == | == دیدگاهها == | ||
ابوریحان با اینکه اعتقاد راسخ به دین [[اسلام]] و [[قرآن]] داشت، به وجود نوعی [[معنویت]] مشترک میان ادیان نیز قائل بود. براساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در [[خداشناسی]]، شریعت و مراسم [[عبادت|عبادی]] از وحدت معنوی برخودارند که بهصورتهای مختلف تجلی پیدا کرده است. با توجه به نوع [[زندگی]]، آثار و فعالیتهای علمی ابوریحان، نگاه او به | ابوریحان با اینکه اعتقاد راسخ به دین [[اسلام]] و [[قرآن]] داشت، به وجود نوعی [[معنویت]] مشترک میان ادیان نیز قائل بود. براساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در [[خداشناسی]]، شریعت و مراسم [[عبادت|عبادی]] از وحدت معنوی برخودارند که بهصورتهای مختلف تجلی پیدا کرده است. با توجه به نوع [[زندگی]]، آثار و فعالیتهای علمی ابوریحان، نگاه او به [[انسان]]، فرامذهبی و فرادینی بوده است. [[دینداری]] مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وبسایت محمدامین احمدی.]</ref> | ||
دیدگاه ابوریحان | دیدگاه ابوریحان درباره عقل، با دیدگاه فیلسوفان یکسان است و به عقل بسیار بها میدهد. او عقل را منبع مستقل علم و معرفت میداند و به همین دلیل به تحصیل معرفت از راه عقل تأکید میکند. از نظر او کمال انسان نیز در رشد عقلانی او است. نگاه ابوریحان به علم، مانند دانشمندان امروزی بوده است. او مرجعیت رسمی در ساحت اندیشه را قبول نداشت. به همین دلیل منتقد پیروان [[ارسطو]] بود که برای وی مرجعیت فکری قائلاند و احتمال خطا در نظریههای او را ضعیف میدانند.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وبسایت محمدامین احمدی.]</ref> | ||
== روش تحقیق == | == روش تحقیق == | ||
روش تحقیق ابوریحان بیرونی در [[علوم تجربی]]، شباهت زیادی با روش علوم تجربی بهشکل امروزی دارد و روش و مبانی فلسفهٔ ارسطو در علوم تجربی را با نگاه انتقادی قبول دارد. روش او به روش علم تجربی مرسوم در انقلاب علمی در غرب نزدیک است که ویژگی آن غیریقینی بودن علوم طبیعی است.<ref>صدر فراتی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، 1401ش، ص121.</ref> مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردمشناسی با استقرا و روشهای کمی صورت گرفته است. او در تحقیق [[علوم انسانی]] نیز به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل دادهها و تبیین قضایا بها میدهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده، بنیان کار تحقیق است؛ اما روشهای دیگری ازجمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به کار میبرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98748/روش-های-پژوهش-ابوریحان-بیرونی-در-علوم-انسانی جعفرنیا، «روشهای پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== نوآوریها == | == نوآوریها == | ||
| خط ۷۸: | خط ۷۲: | ||
|- | |- | ||
|پایهگذاری روش علمی | |پایهگذاری روش علمی | ||
|بهکارگیری ریاضیات بهعنوان زبان تحلیل در علوم طبیعی و تلفیق برهان ریاضی با تجربهٔ حسی. | |بهکارگیری ریاضیات بهعنوان زبان تحلیل در [[علوم طبیعی]] و تلفیق برهان ریاضی با تجربهٔ حسی. | ||
|- | |- | ||
|تدوین اصول نقشهکشی | |تدوین اصول نقشهکشی | ||
|ابداع قواعدی برای تسطیح کره بر سطح مستوی و توسعهٔ نقشههای استوانهای در کارتوگرافی. | |ابداع قواعدی برای تسطیح کره بر سطح مستوی و توسعهٔ نقشههای استوانهای در [[نقشهنگاری|کارتوگرافی]]. | ||
|- | |- | ||
| | |تبیین چاههای آرتزین | ||
|توضیح علمی علت فوران آب از چاههای تحت فشار پیش از طرح آن در اروپا. | |توضیح علمی علت فوران آب از چاههای تحت فشار پیش از طرح آن در [[اروپا]]. | ||
|- | |- | ||
|احیای گاهشماریهای باستانی | |احیای گاهشماریهای باستانی | ||
| خط ۹۰: | خط ۸۴: | ||
|- | |- | ||
|اختراع ابزارهای رصدی | |اختراع ابزارهای رصدی | ||
|طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای رؤیت هلال. | |طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای [[استهلال|رؤیت هلال]]. | ||
|- | |- | ||
|تعیین تاریخ ساسانیان | |تعیین تاریخ ساسانیان | ||
| خط ۹۹: | خط ۹۳: | ||
|- | |- | ||
|آزمایش علمی دربارهٔ الماس | |آزمایش علمی دربارهٔ الماس | ||
|رد باور سمی بودن الماس از طریق آزمایش عملی. | |رد باور سمی بودن [[الماس]] از طریق آزمایش عملی. | ||
|- | |- | ||
|بررسی ویژگی [[زمرد]] | |بررسی ویژگی [[زمرد]] | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۹۹: | ||
|- | |- | ||
|بررسی منشأ [[کانال سوئز]] | |بررسی منشأ [[کانال سوئز]] | ||
|طرح این دیدگاه که حفر کانال میان نیل و دریای سرخ به فرمان [[داریوش هخامنشی]] انجام شده است. | |طرح این دیدگاه که حفر کانال میان رود [[نیل]] و [[دریای سرخ]] به فرمان [[داریوش هخامنشی]] انجام شده است. | ||
|- | |- | ||
|محاسبات طول جغرافیایی | |محاسبات طول جغرافیایی | ||
|استفاده از پدیدهٔ خسوف برای اندازهگیری اختلاف طول جغرافیایی میان نقاط مختلف. | |استفاده از پدیدهٔ خسوف برای اندازهگیری اختلاف [[طول جغرافیایی]] میان نقاط مختلف. | ||
|- | |- | ||
|تعیین فاصلهٔ شهرها | |تعیین فاصلهٔ شهرها | ||
|ارائهٔ روشی برای محاسبهٔ فاصلهٔ میان شهرها بر پایهٔ مختصات جغرافیایی. | |ارائهٔ روشی برای محاسبهٔ فاصلهٔ میان شهرها بر پایهٔ [[دستگاه مختصات جغرافیایی|مختصات جغرافیایی]]. | ||
|- | |- | ||
|اندازهگیری قطر زمین | |اندازهگیری قطر زمین | ||
| خط ۱۲۰: | خط ۱۱۴: | ||
|- | |- | ||
|اندازهگیری وزن مخصوص | |اندازهگیری وزن مخصوص | ||
|سنجش وزن مخصوص ۱۸ فلز و کانی با ابزار مخروطی و طرح مفهوم چگالی برای اولین بار.<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/product/magazine/show.text/id/1336/order/112 «نوآوریهای ابوریحان بیرونی»، وبسایت ادارۀ کل پژوهشهای اسلامی رسانه.]</ref> | |سنجش [[وزن مخصوص]] ۱۸ فلز و کانی با ابزار مخروطی و طرح مفهوم [[چگالی]] برای اولین بار.<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/product/magazine/show.text/id/1336/order/112 «نوآوریهای ابوریحان بیرونی»، وبسایت ادارۀ کل پژوهشهای اسلامی رسانه.]</ref> | ||
|- | |- | ||
|ترجمهٔ اصطلاحات دارویی | |ترجمهٔ اصطلاحات دارویی | ||
| خط ۱۳۰: | خط ۱۲۴: | ||
== نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی == | == نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی == | ||
بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایههای روش علمی تجربی را تقویت کرد. او بهجای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایشهای عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل [[تقلید فقهی|فقهی]] را نقد کرد. این نگرش، امروزه بهعنوان اساس پژوهشهای علمی در سراسر جهان شناخته میشود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربهگرایی را ترویج میدهد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردمشناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> | |||
بیرونی در کتابهایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگها و تمدنهای مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبانهای متعدد، زمینهساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزههای مردمشناسی و مطالعات بینفرهنگی الهامبخش است و به درک متقابل ملتها و کاهش تعصبات کمک میکند.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردمشناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> بیرونی در زمینههای نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوریهای بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایههای علوم مدرن و فناوریهای امروزی مانند سیستمهای ناوبری و نقشهبرداری را تقویت کرده است.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردمشناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> | |||
== خاستگاه اندیشهای ابوریحان بیرونی == | == خاستگاه اندیشهای ابوریحان بیرونی == | ||
ابوریحان بیرونی در سالهای آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی میکرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانههای غنی در [[ماوراءالنهر]]، [[خوارزم]]، [[خراسان]]، [[ری]]، [[بغداد]] و [[سیستان]] وجود داشت. مراکز علمی در این مناطق، محل بحث، تدریس و تألیف علوم [[علوم عقلی|عقلی]]، [[علوم نقلی|نقلی]] و [[علوم تجربی|تجربی]] بود و اندیشهها در این مراکز به آسانی مبادله میشد.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وبسایت محمدامین احمدی.]</ref> خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ مکتب عقلگرای [[بلخ]] بود. به همین دلیل دربار [[سامانیان]] در [[بخارا]]، و دربار آلعراق و آلمأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود. بیرونی در مسافرتهای خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، [[ابومحمود خجندی]]، ابوالوفای بوزجانی و [[ابنسینا]] دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وبسایت محمدامین احمدی.]</ref> | |||
لشکرکشیهای محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق ابوریحان با زبان سانسکریت، [[فرهنگ]]، ادیان و دانش هندوان را فراهم کرد. اقامت در ری، بخارا، غزنی و جرجان نیز دامنه آشنایی او با سنتهای علمی و فرهنگی مختلف را گسترش داد.<ref>بیرونی، تحدید نهایات الاماکن، ۱۹۶۲م، ج۱، ص۲۲–۲۳.</ref> بیرونی به زبانهای فارسی، عربی، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود و از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره میبرد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردمشناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> او همچنین در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه داشت و مقایسهٔ باورها، [[آداب]] و علوم فرهنگهای مختلف، زمینهساز رشد [[مردمشناسی]] و دینپژوهی تطبیقی در آثار او شد. بیرونی با وجود [[مسلمان]] بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام میگذاشت و در نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و [[خرافهگرایی|خرافات]] بر عقلانیت و تجربه تکیه میکرد.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۰۶م، ج۱، ص۲۷۸.</ref> | |||
== درگذشت == | == درگذشت == | ||
ابوریحان بیرونی در ۲۲ یا ۲۶ آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی افغانستان درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ابوریحان بیرونی در [[۲۲ آذر|۲۲]] یا [[۲۶ آذر|۲۶]] آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی در افغانستان درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
== بزرگداشت و یادبودها == | == بزرگداشت و یادبودها == | ||
پژوهشگران | پژوهشگران ابوریحان بیرونی را نماد عقلانیت و پژوهش علمی و و یادبودهای پایدار او در سراسر جهان را گواه تأثیر ژرف و جاودانهٔ وی تلقی میکنند.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> برخی یادبودهای او عبارتاند از: | ||
* '''آرامگاه | * '''آرامگاه''': محل دفن ابوریحان بیرونی در ۱۳۵۲ش در [[غزنی]] کشف شد و محوطهٔ بزرگ پیرامون آن نشان میدهد که آرامگاه بیرونی، ساختمان بزرگی داشته و بهمرور زمان تخریب شده است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> | ||
* ''' | * '''نامگذاریها''': در بسیاری کشورها دانشگاهها، دانشکدهها، تالارها و کتابخانهها بهنام ابوریحان بیرونی نامگذاری شده است؛<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/تبلور-143-کتاب-ارزشمند-ذهنی-خلاق «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> برای مثال دانشگاه البیرونی واقع در شهر کوهستان ولایت کاپیسای افغانستان، به افتخار او نامیده شده است. همچنین یکی از پردیسهای وابسته به دانشگاه [[تهران]] واقع در [[پاکدشت]]، [[رصدخانه|رصدخانهای]] در [[شیراز]] وابسته به دانشگاه شیراز و نیز یکی از شرکتهای داروسازی ایران به نام ابوریحان نامگذاری شده است. یکی از دهانههای برخوردی کرهٔ ماه، بهنام بیرونی و سیارک ۹۹۳۶، به نام ۹۹۳۶ البیرونی نامگذاری شده است. یکی از جزیرههای جزایر شتلند جنوبی در [[قطب جنوب]] نیز بیرونی نام دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
* '''روز بزرگداشت | * '''روز بزرگداشت''': روز [[۱۳ شهریور|سیزدهم شهریور]]، در تقویم رسمی ایران بهعنوان [[روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی]] نامگذاری و ثبت شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
* '''لقب استاد جاودانه''': بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب میشود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | * '''لقب استاد جاودانه''': بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب میشود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
* ''' | * '''تصویرپردازی''': فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ''ابوریحان بیرونی'' در ۱۹۷۴م در [[ازبکستان]]، ساخته شده است.<ref>Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.</ref> | ||
* '''تندیس | * '''تندیس''': تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ [[دفتر سازمان ملل متحد در وین]] نصب شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-بهروایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل بهروایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
