زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== معرفی == | == معرفی == | ||
ارگ بم در استان | ارگ بم، واقع در شمال شرقی شهر بم، بزرگترین سازه خشتی جهان و نمونهای شاخص از معماری دفاعی و شهرسازی سنتی ایران است. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار (تقریباً ۳۰۰ در ۲۰۰ متر)، به صورت یک شهر-قلعه مستطیلشکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است. | ||
== پیشینه و تاریخچه == | |||
ارگ بم دارای لایههای تاریخی متعددی است که بازسازیها و تغییرات دورانهای مختلف را در خود جای داده است: | |||
دوران پیش از اسلام: شواهد معماری، بهویژه در بخشهای تحتانی، نشاندهنده قدمت قلعه تا دورههای اشکانی و ساسانی است. مطابق با روایتهای اساطیری (مانند شاهنامه) و متون تاریخی، پیریزی این بنا به دوران اردشیر بابکان و پس از شکست «هفتواد» بازمیگردد. ویژگیهای معماری پارتی همچون حیاط مرکزی، طرح دو ایوانی و گنبدهای قوسدار در بنا مشهود است. | |||
دوران اسلامی: نفوذ معماری اسلامی در بازسازیهای دورههای بعدی بهوضوح دیده میشود. این قلعه تا حدود یک قرن پیش مسکونی باقی ماند و بهعنوان یک مرکز سیاسی و نظامی اهمیت خود را حفظ کرد. | |||
== ساختار کالبدی و معماری == | |||
مصالح اصلی ارگ شامل خشت خام، گل و کاه است. از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش متمایز تقسیم میشود: | |||
بخش علیا (حاکمنشین): واقع در دامنه کوه و مرتفعترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی بود. | |||
بخش سفلی (عامهنشین): محوطه پاییندست که محل سکونت رعایا، زارعان و فعالیتهای تجاری بود. | |||
در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستوندار هخامنشی، از ستونهای کمتری استفاده شده و بهجای آن، ایوانهای عریض، نیمستونهای تزئینی و طاقبندیهای قوسی (مشابه کاخ اشکانی آشور) به کار رفته است. | |||
== بخشها و بناهای شاخص == | |||
عمارت چهارفصل: مهمترین بنای بخش حاکمنشین که در سه طبقه ساخته شده و محل صدور احکام حکومتی و اداری بود. | |||
سیستم دفاعی و ورودیها: ارگ دارای حصارهای بلند و دروازههای متعدد است. دروازه اول به بازاری به طول ۶۰ متر منتهی میشود. دروازه دوم در مجاورت اصطبل قرار دارد و دروازه سوم به میدان توپخانه متصل است. | |||
اصطبل: محوطهای وسیع با ظرفیت نگهداری نزدیک به ۲۰۰ اسب که آخورها و حوض آب آن همچنان باقی است. | |||
زندان و حمام: در زیر عمارتهای بخش چهارم، زندانی مخوف قرار داشت که تمام زیرزمین آن فضا را اشغال میکرد. همچنین یک حمام در پشت عمارت چهارفصل تعبیه شده بود. | |||
راه خروج اضطراری (کُتکِرم): راهی مخفی که از پشت عمارت چهارفصل به سمت شمال باز میشد و برای فرار افراد مستقر در دارالحکومه در شرایط بحرانی پیشبینی شده بود. | |||
== سازمان فضایی == | |||
تنوع در معماری طبقات فوقانی و تحتانی عمارتها نشاندهنده تکامل بنا در طول قرنهاست. در حالی که طبقات زیرین با قوسها و مصالح قدیمیتر پیوند با دوران ساسانی و اشکانی را حفظ کردهاند، طبقات فوقانی تحت تأثیر سبکهای معماری دوران میانه و متأخر اسلامی (از جمله قاجار) قرار گرفتهاند که آثار گلولههای توپ متعلق به منازعات آن دوران بر بدنه بنا گواه این مدعاست. | |||
[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص 49.] | |||
[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، 1397ش، ص 82-83.] | |||
[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص 31.] | |||
[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، 1383ش، ص 41-42.] | |||
[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، 1383ش، ص 45.] | |||
[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، 1383ش، ص 52.] | |||
[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص 216.] | |||
[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص 219.] | |||
== معرفی == | |||
ارگ بم در [[استان کرمان]]، در جنوب شرقی ایران، در مجاورت شهر بم و در حاشیهٔ جنوب شرقی کویر لوت قرار دارد. این بنا، بر روی صخرهای طبیعی و در کنار رودخانهٔ فصلی پشترود ساخته شده و در چهارراه جادهٔ ابریشم واقع بود. ارگ بم با مساحتی نزدیک به ۱۸۰٬۰۰۰ متر مربع، توسط دیوارهایی به بلندی ۶ تا ۷ متر و به طول ۱٬۸۱۵ متر احاطه شده است. این ارگ از دو بخش جداگانهٔ حکومتی و رعیتنشین، تشکیل شده و حدود ۶۷ برج در سطح آن پراکنده است. قدمت آن به دورهٔ هخامنشی میرسد و تا دورهٔ قاجار مسکونی بوده است.<ref>[https://sazehnews.ir/fa/news/46216/ارگ-بم-بزرگترین-سازهٔ-خشتی-در-جهان «ارگ بم بزرگترین سازهٔ خشتی در جهان»، وبسایت سازهنیوز.]</ref> | |||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
برخی، ساخت ارگ بم را به دوران حکومت هخامنشیان و برخی به دوران حکومت اشکانیان نسبت میدهند. قدمت برخی از بناهای آن به دوران تیموریان تا قاجار بازمیگردد. منابعی مانند حدود العالم و تاریخ وزیری، قدمت این بنا را به دو هزار سال پیش بازگرداندهاند و خانهٔ رئیس سربازخانه، وضعیت نقشه مرکزی و نیز تعدادی خشت در خانهٔ حاکم، گواه بر این ادعا است. | برخی، ساخت ارگ بم را به دوران حکومت [[هخامنشیان]] و برخی به دوران حکومت [[اشکانیان]] نسبت میدهند. قدمت برخی از بناهای آن به دوران [[تیموریان]] تا قاجار بازمیگردد. منابعی مانند حدود العالم و تاریخ وزیری، قدمت این بنا را به دو هزار سال پیش بازگرداندهاند و خانهٔ رئیس سربازخانه، وضعیت نقشه مرکزی و نیز تعدادی خشت در خانهٔ حاکم، گواه بر این ادعا است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D8%A8%D9%85/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
لایههای ساختمانی متعدد این بنا | لایههای ساختمانی متعدد این بنا نشاندهندهٔ ساختوسازهای پیدرپی این مکان در دورانهای مختلف است. کارشناسان با توجه به نوع معماری این سازهها، قدمت آنها را تخمین میزنند؛ بهطور مثال ایوان [[مسجد]] این بنا به سازههای قرون چهارم تا هفتم یعنی دوران سامانیان تا [[سلجوقیان]] شباهت دارد و طاق ورودی ارگ بم به سازههای دوران ساسانیان شباهت دارد. معماری ارگ بم، مشابه شهر پارتانیسا (پایتخت پارتیان) در عشقآباد است. همچنین اسنادی دربارهٔ حملهٔ اردشیر بابکان (اولین پادشاه ساسانی) به بم وجود دارد؛<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref> یکی از این اسناد، [[شاهنامه]] است که در آن به حملهٔ اردشیر بابکان به دژ کجاران برای شکست پادشاه هفتان بوخت (هفتواد) اشاره شده است. دژ هفتواد نخستین پایههای قلعهٔ بم بوده که روی کوهی که ارگ بم در آن واقع شده، قرار داشت.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاءالملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.</ref> [[مسجد جامع]]، مسجد پیامبر و یک [[حسینیه]] با ایوانی دو طبقه و سه منبر خشتی در دوران پس از اسلام به این بنا افزوده شد.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/bam/arg-e-bam «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت.]</ref> | ||
از قرن هفتم تا یازدهم میلادی، اوج شکوفایی ارگ بم بوده است؛ زیرا این منطقه در چهارراه جاده ابریشم و جادههای منتهی به آسیای میانه، خلیج فارس و مصر بود و یک مرکز تجاری پررونق بوده است.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/bam/arg-e-bam «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت.]</ref> بعدها حملهٔ عشایر ترک و مغولها به این ارگ و زوال جادهٔ ابریشم باعث از میان رفتن رونق این بنا شد.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/7799961/ارگ-بم-چه-راز-هایی-در-سینه-دارد «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> حدود ۱۵۰ سال پیش ساکنان ارگ بم آن را ترک کرده و در نخلستانها و باغهای اطراف آن سکنا گزیدند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref> | از قرن هفتم تا یازدهم میلادی، اوج شکوفایی ارگ بم بوده است؛ زیرا این منطقه در چهارراه جاده ابریشم و جادههای منتهی به آسیای میانه، [[خلیج فارس]] و مصر بود و یک مرکز تجاری پررونق بوده است.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/bam/arg-e-bam «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت.]</ref> بعدها حملهٔ عشایر ترک و مغولها به این ارگ و زوال جادهٔ ابریشم باعث از میان رفتن رونق این بنا شد.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/7799961/ارگ-بم-چه-راز-هایی-در-سینه-دارد «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> حدود ۱۵۰ سال پیش ساکنان ارگ بم آن را ترک کرده و در نخلستانها و باغهای اطراف آن سکنا گزیدند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
== معماری == | == معماری == | ||
