ارگ بم: تفاوت میان نسخه‌ها

ارگ بم، واقع در شمال شرقی شهر بم در [[استان کرمان]]، بزرگ‌ترین سازهٔ خشتی جهان و یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های «شهر-قلعه» در [[معماری ایرانی]] است.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص ۴۹.]</ref> این مجموعه که بر فراز صخره‌ای بزرگ، مشرف به رودخانه پشت‌رود<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۵۲.]</ref> و در مسیر جاده ابریشم بنا شده،<ref>[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، «برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص ۸۲-۸۳.]</ref> در سال ۲۰۰۴م در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار، به صورت مستطیل‌شکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص ۴۹.]</ref>

یافته‌های باستان‌شناسی، پیشینه ساخت ارگ بم را به دو هزار سال پیش می‌رساند.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص ۲۱۶.]</ref> شالوده ارگ فعلی متعلق به یکی از دوره‌های حکومت [[هخامنشیان]]، [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]] دانسته شده است.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۴۳]؛ [http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص ۴۹.]</ref> در متونی نظیر کارنامه اردشیر بابکان، شکل‌گیری ارگ با افسانه هفتواد و کرم جادویی پیوند خورده است<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاه‌حسین بن غیاث‌الدین محمد، احیاءالملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.</ref> که نمادی از رونق نساجی و تجارت [[ابریشم]] در این منطقه است.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص ۲۱۶.]</ref> بخشی از باور عمومی مردم بم درباره تاریخچه و نام ارگ بم، بر این افسانه استوار است.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۴۱-۴۲.]</ref> ارگ بم در قرن سوم هجری توسط مجاشع بن مسعود سلمی فتح شد. گزارش‌های تاریخی از وجود مسجد جامع، بازار و چهار دروازه اصلی (دروازه شهر، نرماشیر، کوکان و فـرُج) در این دوران خبر می‌دهند.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۴۳].</ref> این مجموعه تا سال ۱۲۵۴ق مسکونی بود، اما پس از غائله آقاخان محلاتی و تبدیل آن به پادگان نظامی، به‌تدریج اهمیت مسکونی خود را از دست داد و در اواسط دوره قاجار متروکه شد.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص ۴۹.]</ref>

== معماری ==

ارگ بم با مساحتی حدود ۱۸۰ هزار متر مربع، توسط خندقی عمیق و حصاری به طول ۱۸۱۵ متر با ۶۷ برج دیده‌بانی محصور شده است.<ref>[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، «برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص ۸۲-۸۳.]</ref> ورودی اصلی در جبهه جنوبی قرار دارد.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص ۲۱۹.]</ref> در حصار شمالی نیز دروازه دومی برای دسترسی به فضای میان دو بارو و محدوده رودخانه پشت‌رود تعبیه شده بود که بخشی از عرصه‌های نظامی محسوب می‌شد. کالبد شهر به‌گونه‌ای طراحی شده که لایه‌های جدید توسعه در طول قرن‌ها، به‌صورت هماهنگ با بدنه اصلی پیوند خورده‌اند. مصالح غالب آن خشت خام، گل رس، کاه و در موارد خاص ساروج است.<ref>[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، «برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص ۸۲-۸۳.]</ref>

از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش متمایز تقسیم می‌شود:<ref>[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، «برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص ۸۲-۸۳.]</ref>

* بخش حاکم‌نشین: واقع در دامنه کوه و مرتفع‌ترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی و شامل عمارت چهارفصل، دژ نظامی، سربازخانه، اصطبل و چاه آب ۴۰ متری است.

* بخش عامه‌نشین: محوطه پایین‌دست که محل سکونت رعایا، کشاورزان و فعالیت‌های تجاری بود. این بخش شامل حدود ۴۰۰ خانه در سه تیپ معماری فرودست، متوسط و اعیانی است. خانه‌های اشرافی دارای ایوان و فضاهای اختصاصی برای فصول مختلف بودند. از بناهای شاخص این بخش می‌توان به مسجد جامع، مدرسه، بازار و خانه‌های مشهوری چون خانه سیستانی‌ها و خانه یهودیان اشاره کرد.

در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستون‌دار هخامنشی، از ستون‌های کمتری استفاده شده و به‌جای آن، ایوان‌های عریض، نیم‌ستون‌های تزئینی و طاق‌بندی‌های قوسی، مشابه کاخ اشکانی آشور، به کار رفته است.<ref>[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص ۳۱؛][http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص ۲۱۹.]</ref>

یکی از ویژگی‌های این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ می‌کرد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وب‌سایت کجارو.]</ref> دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برج‌های کوچک و بزرگی قرار داشت.<ref>حکیم، گنج دانش، ۱۳۶۶ش، ص۸۲۴؛ اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۷۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۲۰–۲۱؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱؛ Pottinger, Travels in Beloochistan and Sinde, 1816, P201.</ref> در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.<ref>مقدسی، احسن‌التقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۴۶۵.</ref> در دو سوی دروازه‌ها اتاقک‌هایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پس‌از دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، [[حسینیه]]، زورخانه و کارگاه [[عصاری]] قرار داشت. پس‌از دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم می‌شد. پس‌از دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفع‌ترین قسمت قلعه، قسمت حاکم‌نشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقه‌ای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته می‌شد. پس‌از خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشهٔ آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.<ref>باستانی پاریزی، «ارگ بم»، ۱۳۳۵ش، ص۲۹–۳۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱–۲۲؛ گاوبه، «ارگ بم»، ۱۳۶۵ش، ص۳۰۵–۳۰۹؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۵و۳۳۰و۲۳۳–۲۳۴و۲۳۷–۲۳۸؛ نوربخش، ارگ بم، ۱۳۵۵ش، ص۹۸.</ref>

== مرمت و بازسازی ==

روند مرمت و بازسازی ارگ بم از اواخر دوره قاجار و پس از درگیری‌های آقاخان محلاتی با تعمیرات اضطراری عباسقلی‌خان جوانشیر آغاز شد، اما این مجموعه پس از پایان کاربری نظامی در دوره پهلوی اول، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ش با تخریب‌های گسترده انسانی و فرسایش کالبدی مواجه شد. دور جدید فعالیت‌های حفاظتی با مرمت علمی عمارت چهارفصل در سال ۱۳۳۷ش کلید خورد و با ثبت این اثر در فهرست آثار ملی ایران در سال ۱۳۴۵ش، ارگ بم از سال 1351ش تحت حمایت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی قرار گرفت و بودجه‌های سالانه به آن اختصاص یافت؛ این تلاش‌ها با تبدیل ارگ به یکی از پروژه‌های بزرگ سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۲ش، از اقدامات مقطعی به برنامه‌های جامع پژوهشی،<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص 47.]</ref> ساماندهی محیطی و مرمت کالبدی بناهای شاخصی چون مسجد جامع، اصطبل و خانه‌های تاریخی ارتقا یافت که تا پیش از زلزله سال ۱۳۸۲ش به‌طور مستمر ادامه داشت. در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/3 ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص ۴۹.]</ref>

پس از آن، روند مرمت با پیشرفتی حدود ۹۲ درصد به مراحل پایانی خود نزدیک شده و طی آن بخش‌های کلیدی نظیر حاکم‌نشین، مسجد جامع، بازار و برج‌های حفاظتیِ شمال و شرق به‌طور کامل احیا شده‌اند. این پروژه که با تلفیق مصالح سنتی خشتی و فناوری‌های نوینی چون اسکن سه‌بعدی و مدل‌سازی دیجیتال پیش می‌رود، از همکاری‌های فنی بین‌المللی با کشورهایی نظیر آلمان و فرانسه و حمایت‌های علمی یونسکو بهره جسته است؛ با این حال، تکمیل بخش‌های باقی‌مانده از جمله حصارهای جنوبی و غربی، حمام تاریخی و منظر فرهنگی باغ‌ها، با چالش‌هایی همچون کمبود اعتبارات مالی، شرایط اقلیمی سخت منطقه و محدودیت‌های حقوقی مواجه است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6329399/%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D8%A8%D9%85-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%B1%D9%88 «آخرین وضعیت مرمت ارگ تاریخی بم و چالش‌های پیش رو»، خبرگزاری مهر.]</ref>