تبریز: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 [[پرونده:Osm-intl,10,38.06,46.29,270x300@2x.png|alt=نقشه شهر تبریز|بندانگشتی|نقشه شهر تبریز]]
-{{درشت|'''شهر تبریز'''}}؛ مرکز استان آذربایجان شرقی.{{سخ}}تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی، شهری تاریخی و فرهنگی با اهمیت اقتصادی، علمی و گردشگری است و به «شهر اولین‌ها» و «شهر جهانی بافت فرش» مشهور است. تبریز از دیرباز محل عبور تاریخ و فرهنگ بوده و همواره مورد توجه سفرنامه‌نویسان و تاریخ‌نگاران قرار گرفته است؛ از دوران عباسیان تا [[صفویه]] و [[قاجاریه]]، این شهر مرکز [[تجارت]]، سیاست و حرکت‌های آزادی‌خواهانه بوده است. [[جمعیت]] آن در دهه‌های اخیر رشد چشم‌گیری داشته و امروزه پنجمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌رود. تبریز با آثار تاریخی چون [[مسجد کبود]]، [[ارگ علیشاه]]، عمارت [[ائل گلی]] و مجموعه بازارهای سنتی، و جاذبه‌های طبیعی مانند [[سهند|کوه سهند]] و [[دریاچه ارومیه]]، مقصدی مهم برای گردشگران داخلی و خارجی است. این شهر با تلفیق تاریخ، فرهنگ، صنعت و طبیعت، نماد پویایی و شکوه منطقه آذربایجان ایران به‌شمار می‌رود.
+{{درشت|'''تبریز'''}}؛ مرکز استان [[آذربایجان شرقی]].
-==معرفی شهر تبریز==
+تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی، شهری تاریخی و فرهنگی با اهمیت اقتصادی، علمی و گردشگری است و به «شهر اولین‌ها» و «شهر جهانی بافت فرش» مشهور است. تبریز از دیرباز محل عبور تاریخ و فرهنگ بوده و همواره مورد توجه سفرنامه‌نویسان و تاریخ‌نگاران قرار گرفته است؛ از دوران عباسیان تا [[صفویه]] و [[قاجاریه]]، این شهر مرکز [[تجارت]]، سیاست و حرکت‌های آزادی‌خواهانه بوده است. [[جمعیت]] آن در دهه‌های اخیر رشد چشم‌گیری داشته و امروزه پنجمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌رود. تبریز با آثار تاریخی چون [[مسجد کبود]]، [[ارگ علیشاه]]، عمارت [[ائل گلی]] و مجموعه بازارهای سنتی، و جاذبه‌های طبیعی مانند [[سهند|کوه سهند]] و [[دریاچه ارومیه]]، مقصدی مهم برای گردشگران داخلی و خارجی است. این شهر با تلفیق تاریخ، فرهنگ، صنعت و طبیعت، نماد پویایی و شکوه منطقه آذربایجان ایران به‌شمار می‌رود.
-تبریز، شهری بزرگ در منطقه [[آذربایجان]] [[ایران]] و نیز مرکز استان آذربایجان شرقی است. این شهر، در دهه‌های اخیر، به‌عنوان قطب اقتصادی منطقه آذربایجان ایران شناخته شده است. شهر بدون گدا، شهر اولین‌ها، پایتخت [[گردشگری اسلامی]] (در سال ۲۰۱۸م)، سالم‌ترین و امن‌ترین شهر ایران، دومین شهر صنعتی ایران، دومین قطب علوم پزشکی و جذب [[گردشگری سلامت|گردشگر سلامت]] در ایران و شهر جهانی بافت [[فرش]]، از عناوین و افتخارات شهر تبریز است.<ref>[https://www.ettelaat.com/etiran/?p=154271 «تبریز به‌عنوان شهر جهانی بافت فرش برگزیده شد»، سایت اطلاعات.]</ref>
-==پیشینه تبریز==
+==مفهوم‌شناسی==
-[[پرونده:Chahar Menar1.jpg|جایگزین=امامزاده چهارمنار_تبریز|بندانگشتی|امامزاده چهارمنار (آرامگاه چند تن از امیران روادی، سلاطین سلجوقی و آق‌قویونلو) در بازار تبریز]]
+تبریز، شهری بزرگ در منطقه [[آذربایجان]] [[ایران]] و نیز مرکز استان آذربایجان شرقی است. این شهر، در دهه‌های اخیر، به‌عنوان قطب اقتصادی منطقه آذربایجان ایران شناخته شده است. شهر بدون گدا، شهر اولین‌ها، پایتخت [[گردشگری اسلامی]] (در سال ۲۰۱۸م)، سالم‌ترین و امن‌ترین شهر ایران، دومین شهر صنعتی ایران، دومین قطب علوم پزشکی و جذب [[گردشگری سلامت|گردشگر سلامت]] در ایران و شهر جهانی بافت [[فرش]]، از عناوین و افتخارات شهر تبریز است.<ref>[https://www.ettelaat.com/etiran/?p=154271 «تبریز به‌عنوان شهر جهانی بافت فرش برگزیده شد»، سایت اطلاعات.]</ref> شهرستان تبریز، از شمال به شهرستان ورزقان، از شمال‌غرب به شهرستان شبستر، از شمال‌شرقی به شهرستان هریس، از جنوب‌غرب به شهرستان اسکو، از جنوب به مراغه و از جهت شرقی به شهرستان بستان‌آباد، می‌رسد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص3؛ <br />
-نام‌های مختلفی برای این منطقه، در منابع تاریخی و جغرافیایی آمده است، مانند آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی و قازا. تبریز، همچنین، در طول تاریخ دارای عناوینی مانند دارالسلطنه و قبةالاسلام بوده است.<ref>چکنگی، فرهنگنامة تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، 1378ش، ص183-184؛{{سخ}}
+اطلس گیتاشناسی ایران، ۱۳۸۳ش، ص68؛ <br />
-افشار سیستانی، پژوهش در نام شهرهای ایران، 1382ش، ص231-232.</ref>{{سخ}}
+نامۀ فرمانداری شهرستان تبریز، شماره ۰۰۷ / ۱۳۰۳.</ref>
-در برخی از کتب کهن، از تبریز به‌عنوان شهری کوچک اما آباد یاد شده است.<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب، 1362ش، ص158.</ref> یاقوت حموی (۵۷۴–۶۲۶ق)، از تبریز به‌عنوان شهری مشهور، آباد، زیبا و دارای باروهای استوار یاد کرده است. او به رودخانه‌های این منطقه و باغ‌های سرسبز و عظیم در اطراف آن‌ها نیز اشاره کرده و بر این باور است که تبریز در روزگار خلافت عباسیان، گسترش یافته و از آن زمان، پارچه‌های مختلف عبایی، ختایی، سنج و سقلاطونی در این شهر بافته شده و به دیگر شهرهای غربی و شرقی فرستاده می‌شد.<ref>حموی، یاقوت، معجم‌البلدان، 1866م، ج1، ص822.</ref>[[پرونده:Unnamed (7).jpg|جایگزین=ستارخان و باقر خان|بندانگشتی|ستارخان و باقرخان در میان مشروطه‌طلبان تبریز.]]تبریز، پس از غلبه مغول بر ایران، به‌عنوان پایتخت ایران، انتخاب شد و این گامی بزرگ به‌سوی آبادانی و توسعه این شهر بود.<ref>بارتولد، تذکرة جغرافیایی تاریخی ایران، 1372ش، ص223-224.</ref> حمدالله مستوفی (۶۸۰–۷۵۰ق)، بنای این شهر را به‌دست «زبیده خاتون» همسر هارون‌الرشید دانسته که این شهر را به‌عنوان دارالملک آذربایجان و بزرگ‌ترین سرزمین ایران، پرآوازه کرد.<ref>مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، به‌تحقیق گای لسترنج، لیدن، بریل، 1333ق، ص75.</ref> گروهی دیگر از محققان، ساخت این سرزمین به‌دستور همسر هارون‌الرشید را نادرست دانسته‌اند اما آبادانی تبریز در سده سوم هجری و دوران خلافت عباسی را پذیرفته‌اند.<ref>لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، 1383ش، ص173.</ref>
-از تبریز، در سفرنامه‌های بسیاری یاد شده است. [[ناصر خسرو]] (۳۹۴–۴۸۱ق)، [[مارکوپولو]] (۱۲۵۴–۱۳۲۴م)، [[ابن‌بطوطه]] (۷۰۳–۷۷۹م) و برخی از مسافران اروپایی و فرستادگان سایر کشورها به ایران، از این شهر و بزرگی و آبادی آن در طول تاریخ نوشته‌اند. کلاویخو (درگذشته ۱۴۱۲م)، فرستاده پادشاهی اسپانیا، این شهر را دارای خیابان‌های پهن، میدان‌هایی وسیع، ساختمان‌های بزرگ و زیبا و [[مسجد|مساجدی]] با کاشی‌های آبی و طلایی معرفی کرده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، 1337ش، ص160-161.</ref>{{سخ}}
-تبریز، در دوره شاه‌اسماعیل صفوی به‌عنوان پایتخت ایران انتخاب شد، اما در اواخر حکومت صفویان، از پیشرفت صعودی این منطقه کاسته شد و در نتیجهٔ تجاوز کشورهای هم‌مرز با این منطقه، جنگ‌های جهانی اول و دوم، وقوع بلایای طبیعی متعدد مانند زلزله، این شهر، بسیار آسیب دید و قحطی و فتنه، این سرزمین را با مشکلات و ناملایمات بسیاری روبه‌رو کرد.<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های کشور (شهرستان تبریز)، 1380ش، ص130-132.</ref>
-در دوره حکومت قاجاریان، تبریز، ولیعهدنشین [[ایران]] و در زمان [[جنبش مشروطه]]، مرکز مبارزه علیه اشغالگران بود. در این دوران، آزادی‌خواهان بسیاری از تبریز برخاستند که از آن جمله می‌توان به [[ستارخان]]، [[باقرخان]] و [[ثقةالاسلام تبریزی]]، اشاره کرد.<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های کشور (شهرستان تبریز)، 1380ش، ص131 و 133.</ref> مردم تبریز، در [[انقلاب اسلامی|انقلاب ۱۳۵۷ش]] ایران نیز نقشی پررنگ داشتند.<ref>احمدی، قومیت و قوم‌گرایی در ایران (از افسانه تا واقعیت)، 1378ش، ص135-139؛{{سخ}}
-مقصودی، تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها، 1380ش، ص263-271.</ref>
-==جغرافیای تبریز==
+==جغرافیا==
 [[پرونده:B6688.jpg|alt=روخانه مهران رود - میدان چای تبریز|بندانگشتی|رودخانه مهران رود، معروف به میدان چای تبریز]]
 مختصات جغرافیایی شهر تبریز، در حدودَ ۱۸°۴۶ طول شرقی وَ ۰۴°۳۸ عرض شمالی است. میانگین بارندگی سالانه در این منطقه، ۳۰۸ میلی‌متر است. آب‌وهوای این منطقه، معتدل مایل به سرد، خشک و کوهستانی است.<ref>جعفری، گیتاشناسی ایران، ج3، 1379ش، ص279-280.</ref>
@@ خط ۳۵: / خط ۲۶: @@
 علاوه‌بر آب‌های جاری و سطحی شهرستان تبریز، ۴۰۰ رشته قنات نیز در این منطقه وجود دارد که ۳۶۱ رشتهٔ آن، هنوز فعال است.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص9-17.</ref>
-==اقلیم تبریز==
+=== تقسیمات کشوری ===
+امروزه شهرستان تبریز بر اساس تقسیمات کشوری [[ایران]]، دارای ۳ بخش (مرکزی، خسروشاه و باسمنج)، ۴ شهر (تبریز، سردرود، خسروشاه و باسمنج)، ۷ دهستان (آجی‌چای، اسپران، سردصحرا، مهران‌رود، تازه‌کند، [[لاهیجان]] و میدان‌چای) و ۷۰ روستای بزرگ و کوچک است.
+=== راه‌های ارتباطی ===
+[[پرونده:Tabriz Airport.jpg|جایگزین=فرودگاه تبریز|بندانگشتی|فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز]]شهرستان تبریز، یکی از قطب‌های صنعتی و تجاری [[ایران]] است و به‌همین دلیل دارای سیستم حمل‌ونقل و موقعیت ویژه‌ای است. ارتباط این استان با نواحی مرزی در غرب ایران، نزدیکی به مرز بازرگان و کشور [[ترکیه]]، داشتن راه‌های جاده‌ای و راه‌آهن با شهرستان‌های مجاور، از جمله دلایل توسعه صنعت و تجارت در این منطقه است. شهرستان تبریز، از طریق محور تبریز ـ جلفا، به کشورهای [[ارمنستان]] و آذربایجان نیز دسترسی دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص128-132.</ref> فرودگاه تبریز، در ۱۳۳۶ش احداث و از ۱۳۷۰ش به فرودگاهی بین‌المللی تبدیل شد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص135.</ref> تبریز، از طریق زمین و هوا، به شهرهای اطراف خود و مرکز ایران راه دارد؛ برای مثال، فاصله این شهر تا پایتخت ایران ([[تهران]]) ۶۱۴ کیلومتر است.<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور، نقشة راه‌های ایران، 1384ش.</ref>
+==اقلیم==
 شهرستان تبریز، از جمله مناطق سردسیر [[ایران]] است که تابستان‌هایی معتدل و زمستان‌هایی سرد دارد. توده هوای مدیترانه‌ای در این منطقه، بارش‌های بسیاری را به همراه می‌آورد. جریان هوایی اطلس شمالی نیز، منجر به ورود سرمای شدید و بارش برف در این منطقه می‌شود. متوسط بارندگی سالانه در این منطقه، ۲۶۱٫۳ میلی‌متر است. هوای این شهرستان، از رطوبت نسبی کمی (در حدود ۵۱ درصد) برخوردار است.
 وزش باد، در این منطقه از تمامی جهات رخ می‌دهد که باد شرقی آن شدت بیش‌تری دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص6-8.</ref> باد «آق یِل» از جمله بادهای محلی تبریز است که در اسفندماه رخ داده و منجر به آب شدن سریع برف‌ها می‌شود. باد نامنظم «گِچی قران» (بزکُش)، از جمله بادهایی است که در هنگام وزش آن، هوای تبریز مملو از گرد و خاک و آلودگی می‌شود.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص25.</ref> اقلیم این منطقه در قسمت شمالی به‌صورت سرد و نیمه‌خشک و در سمت جنوبی نیز نیمه‌خشک تا مرطوب است.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص8-9.</ref>
-==زبان و [[دین]] مردم تبریز==
+==زبان و دین==
 زبان مردم در این مطقه، ترکی و گویش آن‌ها آذری است. زبان فارسی نیز به‌عنوان زبان رسمی استفاده می‌شود. مردم تبریز، بیش‌تر [[مسلمان]] و [[شیعه]] دوازده امامی هستند.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص12.
@@ خط ۴۷: / خط ۴۴: @@
 در دهه‌های اخیر، به‌واسطه رشد چشم‌گیر امکانات رفاهی، مراکز صنعتی، تجاری، آموزشی و خدماتی، جمعیت این شهر، رشد بسیاری داشته است. در نخستین سرشماری صورت گرفته در ایران (۱۳۳۵ش)، جمعیت این شهر در حدود ۲۸۹٬۹۹۶ تن بوده که در ۱۳۷۵ش به ۱٬۱۹۱٬۰۴۳ رسیده است.<ref>نورالهی، توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335ش1382ش، ص199 و 268.</ref> این جمعیت، بنا بر آمار اعلام شده در ۱۳۹۵ش به ۱٬۵۸۴٬۸۵۵ تن افزایش یافت.<ref>مرکز آمار ایران، بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور، 1382ش، ص31.</ref> تبریز، امروزه پنجمین شهر پرجمعیت [[ایران]] است.
-==شهرستان تبریز در تقسیمات کشوری==
+==اقتصاد==
-امروزه شهرستان تبریز بر اساس تقسیمات کشوری [[ایران]]، دارای ۳ بخش (مرکزی، خسروشاه و باسمنج)، ۴ شهر (تبریز، سردرود، خسروشاه و باسمنج)، ۷ دهستان (آجی‌چای، اسپران، سردصحرا، مهران‌رود، تازه‌کند، [[لاهیجان]] و میدان‌چای) و ۷۰ روستای بزرگ و کوچک است.
+اقتصاد مردم در این منطقه، بر پایه تجارت، صنعت، [[کشاورزی]]، [[باغ‌داری]] و دام‌داری است. صنایع دستی متعددی نیز در این منطقه وجود دارد که از آن جمله می‌توان به «قالی‌بافی»، «معرق‌کاری»، «[[سفال‌گری]]»، «[[گلیم‌بافی]]» و «طراحی قالی» اشاره کرد. فرش‌های تبریز، از جمله فرش‌های ممتاز و شناخته‌شده در بازار جهانی هستند.
+==پیشینه==
+[[پرونده:Chahar Menar1.jpg|جایگزین=امامزاده چهارمنار_تبریز|بندانگشتی|امامزاده چهارمنار (آرامگاه چند تن از امیران روادی، سلاطین سلجوقی و آق‌قویونلو) در بازار تبریز]]
+نام‌های مختلفی برای این منطقه، در منابع تاریخی و جغرافیایی آمده است، مانند آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی و قازا. تبریز، همچنین، در طول تاریخ دارای عناوینی مانند دارالسلطنه و قبةالاسلام بوده است.<ref>چکنگی، فرهنگنامة تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، 1378ش، ص183-184؛{{سخ}}
+افشار سیستانی، پژوهش در نام شهرهای ایران، 1382ش، ص231-232.</ref>
-==راه‌های ارتباطی تبریز==
+در برخی از کتب کهن، از تبریز به‌عنوان شهری کوچک اما آباد یاد شده است.<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب، 1362ش، ص158.</ref> یاقوت حموی (۵۷۴–۶۲۶ق)، از تبریز به‌عنوان شهری مشهور، آباد، زیبا و دارای باروهای استوار یاد کرده است. او به رودخانه‌های این منطقه و باغ‌های سرسبز و عظیم در اطراف آن‌ها نیز اشاره کرده و بر این باور است که تبریز در روزگار خلافت عباسیان، گسترش یافته و از آن زمان، پارچه‌های مختلف عبایی، ختایی، سنج و سقلاطونی در این شهر بافته شده و به دیگر شهرهای غربی و شرقی فرستاده می‌شد.<ref>حموی، یاقوت، معجم‌البلدان، 1866م، ج1، ص822.</ref>[[پرونده:Unnamed (7).jpg|جایگزین=ستارخان و باقر خان|بندانگشتی|ستارخان و باقرخان در میان مشروطه‌طلبان تبریز.]]تبریز، پس از غلبه مغول بر ایران، به‌عنوان پایتخت ایران، انتخاب شد و این گامی بزرگ به‌سوی آبادانی و توسعه این شهر بود.<ref>بارتولد، تذکرة جغرافیایی تاریخی ایران، 1372ش، ص223-224.</ref> حمدالله مستوفی (۶۸۰–۷۵۰ق)، بنای این شهر را به‌دست «زبیده خاتون» همسر هارون‌الرشید دانسته که این شهر را به‌عنوان دارالملک آذربایجان و بزرگ‌ترین سرزمین ایران، پرآوازه کرد.<ref>مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، به‌تحقیق گای لسترنج، لیدن، بریل، 1333ق، ص75.</ref> گروهی دیگر از محققان، ساخت این سرزمین به‌دستور همسر هارون‌الرشید را نادرست دانسته‌اند اما آبادانی تبریز در سده سوم هجری و دوران خلافت عباسی را پذیرفته‌اند.<ref>لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، 1383ش، ص173.</ref>
-[[پرونده:Tabriz Airport.jpg|جایگزین=فرودگاه تبریز|بندانگشتی|فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز]]شهرستان تبریز، یکی از قطب‌های صنعتی و تجاری [[ایران]] است و به‌همین دلیل دارای سیستم حمل‌ونقل و موقعیت ویژه‌ای است. ارتباط این استان با نواحی مرزی در غرب ایران، نزدیکی به مرز بازرگان و کشور [[ترکیه]]، داشتن راه‌های جاده‌ای و راه‌آهن با شهرستان‌های مجاور، از جمله دلایل توسعه صنعت و تجارت در این منطقه است. شهرستان تبریز، از طریق محور تبریز ـ جلفا، به کشورهای [[ارمنستان]] و آذربایجان نیز دسترسی دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص128-132.</ref> فرودگاه تبریز، در ۱۳۳۶ش احداث و از ۱۳۷۰ش به فرودگاهی بین‌المللی تبدیل شد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص135.</ref> تبریز، از طریق زمین و هوا، به شهرهای اطراف خود و مرکز ایران راه دارد؛ برای مثال، فاصله این شهر تا پایتخت ایران ([[تهران]]) ۶۱۴ کیلومتر است.<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور، نقشة راه‌های ایران، 1384ش.</ref>
-==اقتصاد تبریز==
+از تبریز، در سفرنامه‌های بسیاری یاد شده است. [[ناصر خسرو]] (۳۹۴–۴۸۱ق)، [[مارکوپولو]] (۱۲۵۴–۱۳۲۴م)، [[ابن‌بطوطه]] (۷۰۳–۷۷۹م) و برخی از مسافران اروپایی و فرستادگان سایر کشورها به ایران، از این شهر و بزرگی و آبادی آن در طول تاریخ نوشته‌اند. کلاویخو (درگذشته ۱۴۱۲م)، فرستاده پادشاهی اسپانیا، این شهر را دارای خیابان‌های پهن، میدان‌هایی وسیع، ساختمان‌های بزرگ و زیبا و [[مسجد|مساجدی]] با کاشی‌های آبی و طلایی معرفی کرده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، 1337ش، ص160-161.</ref>
-اقتصاد مردم در این منطقه، بر پایه تجارت، صنعت، [[کشاورزی]]، [[باغ‌داری]] و دام‌داری است. صنایع دستی متعددی نیز در این منطقه وجود دارد که از آن جمله می‌توان به «قالی‌بافی»، «معرق‌کاری»، «[[سفال‌گری]]»، «[[گلیم‌بافی]]» و «طراحی قالی» اشاره کرد. فرش‌های تبریز، از جمله فرش‌های ممتاز و شناخته‌شده در بازار جهانی هستند.
-==ادبیات تبریز==
+تبریز، در دوره شاه‌اسماعیل صفوی به‌عنوان پایتخت ایران انتخاب شد، اما در اواخر حکومت صفویان، از پیشرفت صعودی این منطقه کاسته شد و در نتیجهٔ تجاوز کشورهای هم‌مرز با این منطقه، جنگ‌های جهانی اول و دوم، وقوع بلایای طبیعی متعدد مانند زلزله، این شهر، بسیار آسیب دید و قحطی و فتنه، این سرزمین را با مشکلات و ناملایمات بسیاری روبه‌رو کرد.<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های کشور (شهرستان تبریز)، 1380ش، ص130-132.</ref>
-شعر و ادب فارسی، اگرچه با ظهور شاعران و نویسندگان بزرگی همچون [[رودکی]]، پدر شعر فارسی، ابتدا در منطقه خراسان و ماوراءالنهر رسمیت یافت؛ اما از سده پنجم هجری، زبان و ادب فارسی، در شهر زیبا و پرجمعیت<ref>ابن‌حوقل، صورةالارض، ۱۳۴۵ش، ص۸۴.</ref> تبریز، که با عنوان دارالاسلام و دارالمک<ref>مولوی، مثنوی معنوی، ج6، ۱۳۶۳ش، ص3106-3116.</ref> شناخته می‌شد، رواج یافت و کم‌کم، یکی از قطب‌ها و مراکز برجستهٔ فرهنگ و ادب ایران‌زمین شد. فرهنگ و ادب فارسی در شهر تبریز، چه از نظر کیفیت ادبی و چه از نظر تعداد شاعران و نویسندگان، چشمگیر است.<ref>Rypka, Historyof Iranian Literature, 1968, P201.</ref>
-متخصصان، سیر تاریخی گسترش ادب فارسی در تبریز را در چهار دوره بررسی کرده‌اند:
+در دوره حکومت قاجاریان، تبریز، ولیعهدنشین [[ایران]] و در زمان [[جنبش مشروطه]]، مرکز مبارزه علیه اشغالگران بود. در این دوران، آزادی‌خواهان بسیاری از تبریز برخاستند که از آن جمله می‌توان به [[ستارخان]]، [[باقرخان]] و [[ثقةالاسلام تبریزی]]، اشاره کرد.<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های کشور (شهرستان تبریز)، 1380ش، ص131 و 133.</ref> مردم تبریز، در [[انقلاب اسلامی|انقلاب ۱۳۵۷ش]] ایران نیز نقشی پررنگ داشتند.<ref>احمدی، قومیت و قوم‌گرایی در ایران (از افسانه تا واقعیت)، 1378ش، ص135-139؛{{سخ}}
+مقصودی، تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها، 1380ش، ص263-271.</ref>
+==گردشگری==
+[[پرونده:Beautiful architecture tabriz bazaar - Business.jpg|alt=بازار تبریز - تیمچهٔ مظفریه|بندانگشتی|بازار تبریز، تیمچهٔ مظفریه]]
+شهر تبریز، همواره به‌دلیل داشتن مراکز زیبای تاریخی، طبیعی و فرهنگی، مورد استقبال گردشگران ایرانی و خارجی بوده است. از آن جمله می‌توان به [[مسجد کبود]]، [[ارگ علیشاه]]، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازارها و تیمچه‌های زیبا، [[مقبرة الشعرا]]، ارتفاعات [[کوه سهند]]، سواحل [[دریاچه ارومیه]] و جاذبه‌های طبیعی دیگر اشاره کرد.<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، جغرافیای استان آذربایجان شرقی، 1381ش، ص50-56.</ref>
+== در ادبیات فارسی ==
+شعر و ادب فارسی، اگرچه با ظهور شاعران و نویسندگان بزرگی همچون [[رودکی]]، پدر شعر فارسی، ابتدا در منطقه خراسان و ماوراءالنهر رسمیت یافت؛ اما از سده پنجم هجری، زبان و ادب فارسی، در شهر زیبا و پرجمعیت<ref>ابن‌حوقل، صورةالارض، ۱۳۴۵ش، ص۸۴.</ref> تبریز، که با عنوان دارالاسلام و دارالمک<ref>مولوی، مثنوی معنوی، ج6، ۱۳۶۳ش، ص3106-3116.</ref> شناخته می‌شد، رواج یافت و کم‌کم، یکی از قطب‌ها و مراکز برجستهٔ فرهنگ و ادب ایران‌زمین شد. فرهنگ و ادب فارسی در شهر تبریز، چه از نظر کیفیت ادبی و چه از نظر تعداد شاعران و نویسندگان، چشمگیر است.<ref>Rypka, Historyof Iranian Literature, 1968, P201.</ref> متخصصان، سیر تاریخی گسترش ادب فارسی در تبریز را در چهار دوره بررسی کرده‌اند.
 ===دوره اول===
@@ خط ۱۰۲: / خط ۱۰۹: @@
 تبریز علاوه بر شعر پارسی، خاستگاه ادب‌پژوهانی همچون یوسف اعتصامی (پدر پروین اعتصامی) و محققانی همچون میرزاآقا تبریزی (نخستین نمایش‌نامه‌نویس در زبان فارسی) و محمدعلی تربیت بوده است.
-==گردشگری تبریز==
-[[پرونده:Beautiful architecture tabriz bazaar - Business.jpg|alt=بازار تبریز - تیمچهٔ مظفریه|بندانگشتی|بازار تبریز، تیمچهٔ مظفریه]]
-شهر تبریز، همواره به‌دلیل داشتن مراکز زیبای تاریخی، طبیعی و فرهنگی، مورد استقبال گردشگران ایرانی و خارجی بوده است. از آن جمله می‌توان به [[مسجد کبود]]، [[ارگ علیشاه]]، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازارها و تیمچه‌های زیبا، [[مقبرة الشعرا]]، ارتفاعات [[کوه سهند]]، سواحل [[دریاچه ارومیه]] و جاذبه‌های طبیعی دیگر اشاره کرد.<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، جغرافیای استان آذربایجان شرقی، 1381ش، ص50-56.</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
-==منابع==
+== منابع ==
 {{آغاز منابع}}
 * ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، ترجمهٔ جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵ش.
@@ خط ۱۶۰: / خط ۱۶۲: @@
 {{پایان چپ‌چین}}
 {{پایان منابع}}
-++++++
-<big>'''شهرستان تبریز'''</big>؛ مرکز استان آذربایجان شرقی<br>شهرستان تبریز واقع در شمال‌غربی [[ایران]]، یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی و نیز مرکز این استان است. شهرستان تبریز، از شمال به شهرستان ورزقان، از شمال‌غرب به شهرستان شبستر، از شمال‌شرقی به شهرستان هریس، از جنوب‌غرب به شهرستان اسکو، از جنوب به مراغه و از جهت شرقی به شهرستان بستان‌آباد، می‌رسد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص3؛ <br>
-اطلس گیتاشناسی ایران، ۱۳۸۳ش، ص68؛ <br>
-نامۀ فرمانداری شهرستان تبریز، شماره ۰۰۷ / ۱۳۰۳.</ref>
-==شهرستان تبریز در تقسیمات کشوری==
-امروزه شهرستان [[تبریز]] بر اساس تقسیمات کشوری [[ایران]]، دارای 3 بخش (مرکزی، خسروشاه و باسمنج)، 4 شهر (تبریز، سردرود، خسروشاه و باسمنج)، 7 دهستان (آجی‌چای، اسپران، سردصحرا، مهران‌رود، تازه‌کند، [[لاهیجان]] و میدان‌چای) و 70 روستای بزرگ و کوچک است.
-==جغرافیا==
-شهرستان تبریز در منطقه‌ای نیمه‌کوهستانی و نیمه‌جلگه‌ای قرار گرفته است. جلگه‌ی وسیع تبریز، مثلثی‌شکل بوده و قاعده‌ی آن در حاشیه‌ی شرق [[دریاچه ارومیه]] واقع شده است. دو ضلع دیگر این جلگه نیز با منطقه کوهستانی عینالی و توده آتشفشانی سهند، برخورد دارد.<ref>خیام، «نگرشی به تنگناهای ژئومورفولوژیکی توسعۀ شهر تبریز»، ۱۳۷۴ش، ص92.</ref>  این جلگه، از نوع کوهستانی و دارای شیب ملایمی در حدود 3 تا 4 درصد بوده و ارتفاع آن نیز در حدود 1350 متر از سطح دریا است. جلگه تبریز، در قسمت جنوبی شهرستان مرند، توسط کوه میشو (میشوداغ) از جلگه‌ی مرند جدا شده، سپس توسط تپه‌ماهورهایی به کوه موروداغ می‌پیوندد. مرتفع‌ترین نقطه‌ی موروداغ در حدود 2210 متر است. کوه معروف سهند نیز در سمت جنوبی جلگه تبریز قرار دارد. دامنه‌های کوه سهند، از ارتفاع نزدیک به 2,500 متر به سمت پایین، پوشیده از چراگاه‌های طبیعی با مساحت 557,500 هکتار است که محلی برای ییلاق عشایر آذربایجانی به‌شمار می‌رود.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج6، ۱۳۷۱ش، ص46.</ref><br>
-شهرستان تبریز، به‌دلیل قرار گرفتن در مسیر [[دریاچه ارومیه]]، دارای رودهای جاری و فصلی گوناگون است.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص۹.</ref>  از مهم‌ترین این جریان‌های آبی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<br>
-#آجی‌چای (تلخه‌رود): بزرگ‌ترین رودخانه شهرستان تبریز با طول 265 کیلومتر است. این رود، از ارتفاعات سبلان سرچشمه گرفته و پس از عبور از جلگه سراب، به جلگه‌ی تبریز سرازیر می‌شود. و سرانجام در محل داش‌کَسَن، به دریاچه ارومیه می‌ریزد.<ref>طرح هادی، ۱۳۸۰ش، ص18؛ <br>
-سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص۹.</ref>  آب این رودخانه‌ی بزرگ به‌دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی، دارای املاح زیادی است.
-#مهران‌رود (مهرانه رود/ میدان چای): این رودخانه از ارتفاعات سهند سرچشمه گرفته و طول آن در حدود 61 کیلومتر است. مهران‌رود، از اجتماع سه ریزآبه با نام‌های «توله سرچای»، «بارالی چای» و «باغچه دره‌سر» تشکیل شده و در جلگه تبریز، به رودخانه آجی‌چای می‌پیوندد.<ref>ساری صراف، «روند آلودگی میدان چای یا مهران‌رود در شهر تبریز»، ۱۳۷۰ش، ص۱۷.</ref>
-#لیقوان‌رود: این رودخانه، از ارتفاعات سهند سرچشمه گرفته و پس از گذار از اراضی مختلف به مهران‌رود می‌پیوندد.<ref>طرح هادی، ۱۳۸۰ش، ص19.</ref>
-#رودخانه گماناب (کومورچای): این رودخانه، از ارتفاعات کسبه و آغ داش سرچشمه گرفته و منبع تأمین آب آن، ذخایر برفی و چشمه‌سارهای این مناطق است. طول گماناب، در حدود 42 کیلومتر برآورد شده است.<ref>افشیـن، رودخانه‌های‌ایران، ج1، ۱۳۷۳ش، ص485-486.</ref>
-#آب نهند: این رودخانه، از کوه کسبه سرچشمه گرفته و پس از پیوستن به شاخه‌های آبی دیگر، در نزدیکی پل ونیار به آجی‌چای می‌پیوندد.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص۷.</ref>  امروزه، سد نهند بر روی این رودخانه بسته شده و بخشی از آب شرب شهر تبریز را تأمین می‌کند.
-علاوه‌بر آب‌های جاری و سطحی شهرستان تبریز، 400 رشته قنات نیز در این منطقه وجود دارد که 361 رشته‌ی آن، هنوز فعال است.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص9-17.</ref>
-==اقلیم==
-شهرستان تبریز، از جمله مناطق سردسیر [[ایران]] است که تابستان‌هایی معتدل و زمستان‌هایی سرد دارد. توده هوای مدیترانه‌ای در این منطقه، بارش‌های بسیاری را به همراه می‌آورد. جریان هوایی اطلس شمالی نیز، منجر به ورود سرمای شدید و بارش برف در این منطقه می‌شود. متوسط بارندگی سالانه در این منطقه، 261.3 میلی‌متر است. هوای این شهرستان، از رطوبت نسبی کمی (در حدود 51 درصد) برخوردار است.<br>
-وزش باد، در این منطقه از تمامی جهات رخ می‌دهد که باد شرقی آن شدت بیش‌تری دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص6-8.</ref>  باد «آق یِل» از جمله بادهای محلی تبریز است که در اسفندماه رخ داده و منجر به آب شدن سریع برف‌ها می‌شود. باد نامنظم «گِچی قران» (بزکُش)، از جمله بادهایی است که در هنگام وزش آن، هوای تبریز مملو از گرد و خاک و آلودگی می‌شود.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص25.</ref>  اقلیم این منطقه در قسمت شمالی به‌صورت سرد و نیمه‌خشک و در سمت جنوبی نیز نیمه‌خشک تا مرطوب است.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص8-9.</ref>
-==راه‌های ارتباطی==
-شهرستان تبریز، یکی از قطب‌های صنعتی و تجاری [[ایران]] است و به‌همین دلیل دارای سیستم حمل‌ونقل و موقعیت ویژه‌ای است. ارتباط این استان با نواحی مرزی در غرب ایران، نزدیکی به مرز بازرگان و کشور [[ترکیه]]، داشتن راه‌های جاده‌ای و راه‌آهن با شهرستان‌های مجاور، از جمله‌ی دلایل توسعه صنعت و تجارت در این منطقه است. شهرستان تبریز، از طریق محور تبریز ـ جلفا، به کشورهای [[ارمنستان]] و آذربایجان نیز دسترسی دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص128-132.</ref>  فرودگاه تبریز، در 1336ش احداث گردید و از 1370ش به فرودگاهی بین‌المللی تبدیل شد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص135.</ref>
-==جمعیت==
-شهرستان تبریز، تراکم جمعیتی بالایی دارد. جمعیت این شهرستان، طبق برآوردهای سال 1375ش، در حدود 1,321,128 تن اعلام شد. این جمعیت، براساس سرشماری‌های سال 1395ش، به 1,773,032 تن افزایش یافت.
-==زبان و [[دین]]==
-زبان مردم در این منطقه، ترکی و گویش آن‌ها آذری است. زبان فارسی نیز به‌عنوان زبان رسمی استفاده می‌شود. مردم تبریز، بیش‌تر [[مسلمان]] و [[شیعه]] دوازده امامی هستند.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص12؛ <br>
-فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج6، ۱۳۷۱ش، ص47.</ref>
-==اقتصاد==
-اقتصاد مردم در این منطقه، بر پایه تجارت، صنعت، [[کشاورزی]]، [[باغ‌داری]] و دام‌داری است. صنایع دستی متعددی نیز در این منطقه وجود دارد که از آن جمله می‌توان به «قالی‌بافی»، «معرق‌کاری»، «[[سفال‌گری]]»، «[[گلیم‌بافی]]» و «طراحی قالی» اشاره کرد. فرش‌های تبریز، از جمله فرش‌های ممتاز و شناخته‌شده در بازار جهانی هستند.<br>
-==پانویس==
-{{پانویس}}
-==منابع==
-*افشیـن، یدالله، رودخانه‌های‌ایران، تهران، وزارت نیرو، ۱۳۷۳ش.
-*اطلس گیتاشناسی ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، ۱۳۸۳ش.
-*خیام، مقصود، «نگرشی به تنگناهای ژئومورفولوژیکی توسعۀ شهر تبریز»، نشریۀ دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی تبریز، تبریز، س1، شماره 1، ۱۳۷۴ش.
-*ساری صراف، بهروز و رسولی، علی‌اکبر، «روند آلودگی میدان چای یا مهران‌رود در شهر تبریز»، رشد، آموزش جغرافیا، تهران، س7، شماره 25، ۱۳۷۰ش.
-*سیمای شهرستان تبریز، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی آذربایجان شرقی، تبریز، ۱۳۸۲ش.
-*طرح هادی، بنیاد مسکن، تبریز، ۱۳۸۰ش.
-*فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۱ش.
-*مشکور، محمدجواد، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۲ش.
-*نامۀ فرمانداری شهرستان تبریز، شماره ۰۰۷ / ۱۳۰۳.
-+++++++
-<big>'''ادبیات تبریز'''</big>؛ فرهنگ و ادب فارسی برآمده از تبریز.<br>شعر و ادب فارسی، اگرچه با ظهور شاعران و نویسندگان بزرگی همچون [[رودکی]]، پدر شعر فارسی، ابتدا در منطقه خراسان و ماوراءالنهر رسمیت یافت، اما از سده پنجم هجری، زبان و ادب فارسی، در شهر زیبا و پرجمعیت<ref>ابن‌حوقل، صورة‌الارض، ۱۳۴۵ش، ص۸۴.</ref>  [[تبریز]]، که با عنوان دارالاسلام و دارالمک<ref>مولوی، مثنوی معنوی، ج6، ۱۳۶۳ش، ص3106-3116.</ref>  شناخته می‌شد، رواج یافت و کم‌کم، یکی از قطب‌ها و مراکز برجسته‌ی فرهنگ و ادب ایران‌زمین شد. فرهنگ و ادب فارسی در شهر تبریز، چه از نظر کیفیت ادبی و چه از نظر تعداد شاعران و نویسندگان، چشمگیر است.<ref>Rypka, Historyof Iranian Literature, 1968, P201.</ref> <br>
-متخصصان، سیر تاریخی گسترش ادب فارسی در تبریز را در 4 دوره بررسی کرده‌اند:<br>
-===دوره اول===
-در سده 5ق، سبک خراسانی به تبریز رسید و توسعه یافت. آغازگر شعر و ادب فارسی در تبریز، «قطران تبریزی» است که از منظر ناصرخسرو، او شعر دری را به خوبی می‌سرود<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص29.</ref>  و نزد پژوهشگران با القابی همچون شرف‌الزمان، فخرالشعرا و امام‌الشعرا شناخته می‌شد.<ref>عوفی، لباب‌الالباب، ج2، ۱۹۰۱م، ص214؛ <br>
-دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، ۱۹۰۱م، ص۶۷؛ <br>
-فروزانفر، سخن و سخنوران، ۱۳۶۹ش، ص۴۹۲؛ <br>
-صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج1، ص422-423.</ref>
-===دوره دوم===
-با حمله مغول به خراسان و ماوراءالنهر، سبک خراسانی در ادب فارسی افول کرد و جای خود را به سبک عراقی داد.<ref>میسا، سبک‌شناسی شعر، ۱۳۷۴ش، ص۱۹۲؛ <br>
-محجوب، سبک خراسانی در شعر فارسی، ۱۳۴۵ش، ص۵۵۹.</ref>  در طول قرن 6ق، شاعران آذربایجانی نام‌دار همچون [[نظامی]]، [[خاقانی]]، مجیر بیلقانی و فلکی شروانی، شیوه‌ای میانه را در پیش گرفتند و از زبان سبک خراسانی و اندیشه و قالب شعری سبک عراقی، بهره گرفتند.<ref>شمیسا، سبک‌شناسی شعر، ۱۳۷۴ش، ص۱07.</ref>  همزمان با سلطه‌ی ایلخانیان بر آذربایجان سده 7ق و انتخاب [[تبریز]] به‌عنوان پایتخت ایران،<ref>لسترنج، سرزمین‌های خلافت شرقی، ۱۳۶۴ش، ص۱۷۳.</ref>  منابع تاریخی، از حضور 400 استاد، 1000 طالب علم و 6000 دانشجو در سطوح مختلف علمی، در دارالعلم‌های رشیدی تبریز و نیز ایجاد دو کتابخانه بزرگ که حاوی 1000 جلد [[قرآن]] نفیس (به خط خوش‌نویسان ماهر) و 60 هزار جلد کتاب در زمینه‌های مختلف، در آن دوران، خبر داده‌اند.<ref>حشری تبریزی، روضۀ اطهار، ۱۳۷۱ش، ص۱۸۴.</ref>  این دارالعلم‌ها، از شکوه و رونقی خاص برخوردار بوده و اساتید و استادیاران با استفاده از کتابخانه‌های موجود، به تدریس دانشجویان و دانش‌آموزان مشغول بودند.<ref>رشیدالدین فضل‌الله، وقف‌نامۀ ربع رشیدی، ۱۳۵۶ش، ص۱۳۰.</ref><br>
-مجموعه‌ی کم‌نظیر «سفینه تبریز» در همان روزگار توسط فردی به نام ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی، گردآوری و نوشته شد. محققان، این مجموعه را نمونه‌ای گویا از سطح بالای دانش و ادب تبریزی، در قرن‌های 7 و 8ق، دانسته‌اند.<ref>پورجوادی، «پیشگفتار»، «عرفان اصیل»،  ۱۳۸۱ش، ص4.</ref>  مجموعه سفینه تبریز، از 211 رساله تشکیل شده که برخی از آن‌ها، از ضبط نظم و نثر نویسندگان نام‌دار ایرانی ایجاد شده‌اند.<br>
-[[تبریز]] در این دوران، شاهد پرورش شاعران و ادیبانی عارف‌مسلک بود که از جمله‌ی پارسی‌سرایان و پارسی‌نویسان مشهور ایرانی محسوب می‌شدند. از آن جمله می‌توان به خواجه همام‌الدین (معروف به همام تبریزی)،<ref>صفا، تاریخ، (3) 2/ 715 و 721</ref>  نجم‌الدین ابوبکر محمد ظاهری (معروف به نجم‌الدین زرکوب)،<ref> نفیسی، ۱ / ۱۷۶-۱۷۷</ref>  شیخ محمود شبستری تبریزی (سراینده مثنوی عرفانی «گلشن راز»)،<ref>هدایت، ۱(۲) / ۵۹؛ <br>
-صفا، همان، ۳(۲) / ۷۶۶-۷۶۷</ref>  شمس‌الدین محمد بزازینی تبریزی (ملقب به شیرین) و قطب‌الدین عقیقی تبریزی و پسر او جلال‌الدین اشاره کرد.<br>
-پس از ایلخانیان، ترکمانان قرا قویونلو و آق قویونلو<ref>اقبال، ۶۵۵-۶۶۰</ref>  نیز، به شعر و ادب فارسی، علاقه نشان دادند و مورخان، ادیبان و شاعران توانمند را به دربار خود دعوت کرده و از وجود آن‌ها بهره می‌بردند. جهانشاه قراقویونلو، خود نیز با تخلص «حقیقی» و فرزندش آق‌میرزا با تخلص «بُداق»، شعر می‌سرودند.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج4، ص133-134.</ref>  در دوران حکومت یعقوب‌بیگ، از پادشاهان معروف آق‌قویونلو، تبریز از مهم‌ترین مراکز تجمع شاعران بود. جامی، مثنوی معروف «سلامان و ابسال» خود را به‌نام یعقوب‌بیگ سروده و در چندین قصیده  او را ستایش کرده است.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج4، ص136.</ref>
-در این دوران، نظم رخدادهای تاریخی جایگزین نظم داستان‌های قهرمانی و ملی شد. منظومه‌های «شاهنشاه‌نامه پاییزی»، «کرت‌نامه»، «سام‌نامه» و «ظفرنامه» از جمله منظومه‌های تاریخی آن زمان هستند. بسیاری از پژوهشگران، سبک نوشتاری این منظومه‌ها را متأثر از [[شاهنامه فردوسی]] دانسته‌اند.
-===دوره سوم===
-از اوایل قرن 10ق، نظم و نثر ایرانیان به سبک هندی یا سبک اصفهانی متمایل شد.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج5، ص671-672.</ref>  در [[تبریز]] اما سبک هندی یا اصفهانی، چندان با استقبال روبه‌رو نشد و حتی نهضت «بازگشت ادبی» به راه افتاد که پایبندی بسیاری از شاعران تبریز را به اصول سبک عراقی نشان می‌داد. میرزا شرف‌الدین محمد تبریزی (متخلص به مجذوب)<ref>شاملو، قصص الخاقانی، ج2، ۱۳۷۱ش، ص73؛ <br>
-صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج5، ص1316-1317.</ref>  و صادقی افشار تبریزی (معروف به صادقی کتابدار و صاحب تذکره «مجمع الخواص»)<ref>آذربیگدلی، آتشکده، ج1، ۱۳۳۴ش، ص71-72؛ <br>
-نصرآبادی، تذکره، ۱۳۷۸ش، ص۵۶-۵۷؛ <br>
-صادقی کتابدار، مجمع‌الخواص، ۱۳۳۷ش، ص۳۱۴-۳۱۷؛ <br>
-تربیت، دانشمندان آذربایجان، ۱۳۱۴ش، ص۲۱۲-۲۱۳.</ref>  از شاعران این دوره هستند.
-در همین دوره، دو رویداد مهم ادبی در تبریز به‌وقوع پیوست: 1. حرکت کاروانی فرهنگی از  تبریز به‌سوی هند با هدف برقراری ارتباط فرهنگی و ادبی؛ در این حرکت، شماری از شاعران و عالمان تبریزی، خود را به دربار اکبرشاه گورکانی در سرزمین هند، رساندند.<ref>نفیسی، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، ج1، ۱۳۶۳ش، ص514-520؛ <br>
-گلچین معانی، کاروان هند، ۱۳۶۹ش، ص972-979 و 1013-1019.</ref>  2. شکل‌گیری ادبیات ترکی آذربایجان؛ تسلط ترکمانان بر امور مملکتی و نظامی، موجب چیره‌شدن زبان ترکی بر این منطقه و شکل‌گیری فرهنگ و ادب ترکی آذربایجانی شد.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج5، ص423-425.</ref>
-===دوره چهارم===
-این دوره که از سده 13ق شروع شده و به روزگار معاصر می‌رسد  شامل دو جریان «بازگشت ادبی» و «جریان نوگرایی» است.<br>
-#بازگشت ادبی: این جریان، شامل روی‌آوردن مجدد شاعران در قصیده‌سرایی به سبک خراسانی و بازگشت آن‌ها به سبک عراقی در غزل‌سرایی است.
-#نوگرایی: این جریان، حاصل برخورد فرهنگ ایران با تمدن و فرهنگ غرب است. این جنبش، پیش از جنبش نیمایی، در تبریز، به‌وقوع پیوست.
-تبریز علاوه ‌بر شعر پارسی، خاستگاه ادب‌پژوهانی همچون یوسف اعتصامی (پدر پروین اعتصامی) و محققانی همچون میرزاآقا تبریزی (نخستین نمایش‌نامه‌نویس در زبان فارسی) و محمدعلی تربیت بوده است.<br>
-==پانویس==
-{{پانویس}}
-==منابع==
 *آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به‌تحقیق حسن سادات ناصری، تهران، کتاب، ۱۳۳۴ش.
 *ابن‌حوقل، محمد، صورة‌الارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵ش.
@@ خط ۲۶۹: / خط ۱۸۵: @@
 *نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به‌تحقیق محسن ناجی نصرآبادی، تهران، اساطیر، ۱۳۷۸ش.
 *هدایت، رضا قلی، مجمع‌الفصحا، به‌تحقیق مظاهر مصفا، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۱ش.
+*افشیـن، یدالله، رودخانه‌های‌ایران، تهران، وزارت نیرو، ۱۳۷۳ش.
+*اطلس گیتاشناسی ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، ۱۳۸۳ش.
+*خیام، مقصود، «نگرشی به تنگناهای ژئومورفولوژیکی توسعۀ شهر تبریز»، نشریۀ دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی تبریز، تبریز، س1، شماره 1، ۱۳۷۴ش.
+*ساری صراف، بهروز و رسولی، علی‌اکبر، «روند آلودگی میدان چای یا مهران‌رود در شهر تبریز»، رشد، آموزش جغرافیا، تهران، س7، شماره 25، ۱۳۷۰ش.
+*سیمای شهرستان تبریز، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی آذربایجان شرقی، تبریز، ۱۳۸۲ش.
+*طرح هادی، بنیاد مسکن، تبریز، ۱۳۸۰ش.
+*فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۱ش.
+*مشکور، محمدجواد، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۲ش.
+*نامۀ فرمانداری شهرستان تبریز، شماره ۰۰۷ / ۱۳۰۳.
 *Rypka, J., Historyof Iranian Literature, Dordrecht, 1968.