چابهار: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''چابهار'''}}؛ شهر بندری در ساحل دریای عمان و جنوب استان سیستان و بلوچستان.{{سخ}}چابهار شهری بندری و مهم در جنوب استان سیستان و بلوچستان ایران است که در کنار دریای مکران و اقیانوس هند واقع شده است. این شهر تنها بندر اقیانوسی ایران است و نقش کلیدی در تجارت و حمل‌ونقل دریایی کشور دارد. بندر شهید بهشتی چابهار ظرفیت بالایی برای پذیرش کشتی‌های اقیانوس‌پیما دارد و بیش از ۶۰ درصد کالاهای اساسی ایران از این بندر وارد می‌شود.

چابهار و مناطق تحت پوشش آن، بخش عمده‌ای از سواحل دریای عمان را دربر گرفته است. این شهرستان، ۳۰۰ کیلومتر مرز آبی دارد و دارای خلیجی به‌نام خلیج چابهار است که در بیرون از تنگهٔ هرمز و در دهانه اقیانوس هند، از موقعیتی مهم برخوردار است. این منطقه، همچنین در ابتدای بسیاری از راه‌های زمینی ایران قرار گرفته و به‌همین دلیل، دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی ویژه است.<ref>افشار سیستانی، چابهار و دریای پارس، ۱۳۷۲ش، ص69-71.</ref>{{سخ}}در ۱۳۷۰ش، منطقهٔ آزاد تجاری و صنعتی در شهر بندری چابهار تأسیس شد و چابهار، در کنار کیش و قشم (از جزایر ایرانی در خلیج فارس)، به یک منطقهٔ آزاد تجاری در جنوب ایران تبدیل شد. در این منطقه، علاوه بر فعالیت‌های صنعتی و تجاری، به فعالیت‌های خدماتی و ترانزیت نیز پرداخته می‌شود.<ref>راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، ۱۳۸۲ش، ص16-17.</ref>

مختصات جغرافیایی شهر چابهار در حدود ۶۰ درجه و ۳۷ دقیقه طول شرقی و ۲۵ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی است. ارتفاع این شهر از سطح دریا نیز حدود ۱۰ متر است. این شهر، خنک‌ترین بندر جنوبی ایران در فصل تابستان و یکی از خوش آب‌وهواترین بنادر جنوبی ایران به‌شمار می‌رود.<ref>راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، ۱۳۸۲ش، ص۶–۷؛ چگینی، مناطق آزاد (کتاب اول)، ۱۳۷۸ش، ص۹۱.</ref> شهر چابهار، از جنوب با دریای عمان، از شرق با شهرستان دشتیاری، از شمال به شهرستان قصرقند و از غرب با شهرستان کنارک هم‌مرز است.<ref>دفتر تقسیمات کشوری، نقشه و جدول تقسیمات کشوری، 1383ش.</ref>

در داخل و بیرون چابهار، ارتفاعات چشم‌گیری وجود ندارد و تنها می‌توان به بلندی «دیوانی» اشاره کرد که ارتفاعی در حدود ۷۰۸ متر دارد. دیوانی، در فاصله ۴۵ کیلومتری از شمال این شهر قرار دارد. «ککی کوه» نیز با ارتفاع ۵۲۵ متری در فاصله ۳۸ کیلومتری از شمال‌شرق این شهر قرار گرفته است.<ref>جعفری، عباس، گیتاشناسی، ج1، کوه‌ها و کوهنامة ایران، 1379ش، ص270 و 433.</ref> فاصلهٔ این شهر از مرکز استان (زاهدان)، ۶۶۳ کیلومتر مربع و فاصلهٔ آن از پایتخت ([[تهران]])، ۱۸۷۱ کیلومتر مربع است.<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری)، 1380ش، ص133-134.</ref>

شهرستان چابهار، از جنوب با دریای عمان، از شرق با شهرستان دشتیاری، از شمال به شهرستان قصرقند و از غرب با شهرستان کنارک هم‌مرز است.<ref>دفتر تقسیمات کشوری، نقشه و جدول تقسیمات کشوری، 1383ش.</ref> شهرستان چابهار تا سال ۱۳۹۸ش با کشور پاکستان مرز مشترک داشت که پس از ارتقای بخش دشتیاری به شهرستان، هم‌اکنون مرز ایران و پاکستان را شهرستان دشتیاری تشکیل می‌دهد.<ref>[https://dotic.ir/news/6224 «تصویب‌نامه در خصوص تغییر مرکز دهستان باهوکلات بخش دشتیاری شهرستان چابهار استان سیسیتان و بلوچستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی قوانین و مقررات کشوری.]</ref> شهرستان چابهار از جمله مناطق کم‌ارتفاع در ایران است که بیشتر ارتفاعات آن کمتر از ۱۰۰۰ متر است. از جمله ارتفاعات این شهرستان می‌توان به کوه‌های کروچ، گوزر و دیوانی اشاره کرد که در میان هرکدام از آنها، دره‌ها و دشت‌های پهناوری به چشم می‌خورد.<ref>جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۳۵۶.</ref>

بندر چابهار، در برابر قلهٔ کوه لعب عمان قرار گرفته و به‌همین دلیل از وزش بادهای شدید در امان مانده است. همین ویژگی، شهر بندری چابهار را از نظر کشتی‌رانی دارای موقعیتی ممتاز کرده است. همچنین به‌دلیل عمق مناسب دریا در نزدیکی سواحل این شهر، امکان تردد برای کشتی‌های بزرگ نیز فراهم است.<ref>یغمایی، بلوچستان و سیستان، ۱۳۵۵ش، ص۹۸ و ۱۰۰.</ref> راه‌های زمینی، این شهر را از مسیر جاده‌های آسفالت به تهران، ایرانشهر، پاکستان، افغانستان، آسیای میانه، بندرعباس و کرمان پیوند می‌دهند. ساخت فرودگاه کنارک در ۴۵ کیلومتری شهر چابهار<ref>چگینی، مناطق آزاد (کتاب اول)، ۱۳۷۸ش، ص۹2.</ref> و شروع ساخت فرودگاه بین‌المللی چابهار نیز دسترسی به این شهر بندری را هموارتر کرده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224680/چابهار احمدی، «چابهار»، وب‌سایت دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

=== منابع آبی ===

پرآب‌ترین رود چابهار، رود «باهوکلات» است که پس از گذار از برخی نقاط این شهرستان، به خلیج گواتر، در شرق شهرستان، می‌ریزد.<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف)، اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، 1383ش، ص133.</ref>

=== آب‌وهوا ===

از نظر اقلیمی، چابهار با آب و هوای اعتدال و همیشه بهاری خود شناخته می‌شود و به‌همین دلیل نامش برگرفته از «چهاربهار» است که به‌معنی چهار فصل بهار می‌باشد.<ref>[https://hamishehsafar.com/city/chabahar/ «شهر چابهار، کشور ایران»، وب‌سایت همیشه سفر.]</ref> شهرستان چابهار، هر ساله، تحت تأثیر بادهای موسمی شبه‌قاره هند، جبهه‌های استوایی و جبهه‌های غربی با منشأ مدیترانه‌ای قرار دارد. تابستان‌های این شهرستان، گرم و طولانی و زمستان‌های آن نیز کوتاه و معتدل است. کمترین میزان دمای این منطقه در فصل زمستان، صفر درجه بوده و میانگین دمای آن، به‌صورت سالانه، بین ۲۶ تا ۲۷٫۴ درجه سانتی‌گراد متغیر است.<ref>افشار سیستانی، چابهار و دریای پارس، ۱۳۷۲ش، ص۹۵–۹۶.</ref>

== پیشینه ==

نام چابهار، «چاربهار» و «چاه‌بهار»،<ref>چکنگی، فرهنگنامة تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، 1378ش، ص191.</ref> در متون تاریخی کهن نیامده است. تنها منطقهٔ مشهور در کتب تاریخی و جغرافیایی از این خطه، بندر «تیز» یا «طیس» است که مورخان و جغرافی‌دانان آن را بندری در کنار خلیج فارس (دریای عمان)» و دارای کاروانسراهای خوب، مسجد جامع زیبا و مهم‌ترین مرکز بازرگانی ایالت مکران، معرفی کرده‌اند. این بندر، امروزه در فاصله ۸ کیلومتری از چابهار قرار دارد.<ref>لسترینج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، 1383ش، ص352-353.</ref> محققان بر این باورند که نام چابهار، در اصل «چهاربهار» بوده که به‌مرور زمان به چابهار تبدیل شده است. دلیل این نامگذاری نیز آب و هوای بهاری این منطقه، در هر ۴ فصل سال، عنوان شده است.<ref>غراب، بلوچستان یادگار مطرود قرون، ۱۳۶۴ش، ص۹۸.</ref> چابهار، از جمله مناطقی در ایران است که تغییرات آب‌وهوایی آن بسیار اندک بوده و دو فصل پاییز و زمستان، در آن بسیار نامحسوس است. همین موضوع باعث شده تا درختان چابهار، همواره سبز بمانند.<ref>جغرافیای استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۶۴ش، ص39.</ref> برخی نیز نام این منطقه را «چه‌بار» می‌دانند. دلیل این نامگذاری، پرسش مدام از مسافران آنجا بوده که چه باری دارند، به‌همین دلیل آن منطقه را «چه بار» نامیده‌اند.<ref>مرتضوی و دیگران، کتاب راهنمای سرمایه‌گذاری سیستان و بلوچستان، 1397ش، ص9.</ref>

جمعیت بندر چابهار، بر اساس سرشماری‌های صورت گرفته در ۱۳۳۵ش، در حدود ۱۸۰۰ تن بوده که در ۱۳۷۵ش به ۳۶۶۱۸ تن<ref>نورالهی، توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335ش1382ش، ص107-108.</ref> و در ۱۳۸۴ش، به ۴۳۶۰۸ تن افزایش یافته است.<ref>مرکز آمار ایران، بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور بر اساس محدودة سال 1380ش، 1382ش، ص132.</ref> جمعیت شهر چابهار در سرشماری ۱۳۹۵ش، در حدود ۱۰۶٬۷۳۹ نفر اعلام شد.<ref>[https://circumstances.ir/iran/eastern/sistan-and-baluchestan-province/chabahar-county/ «شهرستان چابهار»، وب‌سایت موقعیت اماکن ایران.]</ref>

== مردم‌شناسی چابهار ==

مردم چابهار به گویش بلوچی صحبت می‌کنند. بیشتر جمعیت این منطقه، مسلمان و سنّی هستند. مردان و زنان بلوچی در چابهار، از لباس و چادرهای محلی برای پوشش خود استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.sbportal.ir/fa/cities/chabahar «معرفی شهرستان چابهار»، پورتال استان سیستان و بلوچستان.]</ref> مردم بومی چابهار، از ۴ طایفهٔ «چاکری»، «مید»، «شیری» و «لوری» تشکیل شده‌اند. شغل بیشتر این مردم، ماهیگیری، کشاورزی و باغ‌داری است. علاوه‌بر آن، صنایع دستی همچون سوزن‌دوزی، [[پولک‌دوزی]]، آیینه‌دوزی، قالی‌بافی، حصیربافی و لنج‌سازی نیز در میان این مردم رایج است.<ref>راهنمای منطقهٔ آزاد چابهار، ۱۳۸۲ش، ص8.</ref>

# '''بندر گواتر''': این بندر، در انتهایی‌ترین نقطه جنوب شرقی ایران، واقع شده است. این بندر، که به «گوهر بهشتی» معروف است در ساحل دریای عمران قرار دارد. گوارتز، به‌دلیل نزدیکی به جنگل‌های حرا، از جمله مناطق حفاظت‌شدهٔ چابهار به‌شمار می‌رود.

# '''کوه‌های گِل‌افشان''': پدیدهٔ گِل‌فشان یا گِل‌افشان، زمانی رخ می‌دهد که مقدار زیادی گل و لای به‌صورت چشمه از زمین جوشیده و بر سطح زمین جریان می‌یابند. کوه‌های گل‌افشان، شامل سه تپهٔ کوچک هستند که تنها یکی از آن‌ها فعال بوده و شبیه به آتش‌فشان عمل می‌کند. از این تپه، گِلی خاکستری‌رنگ بیرون ریخته و بر روی دامنهٔ آن جاری می‌شود.

# '''منطقه حفاظت‌شده گاندو''': این منطقه به‌نام منطقه حفاظت شده باهوکلات، در ۱۳۴۹ش مورد حفاظت قرار گرفت. پس از آن، در ۱۳۶۱ش، به‌دلیل وجود جانوری بومی به‌نام «گاندو» در این منطقه، نام این منطقه حفاظت‌شده، را نیز تغییر دادند. حیوانات دیگری همچون سیاهگوش، سنجاب بلوچی، شغال، روباه، پرندگان شکاری همچون عقاب، شاهین، کاکایی، انواع کبوتر و قمری نیز در این منطقه زندگی می‌کنند.

# '''مسجد جامع دزک''': این مسجد، در ۳ کیلومتری از شرق سراوان ساخته شده است. برخی، این مسجد را متعلق به دوران صفویان می‌دانند.<ref>[https://www.imna.ir/news/429135/سفر-به-چابهار-از-جاهای-دیدنی-تا-سوغات «سفر به چابهار»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>