بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛}}''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند. | '''{{درشت|بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛}}''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.<ref group="دیدگاه">شناسه مطابق اصلاح عنوان، اصلاح و تلخیص شود. عنوان هم اینگونه اصلاح شود: بدا در ظهور امام مهدی بهتر است. با این عنوان مباحث در مورد زمان ظهور و نشانههای غیر قطعی ظهور معنا دار میشود. عنوان موجود یک ایهام نیز دارد. یک برداشت از این عنوان بداهایی است که در زمان حضور حضرت رخ میدهد. </ref> | ||
با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است. | با توجه<ref group="دیدگاه">هندسه بحث دقیقا با عنوان مدخل شروع شود</ref> به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی<ref group="دیدگاه">در مقالات ویکی ما به دنبال این نستیم که این امر قابل پذیرش است یا نیست. یا اینکه آسیب به باورهای دینی وارد می سازد یا نمی سازد. هدف اصلی معرفی یک موضوع با سویه های شناختی آن است</ref> به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است.<ref group="دیدگاه">هندسه به نحوی نگارش شده است که با خواندن آن انسان احساس می کند که نویسنده دغدغه خلل وارد نشدن در باورهای دینی را دارد. هندسه مقاله به نحوی نگارش شود که معرف محتوای مقاله باشد و خواننده را به خواندن مقاله تشویق کند. این هندسه جهت گیری روشن دارد و یک قشر خاص را به خواندن ترغیب میکند. رعایت فنون ویکی نگاری در هندسه بحث خیلی ضروری است. نباید از همان ابتدا خواننده جهت گیری روشن باشد</ref> | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
بداء بر وزن سماء، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> بداء در اصطلاح کلامی به معنای ظهورِ امری متفاوت از پیشبینیهای ظاهری است<ref>{{پک|دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایینیا|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> که با تکیه بر مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات تبیین میشود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> در مباحث مهدویت، بررسی امکان وقوع بداء در سه حوزه مجزا مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است: بداء در اصل ظهور به این معنا که ظهور هیچگاه رخ ندهد، بداء در زمان ظهور به این معنا که زمان ظهور تغییر پیدا کند و بداء در نشانههای ظهور بدین معنا که برخی نشانهها رخ ندهد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> | بداء بر وزن سماء، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> بداء در اصطلاح کلامی به معنای ظهورِ<ref group="دیدگاه">استفاده از علامت کسره در فارسی رایج نیست. طبق شیوه ویکی نگاری ما نباید از علایم کسره، فتحه و ... استفاده شود. دقت شود که در کل متن اصلاح شود. </ref> امری متفاوت از پیشبینیهای ظاهری است<ref group="دیدگاه">بدا در اصطلاح تعریف خیلی روشن دارد. بدین مضمون: «بداء» در اصطلاح به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند بر اساس برخی حوادث و تحت شرایط و عوامل ویژه است. برخی گفته «اظهار امر مخفی از جانب خداوند برای بندگان» بنابراین تعریف بدا به مطلق ظهور امر متفاوت با آنچه پیش بینی می شد دقیق نیست. تعاریف باید دقیق باشد. خوب است که به منابع اصلی ارجاع داده شود. نه مثل دایرت المعارف اسلامی. در این بحث منابع اصلی زیاد در دسترس است</ref><ref>{{پک|دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایینیا|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> که با تکیه بر مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات تبیین میشود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> در مباحث مهدویت، بررسی امکان وقوع بداء در سه حوزه مجزا مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است: بداء در اصل ظهور به این معنا که ظهور هیچگاه رخ ندهد، بداء در زمان ظهور به این معنا که زمان ظهور تغییر پیدا کند و بداء در نشانههای ظهور بدین معنا که برخی نشانهها رخ ندهد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref><ref group="دیدگاه">شما بدا به معنای لغوی و اصطلاحی را تعریف کردید، ولی عنوان مدخل خود را تعریف نکردید. فقط به حوزه های بحث اشاره کردید. این سوال پاسخ داده نشد که تعریف بدا در زمان ظهر امام مهدی چیست. تعریف حوزه های بحث غیر از جوهر مشترک است. در ضمن در منبعی که ذکر کرده اید گفته شده است که بحث بدا صرفا در زمان و نشانههای غیر قطعی مطرح است. از نظر مبانی نیز اساسا بدا در امور قطعی مطرح نیست. </ref><ref group="دیدگاه">در جای مناسب فلسفه یا تاریخچه مطرح شدن باور به بدا در ارتباط با ظهور و تطورات این مفهوم بررسی شود. این مطلب بحث را وارد فضای اجتماعی می کند. چرا بحث بدا در مورد ظهور امام مهدی مطرح شده است؟ بسترهای اجتماعی و عینی این بحث چیست؟ این بحث دستخوش چه نوع تحولات شده است؟ </ref> | ||
== بداء در اصل ظهور == | == بداء در اصل ظهور<ref group="دیدگاه">از عنوان مدخل پیداست که عدم بدا در اصل ظهور مسلم انگاشته شده است. بنابراین بنابراین با افزودن تعبیر وقوع نشدن بدا در اصل ظهور در تعریف اول دیگر این عنوان و مطالب ذیل آن ضرورت ندارد</ref> == | ||
در منابع | در منابع اسلامی<ref group="دیدگاه">مقصود شما از منابع اسلامی شامل منابع اهل سنت هم میشود. در حالیکه دیدگاه اهل سنت در مورد بدا با شعیان متفاوت است. </ref>،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۱۸۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=سنن ترمذی|ص=۵۰۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|ابن شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۲۷|ج=۲}}</ref><ref group="دیدگاه">درج چندین منبع در صورتی که همه یک مطلب را بیان می کند ضرورت ندارد. در اینگونه موارد منبع اصلی ذکر شود کافی است</ref> قیام امام مهدی از وعدههای قطعی و تخلفناپذیر الهی شمرده میشود<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به اعتقاد متکلمان امامیه، این پدیده تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref> | ||
== بداء در زمان ظهور == | == بداء در زمان ظهور == | ||
در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی میشمارند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان مشخصی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، پیروان دیدگاه نخست با پیوند زدن بداء به ابعاد اجتماعی و نقشآفرینی | در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی میشمارند<ref group="دیدگاه">توجه کنید که این امر اختصاص به زمان ظهور ندارد. اساسا در مورد اصل بدا این دو دیدگاه وجود دارد. </ref>.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان مشخصی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، پیروان دیدگاه نخست با پیوند زدن بداء به ابعاد اجتماعی و نقشآفرینی مردم<ref group="دیدگاه">دقت کنید نفس پیوند زدن بدا با اختیار انسان بحث را از دایره کلامی بودن خارج نمی کند. باز هم بحث کلامی است. زمانی بحث اجتماعی میشود که پیامدهای آن در جامعه و فرهنگ بررسی شود. مثلا اعتقاد به بدا در پیوند با ظهور چه کارکرد هایی دارد؟ چه نوع رفتارهایی سبب به تأخیر افتادن ظهور میشود؟ مثلا گناه سبب می شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد. یا مثلا یاری نکردن ولی، یا مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام. این سنخ مباحث بحث را اجتماعی می سازد. </ref>،<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> معتقدند که زمان ظهور میتواند متأثر از اراده جمعی و میزان آمادگی جامعه باشد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این رویکرد، بداء نهتنها یک مفهوم کلامی، بلکه سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهمسازی زمینههای ظهور است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref><ref group="دیدگاه">پرداختن به آثار فردی و اجتماعی بدا کاملا بحث را اجتماعی کرده است. این سنخ مباحث مطلوب ماست. </ref> | ||
در این منظومه | در این منظومه فکری<ref group="دیدگاه">در کدام منظومه فکری؟ </ref>، انتظار بهعنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف میشود که برخلاف برداشتهای منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد<ref group="دیدگاه">توجه داشته باشد که بحث شما بدا ... است نه انتظار. بحث انتظار هم اگر میاید پیوندش با بدا روشن باشد</ref>.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنتهای الهی است که متوقف بر آمادهسازی همهجانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینههای فردی همچون معرفتشناسی و خودسازی و زمینههای اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمانها فراهمتر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمالالدین و تمامالنعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسویاصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۵|ک=ایسنا|ف=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه حتمی ظهور نیست}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، بهعنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته میشود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، ابزاری برای مشارکت در تغییر تقدیرات و بسترسازی برای تحقق ظهور<ref group="دیدگاه">در اصل تحقق ظهور که بدا نیست. پس انتظار به ماهوه انتظار با بدا ربطی پیدا نمی کند. آن رفتارهایی انتظاری مرتبط است که با جابجایی در نشانه های غیر قطعی ظهور یا زمینه سازی ظهور مرتبط است. </ref> دانسته شده است.<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان (عج) غایب شد؟}}</ref> | ||
== بداء در نشانههای ظهور == | == بداء در نشانههای ظهور == | ||
در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم شدهاند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> وقوع بدا در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانههای حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> اختلافنظر وجود دارد:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> | در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم شدهاند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> وقوع بدا در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانههای حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> اختلافنظر وجود دارد:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref><ref group="دیدگاه">اصل دیدگاه ها در مورد نشانههای قطعی بیاید که میشود در یک سطح جمع کرد. تمام جزئیات حذف شود و ضرورتی ندارد. معمولا در ویکی به اختلاف دیدگاه ها و نظریات و مباحث استدلالی نظریات پرداخته نمی شود. قرار ویکی بر نگارش مقالات و کتابهای استدلالی نست. تمایز ویکی ما از دیگران هم در پرداختن به مباحث درون متنی نیست، بلکه برجسته ساختن ابعاد فرهنگی و اجتماعی مباحث است که صورت عینی و انضمامی دارد. این نکته در مقالات دیگر هم رعایت شود. </ref> | ||
نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانههای حتمی است. قائلان به این نظر، نشانههای حتمی را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> از نظر آنان، واژه حتم<ref>{{پک|خوشنویسزاده اصفهانی|۱۳۹۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان|ف=بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات|ص=۵۰–۵۴}}</ref> در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانهها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است.<ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی،<ref>{{پک|نمازی شاهرودی|۱۳۸۴|ک=مستدرکات علم رجال الحدیث|ص=۴۲۲|ج=۶}}</ref> معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانهها<ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۸۰|ک=پاسخ به ده پرسش|ص=۸۸|ج=۳}}</ref> را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بیمعنا میکند.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> | نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانههای حتمی است. قائلان به این نظر، نشانههای حتمی را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> از نظر آنان، واژه حتم<ref>{{پک|خوشنویسزاده اصفهانی|۱۳۹۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان|ف=بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات|ص=۵۰–۵۴}}</ref> در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانهها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است.<ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی،<ref>{{پک|نمازی شاهرودی|۱۳۸۴|ک=مستدرکات علم رجال الحدیث|ص=۴۲۲|ج=۶}}</ref> معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانهها<ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۸۰|ک=پاسخ به ده پرسش|ص=۸۸|ج=۳}}</ref> را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بیمعنا میکند.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> | ||
