پیش‌نویس:مادری در ایران باستان

مادری در ایران باستان؛

مادر خانواده در حال بازی با بچها

مادر خانواده در حال بازی با ستیا و سروین و هستی؛ خانواده سقازاده خسروشاهی

در جمهوری اسلامی ایران، مادری به‌عنوان محوری‌ترین نقش در خانواده که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانون‌گذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهم‌ترین وظایف حکومت اسلامی محسوب می‌شود. در اصل ۲۱ قانون اساسی، دولت موظف به اجرا و تحقق حقوق زنان با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است:

1. حمایت از مادران خصوصاً در دوران بارداری و حضانت فرزندان؛
2. ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛
3. اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبودن ولی شرعی.

توجه به حقوق مادران و رسیدگی به مسائل و مشکلات آنها سبب ارتقای سطح فرهنگی، رفاه و آسایش خانواده می‌شود. به‌همین منظور قانون اساسی به وضع قوانینی در جهت حمایت از مادران توجه زیادی کرده، همچنین به بسترسازی جهت ایجاد شرایط لازم برای انجام نقش مادری پرداخته است که عبارت‌اند از:

1. همکاری مرد در تربیت فرزندان با همسر خود؛
2. استفاده مادران (بانوان باردار) از معذوریت؛
3. حمایت از مادران در دوران شیردهی؛
4. اشتغال مادران و امکان خدمت نیمه‌وقت برای بانوان؛
5. حق حضانت.

مشارکت‌های اجتماعی در ایران

مادران ایرانی در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی با حضور فعال در راهپیمایی‌ها، حمایت از مبارزان، تربیت فرزندان انقلابی و تحمل سختی‌ها و شهادت عزیزان‌شان و ایستادگی در برابر رژیم طاغوت، انگیزه و شجاعت را در مردان تقویت می‌کردند. آنها با الهام از حضرت فاطمه و حضرت زینب به میدان می‌آمدند، در صفوف نخست مبارزه قرار می‌گرفتند و با صلابت و فداکاری، پیام آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی را به گوش جهانیان می‌رساندند.

در دوران جنگ ایران و عراق نیز مادران، سرمایه اجتماعی مهمی به‌شمار می‌آمدند. آنان با تربیت فرزندانی مؤمن، شجاع و مسئولیت‌پذیر، زمینه‌ساز حضور نسلی شدند که در برابر تجاوز دشمن ایستاد. این مادران، با رضایت و ایمان قلبی، فرزندان خویش را راهی جبهه‌ها کرده و پس از شهادت آنان، با صبر و پایداری، پیام‌آور فرهنگ ایثار و مقاومت شدند. نقش‌آفرینی آنان تنها به عرصهٔ تربیت محدود نبود؛ بلکه در ایفای نقش در اعزام و بدرقه رزمندگان، پرستاری از مجروحان، تولید و بسته‌بندی مواد غذایی و لباس برای رزمندگان، تقویت روحیهٔ مردم و حفظ انسجام خانواده‌ها سهم مهمی داشتند. در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و رژیم صهیونیستی، مادران ایرانی با وجود اضطراب‌های شخصی و ترس از آینده، نقش فعالی در خانواده داشتند. آنها ناچار بودند میان پیگیری اخبار و حفظ آرامش خانه تعادل برقرار کنند. در فضای پرتنش ناشی از احتمال گسترش جنگ، قطع ارتباطات یا تهدید مستقیم مناطق مسکونی، مادران سعی در مدیریت نگرانی فرزندان و سامان‌دادن امور روزمره داشتند. این فعالیت‌ها، از محدودکردن دسترسی به اخبار تا ایجاد فعالیت‌های جمعی در خانه، جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی و حتی کنش سیاسی غیرمستقیم بود که در سبک زندگی اسلامی، با مفاهیمی چون حفظ بنیان خانواده و مسئولیت‌پذیری اجتماعی پیوند دارد.

در هنر و ادبیات ایرانی

در شعر فارسی، مادر به‌عنوان نمادی از مهر، فداکاری، ایثار، شکیبایی و عاطفه مورد ستایش قرار گرفته است. فردوسی، سعدی، مولانا، خیام، عطار و نظامی در اشعار خود به جایگاه والای مادر در فرهنگ و ادب ایرانی اشاره کرده‌اند. در ادبیات داستانی، جایگاه مادر به‌عنوان نماد مِهر و خِرد، مورد توجه بوده است. به‌طور مثال بر اساس شاهنامه فردوسی، شخصیت‌هایی چون فرانک و تهمینه با ویژگی‌های مادرانه‌شان، نقشی اساسی در تربیت و هدایت فرزندان ایفا می‌کنند. در دوران معاصر، نویسندگانی چون سیمین دانشور در سووشون، تصویرگر نقش مادر در بستر اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.

در هنرهای تجسمی ایرانیان همچون نقاشی، تصویر مادر با نگاهی تقدیسی و گاهی نمادین، بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی بین مادر و فرزند است.

جایگاه مادر در سینمای ایران، همواره محور داستان‌هایی پر احساس و تأثیرگذار بوده است. فیلم مادر از علی حاتمی، میم مثل مادر از رسول ملاقلی‌پور، مهمان مامان از داریوش مهرجویی، مامان از آرش انیسی، شیار ۱۴۳ از نرگس آبیار و ویلایی‌ها از منیر قیدی، تصویرگر نقش پررنگ مادر در مواجهه با رنج‌ها و سختی‌ها و نیز نشان‌گر فداکاری و مهر بی‌پایان مادرانه هستند.

روز ملی مادر

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز بیستم جمادی‌الثانی که مصادف با ولادت حضرت فاطمه است، به ابتکار امام خمینی به‌عنوان روز زن و روز مادر نامگذاری شد. این انتخاب، مبتنی بر جایگاه بی‌همتای فاطمه زهرا به‌عنوان الگوی کامل زن مسلمان در عرصه‌های همسرداری، مادری، عفاف، ایمان، ایثار و مبارزه با ظلم است. بر اساس باور شیعیان، حضرت فاطمه تنها بانویی است که پدرش، همسرش و خود او همگی معصوم بوده‌اند. همچنین پیامبر اسلام، دخترش فاطمه را امّ‌ابیها لقب داده است؛ یعنی دختری که همچون مادری مهربان برای پدر خویش بود. زندگی کوتاه اما پربار حضرت فاطمه، نمونه‌ای بی‌نظیر از ایفای نقش مادری و همسری دانسته می‌شود. انتخاب روز ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر، نشان‌گر اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی است.

حقوق مادری

در جوامع مختلف، حقوق قانونی مادران در قبال خانواده و فرزندان به‌شیوهای گوناگونی تعریف شده است. در بسیاری از جوامع، والدین یا مادر اجازه دارند تا دربارهٔ تحصیل، دین، مراقبت‌های پزشکی و محل زندگی کودک خود، تصمیم بگیرند. همچنین حقوق زایمان، شیردهی، نگهداری از فرزندان و حقوق خانوادگی از جمله حقوق مرتبط با وظایف مادری است. اکرام جایگاه مادران در نظام اجتماعی و خانوادگی، توجه به اشتغال مادران، حمایت‌های قانونی و ارائه خدمات مالی و رفاهی به مادران هم از طرف دولت و هم از طرف پدر خانواده از جمله مسائلی است، که منجر به تثبیت نقش مادری زنان در نظام خانواده و جامعه می‌شود. در انگاره اسلامی زن در موقعیت مادری از حقوق و امتیازات ویژه بر خوردار است.