| خط ۲۱۰: | خط ۲۱۰: | ||
با این حال، انتساب بسیاری از این آثار به مادها همچنان محل بحث است. بسیاری از اشیائی که روزگاری مادی خوانده میشدند، امروزه با تردیدهای جدی روبهرو هستند.<ref>{{پک|جنیتو|1377|ک=باستان پژوهی|ف=آثار فرهنگی مادها|ص=30}}</ref><ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=870}}</ref> با اطلاعات کنونی، تمایز قطعی آثار مادی از آثار سکائی و کیمِّری دشوار است، زیرا فرهنگ و تمدن این اقوام کاملاً به هم بستگی داشته اند.<ref>{{پک|گیرشمن|1371|ک=هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی|ص=124}}</ref> | با این حال، انتساب بسیاری از این آثار به مادها همچنان محل بحث است. بسیاری از اشیائی که روزگاری مادی خوانده میشدند، امروزه با تردیدهای جدی روبهرو هستند.<ref>{{پک|جنیتو|1377|ک=باستان پژوهی|ف=آثار فرهنگی مادها|ص=30}}</ref><ref>{{پک|Zournatzi|2021|ک=The Herodotus Encyclopedia|زبان=en|ج=2|ص=870}}</ref> با اطلاعات کنونی، تمایز قطعی آثار مادی از آثار سکائی و کیمِّری دشوار است، زیرا فرهنگ و تمدن این اقوام کاملاً به هم بستگی داشته اند.<ref>{{پک|گیرشمن|1371|ک=هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی|ص=124}}</ref> | ||
=== '''<big>معماری دژها، نیایشگاهها و گوردخمهها</big>''' === | |||
سه محوطهٔ کلیدی نوشیجان، گودینتپه و باباجان تصویری روشن از معماری دژها و نیایشگاههای مادی ارائه میدهند. ویژگیهای مشترک این محوطهها عبارتند از: استفاده از تالارهای ستوندار بهعنوان هستهٔ مرکزی مجموعههای ساختمانی، ساخت انبارهای مستطیل شکل و بهرهگیری از پوششهای طاقی.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|جوانمردی|خدابنده|1395|ک=جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام|ف=بررسی تناسبات و نظام پیمون در معماری دوره ماد...|ص=86}}</ref> | |||
تپه نوشیجان، شاخصترین محوطهٔ مادی، در ۶۰ کیلومتری جنوب همدان واقع شده است. کاوشهای استروناخ در این محوطه، مجموعهای متشکل از معبد مرکزی، معبد غربی قدیمی، مجموعه انبارها، تالار ستوندار و فضاهای طاقدار را آشکار ساخته است.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|1390|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=مطالعه و معرفی شیوۀ بدیع طاقزنی دورۀ ماد در تپه نوشیجان ملایر|ص=131}}</ref> معبد مرکزی نوشیجان، کهنترین بنای محوطه، دارای طرحی چلیپاشکل است و در اتاق اصلی آن، آتشدانی بزرگ با کاسهٔ آتش مدوری وجود دارد.<ref>{{پک|ملازاده|1390|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=مطالعه معماری مذهبی دوره ماد و تداوم آن تا دوره اشکانی...|ص=125-126}}</ref> شایان ذکر است که اقوام مادی برخلاف پارسیها که در فضای باز نیایش میکردند، مراسم خود را در داخل معابد و در برابر آتشدان انجام میدادند.<ref>{{پک|ملازاده|1390|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=مطالعه معماری مذهبی دوره ماد و تداوم آن تا دوره اشکانی...|ص=136}}</ref> | |||
یکی از نوآوریهای شاخص معماری نوشیجان، شیوهٔ بدیع طاقزنی آن با ردیفهای متوالی تویزههای خشتی است.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|1390|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=مطالعه و معرفی شیوۀ بدیع طاقزنی دورۀ ماد در تپه نوشیجان ملایر|ص=129}}</ref> این نوع طاقها معمولاً در مناطقی متداول میشود که دسترسی آسانی به تیرهای چوبی مناسب وجود نداشته است و این احتمال را مطرح میسازد که استفاده از این نوع پوشش متعلق به یک سنت خاص معماری بوده که مادیها از مناطق شرقی و وطن نخستین خود به غرب ایران وارد کردهاند.<ref>{{پک|ملازاده|محمدیان منصور|1390|ک=مطالعات باستانشناسی|ف=مطالعه و معرفی شیوۀ بدیع طاقزنی دورۀ ماد در تپه نوشیجان ملایر|ص=145}}</ref> | |||
گودینتپه (در جنوب شرقی کنگاور) دومین محوطهٔ مهم مادی است. کاوشهای کایلر یانگ نشان داد که بالای این تپه توسط یک ارگ مستحکم با سه تالار ستوندار و انبارهای بزرگ اشغال شده بود.<ref>{{پک|Radner|2013|ک=The Oxford Handbook of Ancient Iran|زبان=en|ص=450-451}}</ref> تپه باباجان در دلفان لرستان نیز ویژگیهای مشابهی دارد. کاوشهای اخیر در پاتپۀ ملایر نیز شواهدی از دورهٔ ماد به دست داده است.<ref>{{پک|توفیقیان|صادقیراد|1396|ک=جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام|ف=ششمین فصل از کاوشهای باستان شناختی تپۀ پاتپه|ص=58}}</ref> | |||
گوردخمههای صخرهای (مقابر کندهشده در دل کوه) از جمله بحثبرانگیزترین یادمانهای منسوب به دورهٔ ماد هستند. این گوردخمهها که پیشتر از منظر دینی بررسی شدند، از نظر ساختار معماری معمولاً شامل یک ایوان با ستونهای آزاد یا نیمستون در نما، و یک یا چند اتاق درونی هستند.<ref>{{پک|حاتم|1381|ک=هنر|ف=گوردخمهها در دوران مادها|ص=1-4}}</ref> با این حال، انتساب قطعی این گوردخمهها به دورهٔ ماد با تردیدهای جدی روبهروست و احتمال دارد بعضی از آنها مربوط به دوران هخامنشی و حتی جدیدتر باشند. به نظر میرسد سنت گوردخمهسازی صخرهای، که ریشه در معماری اورارتو و آسیای صغیر دارد، در دورهٔ مادها آغاز شد، در دورهٔ هخامنشی به اوج گسترش خود رسید، و سپس تا دورههای سلوکی و اشکانی تداوم یافت.<ref>{{پک|طاهری دهکردی|1391|ک=تاریخچۀ مطالعات دورۀ ماد، در هشتاد سال باستانشناسی ایران|ص=608|ج=2}}</ref> | |||
