بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۴۸: | خط ۴۸: | ||
[[پرونده:خامهدوزی۳.png|جایگزین=روبالشتی خامهدوزی شده|بندانگشتی|روبالشتی خامهدوزی شده]] | [[پرونده:خامهدوزی۳.png|جایگزین=روبالشتی خامهدوزی شده|بندانگشتی|روبالشتی خامهدوزی شده]] | ||
مردم سیستان و بلوچستان قسمت جلوی پیراهن مردانه را با ابریشم سفید خامهدوزی میکردند.<ref>عمرانینسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف.</ref> خامهدوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت و نشاندهندهٔ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشمدوزیهای ایرانی، 1396ش، ص56.</ref> یقه و لبهٔ آستین لباسی که [[حاجی|حجاج]] پس از بازگشت از [[حج]]، میپوشند نیز با خامک تزیین میشود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> | مردم سیستان و بلوچستان قسمت جلوی پیراهن مردانه را با ابریشم سفید خامهدوزی میکردند.<ref>عمرانینسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف.</ref> خامهدوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت و نشاندهندهٔ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشمدوزیهای ایرانی، 1396ش، ص56.</ref> یقه و لبهٔ آستین لباسی که [[حاجی|حجاج]] پس از بازگشت از [[حج]]، میپوشند نیز با خامک تزیین میشود.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> | ||
هنرخامکدوزی بهعنوان میراث فرهنگی،<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/afghan8-handicrafts.html «صنایع دستی افغانستان»، وبسایت بیتوته.]</ref> از نسلی به نسل دیگر توسط خانوادهها منتقل میشود و آنها در زمان [[کودکی]] به فرزندان دختر خود این هنر زیبا را آموزش میدهند. در مناطقی از افغانستان بر پایهٔ رسوم کهن، دختران پیش از نامزدشدن، لباس شب عقد داماد را خامکدوزی میکنند تا حاصل هنرمندی خود را در جشن آغازین زندگی مشترک بر تن همسر فردای خود ببینند.<ref>ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.</ref> | |||
همچنین از خامهدوزی برای تزیین [[دامن]]، [[شال]]،<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> چادر،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> مانتو و روسری،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> عرقچین،<ref>[https://atis.af/khamak-dozi/ اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».]</ref> لباس عروس و داماد،<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.</ref> رومیزی، روبالشتی، پتو، کوسن، [[جانماز]]، وسایل دکوری منزل،<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> روی پارچهٔ توری، پرده، پارچههای تزیینی [[جهیزیه]]،<ref>[https://atis.af/khamak-dozi/ اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».]</ref> دستمال،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> پیشبند، بالش، دوشک، واسکت (جلیقه) و روتختی، استفاده میشود.<ref>ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.</ref> | همچنین از خامهدوزی برای تزیین [[دامن]]، [[شال]]،<ref>[https://honari.com/blog/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> چادر،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> مانتو و روسری،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> عرقچین،<ref>[https://atis.af/khamak-dozi/ اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».]</ref> لباس عروس و داماد،<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.</ref> رومیزی، روبالشتی، پتو، کوسن، [[جانماز]]، وسایل دکوری منزل،<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> روی پارچهٔ توری، پرده، پارچههای تزیینی [[جهیزیه]]،<ref>[https://atis.af/khamak-dozi/ اخلاقی، زینب، «خامکدوزی؛ صنعت زنان افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».]</ref> دستمال،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> پیشبند، بالش، دوشک، واسکت (جلیقه) و روتختی، استفاده میشود.<ref>ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.</ref> | ||
| خط ۶۵: | خط ۶۷: | ||
== انواع نقوش خامهدوزی == | == انواع نقوش خامهدوزی == | ||
[[پرونده:خامهدوزی۱.jpg|جایگزین=خامه دوزی|بندانگشتی|یک زن در حال خامهدوزی]] | [[پرونده:خامهدوزی۱.jpg|جایگزین=خامه دوزی|بندانگشتی|یک زن در حال خامهدوزی]] | ||
نقوش خامهدوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم میشود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و | نقوش خامهدوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم میشود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گلوگیاه است که بهصورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته میشود. عمدهٔ نقوش خامهدوزی بر پایهٔ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> | ||
مهمترین نقوش خامهدوزی عبارتاند از: | |||
* چوبَک: کوکهای یکسان و هماندازه که پشت سر هم دوخته شود؛ | * چوبَک: کوکهای یکسان و هماندازه که پشت سر هم دوخته شود؛ | ||
* مثلث: از مهمترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن بهعنوان نماد خانواده یاد میشود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد [[پدر]] و دو رأس دیگر نماد [[مادر]] و [[فرزند]] است؛<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref> | * مثلث: از مهمترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن بهعنوان نماد خانواده یاد میشود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد [[پدر]] و دو رأس دیگر نماد [[مادر]] و [[فرزند]] است؛<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref> | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۸: | ||
* خطوط زیگزاگی و پلکانی: دوخت کوکهای افقی یا عمودی بهصورت پلکانی و زیگزاگ.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref> | * خطوط زیگزاگی و پلکانی: دوخت کوکهای افقی یا عمودی بهصورت پلکانی و زیگزاگ.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.]</ref> | ||
در خامکدوزی نقشها دو گونه است: | در خامکدوزی نقشها دو گونه است: | ||
* نقشهایی که برای تاقبندی (اسکلتبندی) بهکار میرود، شامل آوه، چهاربسته، نختک، شبکه، دبست و نباتریز است | * نقشهایی که برای تاقبندی (اسکلتبندی) بهکار میرود، شامل آوه، چهاربسته، نختک، شبکه، دبست و نباتریز است.<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص5.</ref> | ||
* برخی از نقشها که با استفاده از آن تاقها پر | * برخی از نقشها که با استفاده از آن تاقها پر میشود، شامل نختک، تخمک، مارپیچ، لَیس ساده، لیس دودندانه (دندان موش)، لیس چهاردندانه، پشت ماهی و هشتفرق (هشتبرگ) است.<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص5.</ref> | ||
=== نمادسازیهای معنوی در نقوش خامکدوزی === | |||
به نظر کارشناسان، هنرمند خامکدوز با استفادهٔ عالی از نقشهای هندسی و بهخصوص گرهها فراتر از هندسهٔ اقلیدسی رفته و خطهای تزیینی ایجاد میکند که به وضوح، وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را آشکار میسازد. از یک گره، گرههای زیادی بهوجود میآید و باعث تنوع، آهنگ، توازن، پیچیدگی و کثرت میشود.<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص9.</ref> نظم تکتک طرحهای خامکدوزی آکنده از نظم منطقی و در نهایت، کل طرح دارای نظم منطقی توأم با تعادل است.<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص10.</ref> این هنر نشان از ذهن پر مفهوم و ظریف زن هنرمند شرقی دارد و هویت فردی و جمعی او را حکایت میکند.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> | |||
به نظر برخی محققان نقشهای هندسی، اثر خامکدوزیشده را در بعد مادی و معنوی از ابهت و نجابت ویژهای برخوردار میسازد و خامکدوز هنرمند، روی یک پارچهٔ ساده بهکمک نقشهای هندسی سوژهٔ اصلی خود را بهبهترین شکل بهنمایش میگذارد که لباسهای عروس و داماد در مراسم عروسی از این سنخ است و با تفاوت آشکار از لباس دیگران متمایز میشود.<ref>ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص10.</ref> | |||
نمونهٔ دیگر از بعد معنوی خامکدوزی ظرافت در اشکال خامکدوزی شدهٔ لباس زنانه است که به لحاظ لطافت و ملایمت با لباس مردان تفاوت آشکار دارد. همچنین برای آدمهای بانفوذ و ثروتمند لباسهای پرنقش و نگارتر،<ref>ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص9.</ref> برای آدمهای عارف مسلک طرحهای ملایم و برای انسانهای بدکردار طرحهای خشن تزیین شده است که از یک اندیشهٔ معنوی و نوع نگاه هنرمند خامکدوز به هستی، پشت این طرحها حکایت دارد.<ref>ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص10.</ref> | |||
== روش دوخت == | == روش دوخت == | ||
زنان خامکدوز این هنر را به سه شیوه اجرا میکنند | این هنر به دو صورت سنتی و ماشینی انجام میشود؛ شکل سنتی آن بهصورت دستدوز اجرا میشود، اما امروزه در رقابت با این هنر دست، ماشینهای خامکدوزی وارد شده است که این کار را در طرحها و تقشههای متنوع با قیمت پایین انجام میدهد. بر خلاف کار دست، دستگاه خامکدوز سرعت بالایی در دوخت دارد، اما در ظرافت به کار دست نمیرسد.<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> | ||
در روش سنتی، زنان خامکدوز این هنر را به سه شیوه اجرا میکنند: | |||
* در روش اول ابتدا تارهای پارچه شمرده شده و پس از آن طرح مورد نظر روی آن دوخته میشود. بانوان خامکدوز با مهارت ویژه در این هنر، نقشه و طرح آن را ترسیم میکنند.<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.</ref> | * در روش اول ابتدا تارهای پارچه شمرده شده و پس از آن طرح مورد نظر روی آن دوخته میشود. بانوان خامکدوز با مهارت ویژه در این هنر، نقشه و طرح آن را ترسیم میکنند.<ref>براهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.</ref> | ||
* در روش دوم، هنرمندان خامک، طرح و نقشه را روی پارچه کپی کرده و خامکدوزی را مطابق آن ادامه میدهند. | * در روش دوم، هنرمندان خامک، طرح و نقشه را روی پارچه کپی کرده و خامکدوزی را مطابق آن ادامه میدهند. | ||
| خط ۸۷: | خط ۹۹: | ||
[[پرونده:خامهدوزی۲.png|جایگزین= ادیمی - شهر ملی خامه دوزی|بندانگشتی|تابلوی ورودی شهر ادیمی]] | [[پرونده:خامهدوزی۲.png|جایگزین= ادیمی - شهر ملی خامه دوزی|بندانگشتی|تابلوی ورودی شهر ادیمی]] | ||
شهر اَدیمی واقع در شمال سیستان و بلوچستان به عنوان شهر ملی خامهدوزی در فهرست شهرهای ملی صنایع دستی ثبت شده است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/1402052801574/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 کوهکن، «ادیمی؛ میراثدار خامهدوزی سیستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> | شهر اَدیمی واقع در شمال سیستان و بلوچستان به عنوان شهر ملی خامهدوزی در فهرست شهرهای ملی صنایع دستی ثبت شده است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/1402052801574/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 کوهکن، «ادیمی؛ میراثدار خامهدوزی سیستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> | ||
== کارکردها == | == کارکردها == | ||
برخی از کارکردهای خامهدوزی عبارتند از: | |||
* القاء آرامش در عین شرایط جنگ و ناامنی؛<ref>[https://parstoday.ir/dari/news/afghanistan-i120877-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A8_%D8%A7%D8%B2_%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.]</ref> | |||
* تقویت اعتمادبهنفس زنان محروم؛<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/50439 «صنایع دستی افغانستان؛ هنری که حامی دارد و به بازار»، وبسایت شفقنا.]</ref><ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> | |||
* معرفی و گسترش فرهنگ و هنر؛<ref>[https://parstoday.ir/dari/news/afghanistan-i120877-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A8_%D8%A7%D8%B2_%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.]</ref> | |||
* تقویت اقتصاد خانواده<ref>[https://parstoday.ir/dari/news/afghanistan-i120877-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A8_%D8%A7%D8%B2_%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.]</ref> و صادرات صنایع دستی؛<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> | |||
* تقویت اقتصاد | |||
* تقویت | * تقویت صنعت [[گردشگری|گردشگری.]]<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref><ref>[https://parstoday.ir/dari/news/afghanistan-i120877-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A8_%D8%A7%D8%B2_%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A «برگزاری ششمین شب از «هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی»، وبسایت parstoday.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
