پرش به محتوا

تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱۵: خط ۱۵:


=== سالگرد تشییع ===
=== سالگرد تشییع ===
این مراسم که با حضور گسترده مردم از نقاط مختلف ایران، مسئولان عالی‌رتبه نظام جمهوری اسلامی و شخصیت‌های بین‌المللی<ref>{{پک|انصاری|۱۳۸۹|ک=حضور|ف=پشت صحنه مراسم ۱۴ خرداد و حوادث تلخ آن|ص=۱۰۳}}</ref> از بیش از ۵۰ کشور جهان همراه است، به یکی از مهمترین رویدادهای رسمی و مردمی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۶|ک=مشرق نیوز|ف=حضور بیش از ۳۵۰ میهمان خارجی در مراسم سالگرد ارتحال امام}}</ref> در ۱۴ خرداد ۱۴۰۴ش، سخنرانی سیدعلی خامنه‌ای به‌‌عنوان بخش اصلی این آیین، به تبیین اندیشه‌ها و وصیت‌نامه سید روح‌الله خمینی، تجلی میثاق ملت با آرمان‌های او و تجدید بیعت با رهبری اختصاص داشت و پیش از آن، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور و سیدحسن خمینی تولیت حرم مطهر به سخنرانی پرداختند.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۷|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)}}</ref> حدود ۱۵ هزار نفر از اقشار گوناگون مردم شهرستان‌های استان تهران، در قالب کاروان‌های سازماندهی‌شده، در مراسم سالگرد ارتحال سید روح‌الله خمینی شرکت کردند. به‌منظور انتقال ایمن و منظم زائران، از به‌کارگیری تمام ظرفیت‌های سپاه، بسیج و دستگاه‌های اجرایی برای خدمت‌رسانی استفاده شد.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۸|ک=خبرگزاری فارس|ف=۱۵ هزار زائر از شهرستان‌های تهران به مراسم سالگرد امام(ره) اعزام می‌شوند}}</ref> پوشیدن لباس سیاه، سیاه‌پوش کردن معابر، میادین، مساجد، حسینیه‌ها، منازل، ادارات، موکب‌های خدمت‌رسانی و ایستگاه‌های صلواتی، اعزام روحانی به نواحی روستایی از دیگر اجزای این آیین بود.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۹|ک=خبرگزاری موج|ف=در آستانه سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)، قشم سیاهپوش شد}}</ref>
این مراسم که با حضور گسترده مردم از نقاط مختلف ایران، مسئولان عالی‌رتبه نظام جمهوری اسلامی و شخصیت‌های بین‌المللی<ref>{{پک|انصاری|۱۳۸۹|ک=حضور|ف=پشت صحنه مراسم ۱۴ خرداد و حوادث تلخ آن|ص=۱۰۳}}</ref> از بیش از ۵۰ کشور جهان همراه است، به یکی از مهمترین رویدادهای رسمی و مردمی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۶|ک=مشرق نیوز|ف=حضور بیش از ۳۵۰ میهمان خارجی در مراسم سالگرد ارتحال امام}}</ref>  
 
در سی‌وهفتمین سالگرد ارتحال در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش، به دلیل شهادت سیدعلی خامنه‌ای، ساختار مراسم سالگرد سید روح‌الله خمینی تغییر کرد. پیام کتبی سیدمجتبی خامنه‌ای توسط حاج‌علی‌ اکبری قرائت شد و مسئولان کشوری و لشکری مانند غلامحسین محسنی اژه‌ای و سیدحسن خمینی حضور یافتند. تصویر خامنه‌ای بر صندلی خالی جایگاه سخنران، فضای سوگ و میثاق را تداعی کرد و شعار میثاق با امامین انقلاب و بیعت با رهبری محور اصلی مراسم بود.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۲|ک=مشرق نیوز|ف=مراسم سی‌وهفتمین سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) برگزار شد+ عکس و فیلم}}</ref>  


== محل خاک‌سپاری ==
== محل خاک‌سپاری ==
خط ۲۷: خط ۲۵:
مراسم تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی، بازتاب گسترده و چشمگیری در رسانه‌های جهانی داشت و تا مدت‌ها در صدر اخبار خبرگزاری‌ها و مطبوعات جهان قرار گرفت.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۲|ک=خبرگزاری فارس|ف=رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟}}</ref> خبرگزاری‌هایی چون آسوشیتدپرس،<ref>{{پک/بن|خمینی۲۵|ک=خبرگزاری دفاع مقدس|ف=نگاهی به واکنش رسانه‌های خارجی به رحلت امام خمینی(ره)}}</ref> رویترز، بیت‌المقدس_یونایتد پرس'''،''' فرانس‌پرس و شبکه‌های تلویزیونی همچون صدای آمریکا<ref>{{پک/بن|خمینی۲۴|ک=شبکه العالم|ف=تیتر معنادار خبرگزاری آمریکایی بعد از رحلت امام خمینی(ره)}}</ref> و بی‌بی‌سی به پوشش این رویداد پرداختند. بی‌بی‌سی نیز این رویداد را از جمله بزرگ‌ترین گردهمایی‌های تاریخ بشر توصیف کرده است.<ref>{{پک/بن|kh1|ک=news bbc|ف=World: Middle East Analysis: Ayatollah Khomeini's legacy|زبان=en}}</ref> روزنامه‌های واشنگتن‌پست، هرالد تریبون، تایمز، دیلی‌تلگراف، ایندیپندنت، فایننشال تایمز، ماینیچی، الدیار، الوطن و ملیت نیز تصاویر و گزارش‌هایی از این مراسم را در صفحات خود منتشر کردند.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۶|ک=تسنیم|ف=رسانه‌های جهان ارتحال امام خمینی(ره) در سال 68 را چگونه پوشش دادند؟ +عکس}}</ref> رسانه‌های خارجی به‌طور عمده بر سه محور اصلیِ حجم گسترده و بی‌سابقه جمعیت حاضر در مراسم، شدت احساسات عمومی و سوگ ملی و پیامدهای سیاسی این رویداد بر آینده جمهوری اسلامی تمرکز داشتند.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۳|ک=پرتال امام خمینی|ف=بازتاب خبر رحلت و تشییع بی‌سابقه حضرت امام(س) در رسانه‌های گروهی جهان}}</ref>
مراسم تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی، بازتاب گسترده و چشمگیری در رسانه‌های جهانی داشت و تا مدت‌ها در صدر اخبار خبرگزاری‌ها و مطبوعات جهان قرار گرفت.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۲|ک=خبرگزاری فارس|ف=رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟}}</ref> خبرگزاری‌هایی چون آسوشیتدپرس،<ref>{{پک/بن|خمینی۲۵|ک=خبرگزاری دفاع مقدس|ف=نگاهی به واکنش رسانه‌های خارجی به رحلت امام خمینی(ره)}}</ref> رویترز، بیت‌المقدس_یونایتد پرس'''،''' فرانس‌پرس و شبکه‌های تلویزیونی همچون صدای آمریکا<ref>{{پک/بن|خمینی۲۴|ک=شبکه العالم|ف=تیتر معنادار خبرگزاری آمریکایی بعد از رحلت امام خمینی(ره)}}</ref> و بی‌بی‌سی به پوشش این رویداد پرداختند. بی‌بی‌سی نیز این رویداد را از جمله بزرگ‌ترین گردهمایی‌های تاریخ بشر توصیف کرده است.<ref>{{پک/بن|kh1|ک=news bbc|ف=World: Middle East Analysis: Ayatollah Khomeini's legacy|زبان=en}}</ref> روزنامه‌های واشنگتن‌پست، هرالد تریبون، تایمز، دیلی‌تلگراف، ایندیپندنت، فایننشال تایمز، ماینیچی، الدیار، الوطن و ملیت نیز تصاویر و گزارش‌هایی از این مراسم را در صفحات خود منتشر کردند.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۶|ک=تسنیم|ف=رسانه‌های جهان ارتحال امام خمینی(ره) در سال 68 را چگونه پوشش دادند؟ +عکس}}</ref> رسانه‌های خارجی به‌طور عمده بر سه محور اصلیِ حجم گسترده و بی‌سابقه جمعیت حاضر در مراسم، شدت احساسات عمومی و سوگ ملی و پیامدهای سیاسی این رویداد بر آینده جمهوری اسلامی تمرکز داشتند.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۳|ک=پرتال امام خمینی|ف=بازتاب خبر رحلت و تشییع بی‌سابقه حضرت امام(س) در رسانه‌های گروهی جهان}}</ref>


=== فرهنگ و هنر ===
=== فرهنگ ===
برپایی آیین‌های شب شعر،<ref>{{پک/بن|خمینی۱۹|ک=خبرگزاری موج|ف=در آستانه سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)، قشم سیاهپوش شد}}</ref> برگزاری اجلاس بین‌المللی غزه، مظلوم مقاوم، تولید محتوای چندزبانه، انتشار ویژه‌نامه دوزبانه و مجله، برگزاری نمایشگاه کتاب و عکس، مسابقات دل‌نوشته و پویش رسانه‌ای صدای مظلومان،<ref>{{پک/بن|خمینی۱۷|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)}}</ref> حمل‌ونقل، اسکان موقت، خدمات فرهنگی و پشتیبانی، برگزاری مسابقه وصیت‌نامه سید روح‌الله خمینی و کتابخوانی، اجرای کاروان‌های خودرویی، پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، غرفه‌های ویژهٔ کودکان توسط بسیج جامعهٔ زنان، خدمات پزشکی توسط بسیج جامعهٔ پزشکی و اجرای گروه‌های سرود در طول مسیر و داخل حرم مطهر همگی جلوهای از پویایی فرهنگ و هنر انقلابی در تکریم سالگرد تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی است.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۸|ک=خبرگزاری فارس|ف=۱۵ هزار زائر از شهرستان‌های تهران به مراسم سالگرد امام(ره) اعزام می‌شوند}}</ref> همچنین ابراهیم دیراوی، شاعر عرب‌تبار اهل خوزستان، در سوگ درگذشت سید روح‌الله خمینی، قصیده‌ای با عنوان مأتم الشّمس به معنی سوگ خورشید با مطلع {{عبارت عربی|خَسَأ التربُ لَن يَضُمَّكَ لَحدٌ/ أنت كالشّمس ما لضوئك حَدُّ}} سرود.<ref>{{پک|پورکاظم|۱۳۷۸|ک=نگاهي به مشاهير علم و ادب خوزستان|ص=۳۹-۴۲|ج=}}</ref>
برپایی آیین‌های شب شعر،<ref>{{پک/بن|خمینی۱۹|ک=خبرگزاری موج|ف=در آستانه سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)، قشم سیاهپوش شد}}</ref> برگزاری اجلاس بین‌المللی غزه، مظلوم مقاوم، تولید محتوای چندزبانه، انتشار ویژه‌نامه دوزبانه و مجله، برگزاری نمایشگاه کتاب و عکس، مسابقات دل‌نوشته و پویش رسانه‌ای صدای مظلومان،<ref>{{پک/بن|خمینی۱۷|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)}}</ref> حمل‌ونقل، اسکان موقت، خدمات فرهنگی و پشتیبانی، برگزاری مسابقه وصیت‌نامه سید روح‌الله خمینی و کتابخوانی، اجرای کاروان‌های خودرویی، پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، غرفه‌های ویژهٔ کودکان توسط بسیج جامعهٔ زنان، خدمات پزشکی توسط بسیج جامعهٔ پزشکی و اجرای گروه‌های سرود در طول مسیر و داخل حرم مطهر همگی جلوهای از پویایی فرهنگ و هنر انقلابی در تکریم سالگرد تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی است.<ref>{{پک/بن|خمینی۱۸|ک=خبرگزاری فارس|ف=۱۵ هزار زائر از شهرستان‌های تهران به مراسم سالگرد امام(ره) اعزام می‌شوند}}</ref> همچنین ابراهیم دیراوی، شاعر عرب‌تبار اهل خوزستان، در سوگ درگذشت سید روح‌الله خمینی، قصیده‌ای با عنوان مأتم الشّمس به معنی سوگ خورشید با مطلع {{عبارت عربی|خَسَأ التربُ لَن يَضُمَّكَ لَحدٌ/ أنت كالشّمس ما لضوئك حَدُّ}} سرود.<ref>{{پک|پورکاظم|۱۳۷۸|ک=نگاهي به مشاهير علم و ادب خوزستان|ص=۳۹-۴۲|ج=}}</ref>


خط ۳۵: خط ۳۳:
* تثبیت ساختار رهبری و جلوگیری از هرج‌مرج پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، یکی دیگر از پیامدهای مهم این رویداد بود. مجلس خبرگان با اکثریت قاطع ۶۰ رأی از ۷۴ رأی، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران تا زمان برگزاری همه پرسی برگزید و نظام با وجود پیش‌بینی‌های منفی، به‌کار خود ادامه داد.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|۱۳۸۵|ک=امام‌خمینی به روایت آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی|ص=۴۲۵|ج=}}</ref>
* تثبیت ساختار رهبری و جلوگیری از هرج‌مرج پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، یکی دیگر از پیامدهای مهم این رویداد بود. مجلس خبرگان با اکثریت قاطع ۶۰ رأی از ۷۴ رأی، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران تا زمان برگزاری همه پرسی برگزید و نظام با وجود پیش‌بینی‌های منفی، به‌کار خود ادامه داد.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|۱۳۸۵|ک=امام‌خمینی به روایت آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی|ص=۴۲۵|ج=}}</ref>
* چاپ تصویر سید روح‌الله خمینی روی اسکناس‌ها پس از درگذشت وی، به‌عنوان نمادی از تداوم حضور او در حافظهٔ جمعی و حاکمیت رسمی تبدیل شد تا نقش بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران تا به امروز روی مهمترین اوراق بهادار کشور قرار گیرد.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۱|ک=تابناک|ف=همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!}}</ref>
* چاپ تصویر سید روح‌الله خمینی روی اسکناس‌ها پس از درگذشت وی، به‌عنوان نمادی از تداوم حضور او در حافظهٔ جمعی و حاکمیت رسمی تبدیل شد تا نقش بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران تا به امروز روی مهمترین اوراق بهادار کشور قرار گیرد.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۱|ک=تابناک|ف=همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!}}</ref>
* گسترش گفتمان انقلاب اسلامی ایران فراتر از مرزهای ایران و تداوم پیوند ملت‌ها از جمله فیلیپین، پاکستان، هندوستان، بنگلادش، مالزی، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان،چین، ژاپن، لبنان، سوریه، ارمنستان، افغانستان، تاجیکستان، آذربایجان، قطر، ترکمنستان، الجزایر، سنگال، غنا، کنیا، تانزانیا، اوگاندا، آفریقای جنوبی، بوتسوانا، اریتره، رواندا، نیجریه، یونان، ایتالیا، اسپانیا، بوسنی و هرزگوین، انگلیس، آلمان، فرانسه، روسیه، ارمنستان، آذربایجان، قزاقستان، آمریکا و کانادا با آرمان‌های انقلابی سید روح‌الله خمینی.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۰|ک=سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی|ف=مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد}}</ref>
* گسترش گفتمان انقلاب اسلامی ایران فراتر از مرزهای ایران و تداوم پیوند ملت‌ها با آرمان‌های انقلابی سید روح‌الله خمینی.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۰|ک=سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی|ف=مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد}}</ref>
* بازتاب گستردهٔ رسانه‌های بین‌المللی به دنبال ارتحال سید روح‌الله خمینی، نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق اندیشه و شخصیت او در سطح جهانی بود. بسیاری از آنان، او و مراسم میلیونی تشییع‌اش را یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای سیاسی و مذهبی قرن بیستم دانستند که با ارائهٔ تفسیری نوین از مفاهیم دینی و سیاسی، نقشی تعیین‌کننده در تحولات خاورمیانه و جهان اسلام ایفا کرد.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۲|ک=خبرگزاری فارس|ف=رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟}}</ref>
* بازتاب گستردهٔ رسانه‌های بین‌المللی به دنبال ارتحال سید روح‌الله خمینی، نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق اندیشه و شخصیت او در سطح جهانی بود. بسیاری از آنان، او و مراسم میلیونی تشییع‌اش را یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای سیاسی و مذهبی قرن بیستم دانستند که با ارائهٔ تفسیری نوین از مفاهیم دینی و سیاسی، نقشی تعیین‌کننده در تحولات خاورمیانه و جهان اسلام ایفا کرد.<ref>{{پک/بن|خمینی۲۲|ک=خبرگزاری فارس|ف=رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟}}</ref>


خط ۷۹: خط ۷۷:


{{یادکرد وب|عنوان=مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد|نشانی=https://icro.ir/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C(%D8%B1%D9%87)-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه=خمینی۲۰|وبگاه=سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی}}
{{یادکرد وب|عنوان=مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد|نشانی=https://icro.ir/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C(%D8%B1%D9%87)-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه=خمینی۲۰|وبگاه=سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی}}
{{یادکرد وب|عنوان=مراسم سی‌وهفتمین سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) برگزار شد+ عکس و فیلم|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/1815879/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%88|تاریخ=۱۴ خرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۱۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه=خمینی۱۲|وبگاه=مشرق نیوز}}


{{یادکرد وب|عنوان=متن کامل وصیت‌نامه الهی سیاسی حضرت امام خمینی رحمه‌الله|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/imam-content?id=9447|تاریخ=۱۴ خرداد ۱۳۶۸|تاریخ بازبینی=۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه=خمینی۷|وبگاه=دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای}}
{{یادکرد وب|عنوان=متن کامل وصیت‌نامه الهی سیاسی حضرت امام خمینی رحمه‌الله|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/imam-content?id=9447|تاریخ=۱۴ خرداد ۱۳۶۸|تاریخ بازبینی=۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه=خمینی۷|وبگاه=دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای}}

نسخهٔ ۱۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۳۵

تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی؛ بزرگترین آیین خودجوش ملی-مذهبی در تاریخ ایران، نماد اتحاد ملی، پیوند عاطفی اقشار مردم با رهبر انقلاب اسلامی ایران.

تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی در خرداد ۱۳۶۸ش به‌عنوان یکی از باشکوه‌ترین و پرشمارترین مراسم سوگواری در تاریخ ایران شناخته می‌شود که با حضور میلیونی مردم در تهران و شهرهای مختلف کشور و با مشارکت اقشار گوناگون از جمله مراجع تقلید، مسئولان نظامی و کشوری، روحانیون و گروه‌‌های مختلف مردمی برگزار شد و به اعتقاد تحلیلگران، پیام‌های متعددی در سطوح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی به همراه داشت. این رویداد که از مصلای تهران آغاز و در مسیر بیست‌کیلومتری تا بهشت زهرا ادامه یافت، با نشانه‌های نمادین عاشورایی، عزاداری سنتی و حضور خودجوش اقشار مردم، به بازنمایی همبستگی ملی، ارادت عمیق به بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران و بازتولید گفتمان استقلال، عدالت‌خواهی و هویت دینی انجامید. بازتاب گستردهٔ این مراسم در رسانه‌های جهانی و تأکید بر ابعاد سیاسی و اجتماعی آن، نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق این رویداد بر معادلات داخلی و تصویر جمهوری اسلامی ایران در سطح جهان بود. ثبت این رویداد در کتاب رکوردهای جهانی گینس به‌عنوان پرجمعیت‌ترین تشییع جنازه تاریخ، جایگاه آن را در شمار بزرگترین گردهمایی‌های انسانی جهان تثبیت کرده است.

درگذشت

ساعت ۷ صبح روز ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش، محمدرضا حیاتی خبر رحلت سید روح‌الله خمینی را از در اولین بخش خبری رادیو سراسری ایران اعلام کرد.[۱] تشییع جنازهٔ سید روح‌الله خمینی به رویدادی آیینی اشاره دارد که پس از درگذشت وی بر اثر سرطان معده و ایست قلبی[۲] در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش در تهران، از روز ۱۵ خرداد با مراسم وداع و نماز میت سیدمحمدرضا گلپایگانی در مصلای تهران آغاز و تا ۱۶ خرداد با خاکسپاری در جوار بهشت زهرا ادامه یافت.[۳] سید روح‌الله خمینی در وصیت‌نامهٔ خود، ترتیبی برای خواندن آن برای مردم تعیین کرده بود که بر اساس اولویت، به ترتیب عبارت از احمد خمینی، رئیس‌جمهور، رئیس مجلس شورای اسلامی، رئیس دیوان عالی کشور و در نهایت، یکی از فقهای شورای نگهبان قانون اساسی بود.[۴] سیدعلی خامنه‌ای به‌عنوان رئیس‌جمهور وقت وصیت‌نامه را برای مردم قرائت کرد و بر تداوم راه و اندیشهٔ او تأکید کرد.[۵]

تشییع‌کنندگان

در آیین تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی در تهران و شهرهای مختلف ایران، طیف‌های گسترده‌ای از اقشار مختلف جامعه از جمله مسئولین و گروه‌های مختلف مردمی حضور داشتند.[۶] مراسم تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی رهبر با حضور بیش از ده میلیون نفر[۷] در سال ۱۳۶۸ش و مشارکت ۲۰درصدی کل جمعیت ایران به‌عنوان یکی از پرجمعیت‌ترین و بزرگترین مراسم‌های تشییع‌ جنازه در دنیا بیان شده است. جمعیت ایران در آن سال حدود ۵۰ میلیون نفر بوده است.[۸] این مراسم در سطح جهانی در سال ۲۰۱۲م از نظر تعداد شرکت‌کنندگان بعد از مراسم تشییع شخصیتی مانند آنا دورای در هند،[۹] به‌عنوان شلوغ‌ترین تشییع جنازهٔ تاریخ در کتاب رکوردهای جهانی گینس به ثبت رسیده است.[۱۰]

آیین‌های نمادین

تشییع

در این مراسم، نشانه‌ها و نمادهای متعددی به کار گرفته شد. گروه‌های مختلف از شهرستان‌ها و روستاها دیده می‌شد.[۱۱] مردم با پوشیدن لباس سیاه و در دست داشت تصاویر و عکس‌های گوناگون سید روح‌الله خمینی، به هدایت ائمه جمعه و جماعات و مسئولین استان‌ها و شهرها، در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها و مصلاهای جمعه جمع شدند و به سخنان و رهنمودهای آنان گوش فرا دادند.[۱۲] پاسداران، بسیجیان، رزمندگان، ارتشیان، جانبازان و خانواده‌های شهدا و مردم عزادار در دسته‌جات سینه‌زنی و زنجیرزنی با شعارهای جمعی نظیر الله‌اکبر، یاحسین،[۱۳] عزا عزاست امروز، روز عزاست امروز، مهدی صاحب زمان، صاحب عزاست امروز و خمینی عزیزم راهت ادامه دارد به نوحه‌سرایی پرداخته و به سمت محل مراسم حرکت کردند.[۱۴] تشکیل صفوف نماز بر پیکر با وجود شخصیت‌های مهم و سران برخی از ممالک اسلامی،[۱۵] گریهٔ گستردهٔ شرکت‌کنندگان،[۱۶] هجوم جمعیت و دسته‌های عزادار در اطراف تابوت و پوشاندن تابوت با پارچه سفید جلوه‌ای دیگر از نمادپردازی‌هایی از آیین‌های اجراشده در این مراسم بود.[۱۷]

سالگرد تشییع

این مراسم که با حضور گسترده مردم از نقاط مختلف ایران، مسئولان عالی‌رتبه نظام جمهوری اسلامی و شخصیت‌های بین‌المللی[۱۸] از بیش از ۵۰ کشور جهان همراه است، به یکی از مهمترین رویدادهای رسمی و مردمی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.[۱۹]

محل خاک‌سپاری

پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، گزینه‌های متعددی برای محل خاکسپاری ایشان از جمله جماران، مسجد جمکران، مصلای تهران، حرم فاطمه معصومه، کوشک نصرت در قم، پادگان قلعه‌مرغی و بهشت زهرا در تهران مطرح شد.[۲۰] در نهایت، زمینی خالی در جوار بهشت زهرا برای این منظور برگزیده شد تا امکان توسعۀ آیندهٔ آن فراهم باشد. در مدت یک‌سال پس از درگذشت او، هیچ سازۀ ویژه‌ای برای استقبال از زائران و علاقه‌مندان به این مکان احداث نشد. اما در سال‌های بعد، بنایی بزرگ در محل دفن ایشان ساخته شد و فرآیند توسعۀ آن تا امروز نیز ادامه دارد.[۲۱]

بازتاب‌ها

رسانه

مراسم تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی، بازتاب گسترده و چشمگیری در رسانه‌های جهانی داشت و تا مدت‌ها در صدر اخبار خبرگزاری‌ها و مطبوعات جهان قرار گرفت.[۲۲] خبرگزاری‌هایی چون آسوشیتدپرس،[۲۳] رویترز، بیت‌المقدس_یونایتد پرس، فرانس‌پرس و شبکه‌های تلویزیونی همچون صدای آمریکا[۲۴] و بی‌بی‌سی به پوشش این رویداد پرداختند. بی‌بی‌سی نیز این رویداد را از جمله بزرگ‌ترین گردهمایی‌های تاریخ بشر توصیف کرده است.[۲۵] روزنامه‌های واشنگتن‌پست، هرالد تریبون، تایمز، دیلی‌تلگراف، ایندیپندنت، فایننشال تایمز، ماینیچی، الدیار، الوطن و ملیت نیز تصاویر و گزارش‌هایی از این مراسم را در صفحات خود منتشر کردند.[۲۶] رسانه‌های خارجی به‌طور عمده بر سه محور اصلیِ حجم گسترده و بی‌سابقه جمعیت حاضر در مراسم، شدت احساسات عمومی و سوگ ملی و پیامدهای سیاسی این رویداد بر آینده جمهوری اسلامی تمرکز داشتند.[۲۷]

فرهنگ

برپایی آیین‌های شب شعر،[۲۸] برگزاری اجلاس بین‌المللی غزه، مظلوم مقاوم، تولید محتوای چندزبانه، انتشار ویژه‌نامه دوزبانه و مجله، برگزاری نمایشگاه کتاب و عکس، مسابقات دل‌نوشته و پویش رسانه‌ای صدای مظلومان،[۲۹] حمل‌ونقل، اسکان موقت، خدمات فرهنگی و پشتیبانی، برگزاری مسابقه وصیت‌نامه سید روح‌الله خمینی و کتابخوانی، اجرای کاروان‌های خودرویی، پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، غرفه‌های ویژهٔ کودکان توسط بسیج جامعهٔ زنان، خدمات پزشکی توسط بسیج جامعهٔ پزشکی و اجرای گروه‌های سرود در طول مسیر و داخل حرم مطهر همگی جلوهای از پویایی فرهنگ و هنر انقلابی در تکریم سالگرد تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی است.[۳۰] همچنین ابراهیم دیراوی، شاعر عرب‌تبار اهل خوزستان، در سوگ درگذشت سید روح‌الله خمینی، قصیده‌ای با عنوان مأتم الشّمس به معنی سوگ خورشید با مطلع الگو:عبارت عربی سرود.[۳۱]

پیامدها

  • حضور خودجوش و میلیونی شخصیت‌های سیاسی، کارکنان دولت، دانشجویان، دانش‌آموزان و اقشار گوناگون مردم،[۳۲] از سراسر کشور، بر ایجاد وحدت و انسجام میان اقشار مختلف مردم با وجود تنوع فکری و اجتماعی تأکید داشت؛ وحدتی که با محوریت اسلام و آرمان‌های انقلابی شکل گرفت و به یک نیروی عظیم اجتماعی در مسیر مبارزه با رژیم پهلوی تبدیل شد و پیوند عمیق آنان را با بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران به نمایش گذاشت.[۳۳]
  • تثبیت ساختار رهبری و جلوگیری از هرج‌مرج پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، یکی دیگر از پیامدهای مهم این رویداد بود. مجلس خبرگان با اکثریت قاطع ۶۰ رأی از ۷۴ رأی، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران تا زمان برگزاری همه پرسی برگزید و نظام با وجود پیش‌بینی‌های منفی، به‌کار خود ادامه داد.[۳۴]
  • چاپ تصویر سید روح‌الله خمینی روی اسکناس‌ها پس از درگذشت وی، به‌عنوان نمادی از تداوم حضور او در حافظهٔ جمعی و حاکمیت رسمی تبدیل شد تا نقش بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران تا به امروز روی مهمترین اوراق بهادار کشور قرار گیرد.[۳۵]
  • گسترش گفتمان انقلاب اسلامی ایران فراتر از مرزهای ایران و تداوم پیوند ملت‌ها با آرمان‌های انقلابی سید روح‌الله خمینی.[۳۶]
  • بازتاب گستردهٔ رسانه‌های بین‌المللی به دنبال ارتحال سید روح‌الله خمینی، نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق اندیشه و شخصیت او در سطح جهانی بود. بسیاری از آنان، او و مراسم میلیونی تشییع‌اش را یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای سیاسی و مذهبی قرن بیستم دانستند که با ارائهٔ تفسیری نوین از مفاهیم دینی و سیاسی، نقشی تعیین‌کننده در تحولات خاورمیانه و جهان اسلام ایفا کرد.[۳۷]

پانویس

  1. ↑ «لحظه اعلام خبر ارتحال امام خمینی(ره) از رادیو توسط محمدرضا حیاتی»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  2. ↑ «امام خمینی (ره) بر اثر چه بیماری از دنیا رفتند؟»، تابناک.
  3. ↑ «تشییع بی‌سابقه!»، ایسنا.
  4. ↑ «متن کامل وصیت‌نامه الهی سیاسی حضرت امام خمینی رحمه‌الله»، دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای.
  5. ↑ هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی، ۴۲۴.
  6. ↑ «تصاویری از حضور مردم و مسئولین در نماز و تشییع پیکر امام خمینی سال ۶۸»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  7. ↑ «هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام / مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام»، تابناک.
  8. ↑ «تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین‌ها»، ایمنا.
  9. ↑ «تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین‌ها»، ایمنا.
  10. ↑ «نام امام خمینی(ره) در کتاب رکوردهای گینس»، ایسنا.
  11. ↑ «یادی از مراسم تشییع پیکر امام(ره) با مرور چند عکس + فیلم»، ایسنا.
  12. ↑ «۱۴ خرداد | امام خمینی دار فانی را وداع گفت»، پارسینه.
  13. ↑ «یادی از مراسم تشییع پیکر امام(ره) با مرور چند عکس + فیلم»، ایسنا.
  14. ↑ «۱۴ خرداد | امام خمینی دار فانی را وداع گفت»، پارسینه.
  15. ↑ «آیت الله گلپایگانی و نماز بر پیکر امام (ره)»، پرسمان دانشگاهیان.
  16. ↑ «۱۴ خرداد | امام خمینی دار فانی را وداع گفت»، پارسینه.
  17. ↑ «جزئیات تشییع پیکر حضرت امام خمینی به روایت ناطق نوری»، خبرگزاری رسا.
  18. ↑ انصاری، «پشت صحنه مراسم ۱۴ خرداد و حوادث تلخ آن»، حضور، ۱۰۳.
  19. ↑ «حضور بیش از ۳۵۰ میهمان خارجی در مراسم سالگرد ارتحال امام»، مشرق نیوز.
  20. ↑ بصیرت‌منش، فصل صبر: خاطراتي از ایام بیمارى و ارتحال حضرت امام (س)، ۱۱۵.
  21. ↑ «۱۴ خرداد سالروز رحلت بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران و رهبر آزادگان جهان تسلیت باد»، خبرگزاری صدا و سیما.
  22. ↑ «رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟»، خبرگزاری فارس.
  23. ↑ «نگاهی به واکنش رسانه‌های خارجی به رحلت امام خمینی(ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  24. ↑ «تیتر معنادار خبرگزاری آمریکایی بعد از رحلت امام خمینی(ره)»، شبکه العالم.
  25. ↑ “World: Middle East Analysis: Ayatollah Khomeini's legacy”, news bbc.
  26. ↑ «رسانه‌های جهان ارتحال امام خمینی(ره) در سال 68 را چگونه پوشش دادند؟ +عکس»، تسنیم.
  27. ↑ «بازتاب خبر رحلت و تشییع بی‌سابقه حضرت امام(س) در رسانه‌های گروهی جهان»، پرتال امام خمینی.
  28. ↑ «در آستانه سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)، قشم سیاهپوش شد»، خبرگزاری موج.
  29. ↑ «جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)»، خبرگزاری صدا و سیما.
  30. ↑ «۱۵ هزار زائر از شهرستان‌های تهران به مراسم سالگرد امام(ره) اعزام می‌شوند»، خبرگزاری فارس.
  31. ↑ پورکاظم، نگاهي به مشاهير علم و ادب خوزستان، ۳۹-۴۲.
  32. ↑ «۱۴ خرداد سالروز رحلت بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران و رهبر آزادگان جهان تسلیت باد»، خبرگزاری صدا و سیما.
  33. ↑ «امام خمینی(ره) عزت‌نفس ملی را در گفتمان انقلاب اسلامی نهادینه کرد»، ایسنا.
  34. ↑ هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی، ۴۲۵.
  35. ↑ «همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!»، تابناک.
  36. ↑ «مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد»، سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی.
  37. ↑ «رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟»، خبرگزاری فارس.

منابع

«آیت الله گلپایگانی و نماز بر پیکر امام (ره)». پرسمان دانشگاهیان. ۱۴ خرداد ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«امام خمینی(ره) عزت‌نفس ملی را در گفتمان انقلاب اسلامی نهادینه کرد». ایسنا. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«امام خمینی (ره) بر اثر چه بیماری از دنیا رفتند؟». تابناک. ۱۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۴.

انصاری، محمدعلی (۱۳۸۹). «پشت صحنه مراسم ۱۴ خرداد و حوادث تلخ آن». حضور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، مؤسسه چاپ و نشر عروج (هفتاد و دوم).

«بازتاب خبر رحلت و تشییع بی سابقه حضرت امام (س) در رسانه های گروهی جهان». پرتال امام خمینی. ۱۵ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

بصیرت‌منش، حمید (۱۳۷۷). فصل صبر: خاطراتي از ایام بیمارى و ارتحال حضرت امام (س). به کوشش حمید بصیرت‌منش و اصغر میرشکارى. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

پورکاظم، کاظم (۱۳۷۸). نگاهي به مشاهير علم و ادب خوزستان. خوزستان: سرزمين خوز.

«تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت ترین ها». ایمنا. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ بهمن ۱۴۰۴.

«تشییع بی‌سابقه!». ایسنا. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«تصاویری از حضور مردم و مسئولین در نماز و تشییع پیکر امام خمینی سال ۶۸». خبرگزاری دفاع مقدس. ۱۵ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«تیتر معنادار خبرگزاری آمریکایی بعد از رحلت امام خمینی(ره)». شبکه العالم. ۱۲ خرداد ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«جزئیات تشییع پیکر حضرت امام خمینی به روایت ناطق نوری». خبرگزاری رسا. ۱۳ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)». خبرگزاری صدا و سیما. ۱۳ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«حضور بیش از ۳۵۰ میهمان خارجی در مراسم سالگرد ارتحال امام». خبرگزاری تسنیم. ۱۳ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«در آستانه سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)، قشم سیاهپوش شد». خبرگزاری موج. ۱۳ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«رسانه‌های جهان ارتحال امام خمینی(ره) در سال 68 را چگونه پوشش دادند؟ +عکس». خبرگزاری تسنیم. ۱۴ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟». خبرگزاری فارس. ۱۴ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«لحظه اعلام خبر ارتحال امام خمینی(ره) از رادیو توسط محمدرضا حیاتی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد». سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«متن کامل وصیت‌نامه الهی سیاسی حضرت امام خمینی رحمه‌الله». دفتر حفظ و نشر آثار امام مجاهد شهید حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای. ۱۴ خرداد ۱۳۶۸. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«نام امام خمینی(ره) در کتاب رکوردهای گینس». ایسنا. ۱۴ فروردین ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«نگاهی به واکنش رسانه‌های خارجی به رحلت امام خمینی(ره)». خبرگزاری دفاع مقدس. ۱۴ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۵). امام‌خمینی به روایت آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی. به کوشش تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

«هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام / مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام». تابناک. ۱۴ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!». تابناک. ۱۳ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«یادی از مراسم تشییع پیکر امام(ره) با مرور چند عکس + فیلم». ایسنا. ۱۴ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«۱۴ خرداد | امام خمینی دار فانی را وداع گفت». پارسینه. ۱۴ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«۱۴ خرداد سالروز رحلت بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران و رهبر آزادگان جهان تسلیت باد». خبرگزاری صدا و سیما. ۱۳ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«۱۵ هزار زائر از شهرستان‌های تهران به مراسم سالگرد امام(ره) اعزام می‌شوند». خبرگزاری فارس. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

"World: Middle East Analysis: Ayatollah Khomeini's legacy". news bbc (به انگلیسی). 4 June 1999. Retrieved 1 July 2026.

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تشییع_جنازه_سید_روح‌الله_خمینی&oldid=58360»