افتخارالسلطنه

افتخارالسلطنه؛ دختر ناصرالدین‌شاه و از پیشگامان کشف حجاب در عصر پهلوی.

افتخارالسلطنه (ایران‌الملوک) از زنان برجستهٔ اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی بود. او دختر ناصرالدین‌شاه قاجار بود و یکی از ثروتمندترین زنان دربار به شمار می‌آمد. شهرت عمومی او بیشتر به دلیل عشق نافرجام عارف قزوینی است که تصنیف معروف «افتخار آفاق» را در وصف او سرود. از جنبه اجتماعی و سیاسی، افتخارالسلطنه از حامیان انقلاب مشروطه و عضو انجمن‌های پیشگام زنان مانند «حریت نسوان» بود که برای ارتقای آموزش و حقوق زنان فعالیت می‌کرد. افتخارالسلطنه دارای گرایش فمینیستی بود و حجاب را نماد محدودیت‌های اجتماعی علیه زنان می‌دانست.

زندگی خانوادگی

افتخارالسلطنه (ایران‌الملوک) از زنان مرتبط با دربار قاجار در اواخر دورهٔ قاجار و اوایل دوره پهلوی بود. او در سال ۱۲۴۹ش، در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار، متولد شد. ایران‌الملوک دختر لیلی‌خانم یوشی، از همسران ناصرالدین‌شاه قاجار، و خواهرزادهٔ عایشه‌خانم، از دیگر همسران شاه، بود. دایی او سردار امجد نوری از افراد وابسته به دستگاه دربار قاجار به‌شمار می‌رفت.
افتخارالسلطنه از طریق مادر و خالهٔ خود که هر دو از همسران ناصرالدین‌شاه بودند، وارث اموالی قابل توجه شد. این میراث موجب شد که در زمان ازدواج، از نظر دارایی در میان زنان وابسته به دربار جایگاه برجسته‌ای داشته باشد. افتخارالسلطنه نخست با پسر دایی خود، میرزا ابراهیم‌خان انتظام‌الدوله نوری، ازدواج کرد. منابع معاصر از گستردگی جهیزیهٔ او در این ازدواج یاد کرده‌اند و به حجم قابل توجه اموال و جواهرات اشاره شده است. حاصل این ازدواج سه دختر به نام‌های فخرالزمان، آفاق‌الدوله و اشرف‌الدوله و یک پسر به نام عباس امجدی بود.
پس از چند سال، زندگی شخصی افتخارالسلطنه دچار تغییر شد. او از انتظام‌الدوله جدا شد و پس از ترک خانواده و فرزندان، با نظام‌السلطان ازدواج کرد. این ازدواج دوم نیز پایدار نماند و بنا بر برخی منابع، در این دوره بخش قابل توجهی از دارایی‌های او از دست رفت.

رابطه با عارف قزوینی

شهرت اصلی افتخارالسلطنه در افکار عمومی، به‌دلیل عشق پرشور و نافرجام عارف قزوینی به او است. این شاعر و تصنیف‌ساز ملی دوران مشروطه، که شیفتهٔ زیبایی و شخصیت افتخارالسلطنه بود، تصنیف معروف «افتخار آفاق» را در وصف او سرود که با ابیات زیر، آغاز می‌شود:

افتخار همه آفاقی و منظور منی

شمع جمع همه عشاق به هر انجمنی

به سر زلف پریشان تو دل‎‌های پریش

مه خو کرده چو عارف به پریشان‌وطنی

آشنایی عارف با افتخارالسلطنه، از طریق همسر دوم او (نظام‌السلطان) صورت گرفت که دوست صمیمی عارف بود؛ اما با قطع رابطهٔ عارف و نظام‌السلطان، عشق عارف به افتخارالسلطنه همچنان در تصنیف‌هایش ادامه یافت.

فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی

افتخارالسلطنه در بعد سیاسی از انقلاب مشروطه، حمایت کرد و در بعد اجتماعی با عضویت در برخی انجمن‌ها، از آزادی زنان حمایت می‌کرد. این فعالیت‌ها، در دهه‌های بعد به ثمر نشست و راه را برای فعالان حقوق زنان در دوران رضاشاه و محمدرضاشاه هموار کرد.

حمایت از انقلاب مشروطه

افتخارالسلطنه همراه با خواهرش، تاج‌السلطنه، از حامیان برجسته و شناخته‌شدهٔ جنبش مشروطیت بودند. در زمانی که بسیاری از درباریان و شاهزادگان با تغییر و اصلاحات مخالفت می‌کردند، این دو خواهر به صفوف مشروطه‌خواهان پیوستند و از آرمان‌های آن برای قانون‌مداری و محدود کردن قدرت سلطنت مطلقه پشتیبانی کردند.

فعالیت در انجمن‌های زنان

بر اساس پژوهش‌های تاریخی ژانت آفاری، افتخارالسلطنه یکی از اعضای کلیدی انجمن آزادی زنان یا حریت نسوان بود که پس از پیروزی انقلاب مشروطه و در فاصلهٔ سال‌های ۱۲۸۵-۱۲۸۷ش تشکیل شد. اهداف این انجمن شامل ارتقای آموزش زنان به‌عنوان پایه‌ای برای آزادی و پیشرفت، تلاش برای کسب حقوق اجتماعی و سیاسی برابر و فراهم آوردن زمینهٔ مشارکت زنان در فعالیت‌های اجتماعی بود. بر اساس خاطرات برجای‌مانده از برخی اعضای این انجمن مانند تاج‌السلطنه و نیز گزارش‌های تاریخی، برخی اعضا از جمله افتخارالسلطنه، صدیقه دولت‌آبادی و شمس‌الملوک جواهرالکلام تحت تأثیر اندیشه‌های فمینیستی و سوسیالیستی دوران خود قرار داشتند و حجاب را نماد محدودیت‌های اجتماعی علیه زنان می‌دانستند و در جریان کشف حجاب در عصر پهلوی پیشگام بودند.

درگذشت

افتخارالسلطنه در سال‌های پایانی عمر خود با بیماری و تنگدستی زندگی می‌کرد و حتی از اشرف‌الملوک فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه، کمک مالی دریافت می‌کرد. او در سال ۱۳۲۵ش درگذشت.

منابع

• آفاری، ژانت، انقلاب مشروطه ایران، مترجم رضا رضایی، تهران، بیستون، ۱۳۸۵ش.
• ابوالحسنی (منذر)، علی، «انجمن زنان صدر مشروطه؛ دست‌ها و دسیسه‌ها»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۹ش.
• «افتخارالسلطنه»، وبلاگ آزاد امیرخیزی، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۳۹۲ش.
• «دنیای زنان در عصر قاجار»، وب‌سایت دانشگاه هاروارد، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
• سعیدی، گلناز، «انجمن‌های زنان در دوران مشروطه»، مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره ۲۲۷–۲۳۰، ۱۳۸۵ش.
• شایگانی، اکرم، «مشارکت اجتماعی زنان در دوره مشروطه»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۳ش.
• قاضیها، فاطمه، «دختران نازپرورده ناصرالدین شاه و زندگی رؤیایی در دربار سلطان صاحبقران»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
• عارف قزوینی، تصنیف‌ها، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
• «عکس، چهرهٔ متفاوت ایران، دختر ناصرالدین شاه در دوران پیری»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «گفت‌وگو با فاطمه قاضیها، به بهانه انتشار کتاب دختران ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۴۰۰ش.
• «ماجرای عشق و رسوایی عارف قزوینی با دختر ناصرالدین شاه!»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۸۹ش.