بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 '''{{درشت|بَدا در ظهور امام مهدی؛}}''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشت مقدر آن دوران براساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.
 بَدا در بحث ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانه‌های ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمی‌بودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بدا در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بدا در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل‌پذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بدا با علم ازلی و مشیت الهی، به‌عنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزه‌های مهدویت، مستلزم تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی است.
 == مفهوم‌شناسی ==
-واژهٔ بدا بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، بدا به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند، براساس برخی حوادث و تحت‌شرایط و عوامل ویژه است. این مفهوم با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات، براساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف با پیوند دادن بدا به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، از رویکردهای کاهش‌گرایانه‌ای که آن را صرفاً به رخدادِ خلافِ پیش‌بینی تعریف می‌کنند، فاصله می‌گیرد.<ref>{{پک|دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف=«بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref>
+واژهٔ بدا بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، بدا به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند، براساس برخی حوادث و تحت‌شرایط و عوامل ویژه است. این مفهوم با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات، براساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف با پیوند دادن بدا به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، از رویکردهای کاهش‌گرایانه‌ای که آن را صرفاً به رخدادِ خلافِ پیش‌بینی تعریف می‌کنند، فاصله می‌گیرد.<ref>{{پک|دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref>
 بدا در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر این‌که این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی اتفاق بیفتد.<ref>{{پک|واعظی و رضایی و فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref>
-جوهر مشترک بدا مانند امر بین الأمرین،<ref>{{پک|طالعی|۱۳۹۵|ک=مطالعات قرآن و حدیث سفینه|ف=تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل|ص=۱۶۵}}</ref> مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی، در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنهٔ آن به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۹۲-۱۸۸|ج=۵۲}}</ref> این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:
+جوهر مشترک بدا مانند امر بین الأمرین،<ref>{{پک|طالعی|۱۳۹۵|ک=مطالعات قرآن و حدیث سفینه|ف=تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل|ص=۱۶۵}}</ref> مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی، در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنهٔ آن به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۹۲–۱۸۸|ج=۵۲}}</ref> این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:
 بدا در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر این‌که این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی اتفاق بیفتد. جوهر مشترک بدا مانند امر بین الأمرین، مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنه‌اش به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود. این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:
 # بدا در اصل ظهور: که ظهور هرگز رخ ندهد.
 # بدا در زمان ظهور: که زمان قطعی ظهور تغییر کند.
@@ خط ۱۷: / خط ۱۶: @@
 == بستر تاریخی و اجتماعی ==
-در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مجال طرح یافت؛<ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}</ref> در روایات، تعیین‌کنندگان وقت ظهور، دروغگو خوانده شده‌اند.<ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=بررسی امکان تعیین وقت ظهور|ص=۵۳}}</ref><ref>{{پک|ولی‌زاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۸۵-۸۶}}</ref> این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بدا یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۲۵۱|ج=۵۲}}</ref> بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}</ref>
+در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مجال طرح یافت؛<ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}</ref> در روایات، تعیین‌کنندگان وقت ظهور، دروغگو خوانده شده‌اند.<ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=بررسی امکان تعیین وقت ظهور|ص=۵۳}}</ref><ref>{{پک|ولی‌زاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۸۵–۸۶}}</ref> این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بدا یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۲۵۱|ج=۵۲}}</ref> بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}</ref>
 == بدا در اصل ظهور ==
-در منابع امامیه،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref> قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰-۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>
+در منابع امامیه،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref> قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰–۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>
 == بدا در زمان ظهور ==
@@ خط ۲۶: / خط ۲۵: @@
 در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی نیز هست.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> نقش کاربردی عقیدتی آموزهٔ بدا، بر سه مؤلّفه متمرکز است:
 # فاعل مایشاء بودن مستمر خدا در عالم هستی؛
 # راه‌نیافتن تغییر در علم الهی؛
 # شناخت تنوع قضا و قدر الهی.
-همراه با نقش کاربردی باور به این آموزه در عملکرد انسان که در باور به حاکم‌نبودن جبر در عالم هستی و نقش چشمگیر عقاید و رفتار انسان در تغییر قضا و قدر الهی ریشه دارد، بدا را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. به‌گونه‌ای که تصحیح عقاید، طیّ طریق هدایت و انجام‌دادن اعمال صالح را در تغییر مقدرات الهی خویش مؤثر می‌بیند؛ بیشترین انگیزه را در خودسازی برای ترک عقاید باطل و اعمال ناپسند در انسان ایجاد می‌کند و موجب نقش‌آفرینی وی در امور دنیوی و اخروی می‌شود.<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت(ع)|ص=۳۶-۳۷}}</ref> برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> همچنین می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>
+همراه با نقش کاربردی باور به این آموزه در عملکرد انسان که در باور به حاکم‌نبودن جبر در عالم هستی و نقش چشمگیر عقاید و رفتار انسان در تغییر قضا و قدر الهی ریشه دارد، بدا را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. به‌گونه‌ای که تصحیح عقاید، طیّ طریق هدایت و انجام‌دادن اعمال صالح را در تغییر مقدرات الهی خویش مؤثر می‌بیند؛ بیشترین انگیزه را در خودسازی برای ترک عقاید باطل و اعمال ناپسند در انسان ایجاد می‌کند و موجب نقش‌آفرینی وی در امور دنیوی و اخروی می‌شود.<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت (ع)|ص=۳۶–۳۷}}</ref> برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> همچنین می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>
-در این رویکرد که بدا را مشروط به رفتار انسان می‌داند، آن دسته از رفتارهای انتظاری که با بدا پیوند می‌خورند، بازتعریف می‌شوند؛ به‌این معنا که انتظار، نه به‌عنوان یک کنش منفعلانه، بلکه در پیوند با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی معنا می‌یابد.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج در چارچوب زمان مشروط بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا،  دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۵|ک=ایسنا|ف=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که علاوه‌بر آثار تربیتی و معنوی،<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان (عج) غایب شد؟}}</ref> از آن جهت با بدا پیوند می‌خورد که می‌تواند در زمان مشروط ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن تأثیر گذارده و زمینه‌های تحقق ظهور را در زمانی نزدیک‌تر فراهم آورد؛ هرچند که خود اصل تحقق ظهور، از وعده‌های قطعی الهی است و بدا در آن راه ندارد.<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵-۸ و ۱۱}}</ref>
+در این رویکرد که بدا را مشروط به رفتار انسان می‌داند، آن دسته از رفتارهای انتظاری که با بدا پیوند می‌خورند، بازتعریف می‌شوند؛ به‌این معنا که انتظار، نه به‌عنوان یک کنش منفعلانه، بلکه در پیوند با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی معنا می‌یابد.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج در چارچوب زمان مشروط بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۵|ک=ایسنا|ف=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به‌طور قطعی نشانه حتمی ظهور نیست}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که علاوه‌بر آثار تربیتی و معنوی،<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان (عج) غایب شد؟}}</ref> از آن جهت با بدا پیوند می‌خورد که می‌تواند در زمان مشروط ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن تأثیر گذارده و زمینه‌های تحقق ظهور را در زمانی نزدیک‌تر فراهم آورد؛ هرچند که خود اصل تحقق ظهور، از وعده‌های قطعی الهی است و بدا در آن راه ندارد.<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵–۸ و ۱۱}}</ref>
 == بدا در نشانه‌های ظهور ==
@@ خط ۴۲: / خط ۴۰: @@
 گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارند.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۶۳|ک=المیزان|ص=۳۸۱|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|صبایی، شاکر و رضوی|۱۳۹۷|ک=تحقیقات کلامی|ف=امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۷۹–۸۱}}</ref><ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزهٔ بداء و علم الهی|ص=۳۶}}</ref>
-رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به‌ معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به‌ معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است نه در اصل وقوع نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۳۴–۴۳|ج=}}</ref>
+رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است نه در اصل وقوع نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۳۴–۴۳|ج=}}</ref>
 == پانویس ==
-{{پانویس}}
 {{پانویس پیش‌نویس}}
@@ خط ۵۴: / خط ۵۱: @@
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آیتی|نام=نصرت‌الله|عنوان=تأمل در نشانه‌های حتم ظهور|سال=۱۳۹۰|مکان=قم|ناشر=آینده روشن|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌منظور|نام=ابوالفضل جمال‌الدین محمد|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد وب|عنوان=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست|نشانی=https://www.isna.ir/news/1405023017736/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B9%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1|تاریخ=۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲ تیر ۱۴۰۵|شناسه=بداء۵|وبگاه=ایسنا}}
+* {{یادکرد وب|عنوان=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به‌طور قطعی نشانه حتمی ظهور نیست|نشانی=https://www.isna.ir/news/1405023017736/استاد-دانشگاه-تهران-نبرد-رمضان-به-طور-قطعی-نشانه-حتمی-ظهور|تاریخ=۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲ تیر ۱۴۰۵|شناسه=بداء۵|وبگاه=ایسنا}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=الهی‌نژاد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1258596/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D8%B9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1|ژورنال=پژوهش‌های مهدوی|دوره=پنجم|شماره=بیستم|صفحات=۵-۲۲}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=الهی‌نژاد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1258596/بررسی-و-تحلیل-نقش-دعا-در-تعجیل-بخشی-ظهور|ژورنال=پژوهش‌های مهدوی|دوره=پنجم|شماره=بیستم|صفحات=۵–۲۲}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=باقری|نام۱=اکبر|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت(ع)|پیوند=https://shia.urd.ac.ir/article_119781.html|ژورنال=شیعه‌پژوهی|دوره=ششم|شماره=هجدهم|صفحات=۳۵-۵۳|نام۲=حسن|نام خانوادگی۲=علی‌آبادی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=باقری|نام۱=اکبر|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت (ع)|پیوند=https://shia.urd.ac.ir/article_119781.html|ژورنال=شیعه‌پژوهی|دوره=ششم|شماره=هجدهم|صفحات=۳۵–۵۳|نام۲=حسن|نام خانوادگی۲=علی‌آبادی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=برنجکار|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=آموزهٔ بداء و علم الهی|پیوند=https://hadith.riqh.ac.ir/article_2251.html|ژورنال=علوم حدیث|دوره=هفدهم|شماره=شصت و سه|صفحات=۲۲–۴۱|نام۲=مکارم|نام خانوادگی۲=ترجمان|نام۳=|نام خانوادگی۳=امیران}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/نسخ-و-بداء-در-ظهور-و-علایم-ظهور-منجی-عالم-و-بررسی-اتهام-فخررازی-و-توابعش-به-شیعیان|ژورنال=سخن جامعه|دوره=ششم|شماره=چهارده|صفحات=۷–۱۶}}
@@ خط ۶۲: / خط ۵۹: @@
 * {{یادکرد وب|عنوان=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان در روز اربعین|نشانی=https://www.qomnews.ir/fa/news/106160/تاکید-دعای-جمعی-تعجیل-فرج-امام-زمان-عج-روز-اربعین|تاریخ=۱۴ شهریور ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۳|وبگاه=قم نیوز}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خالد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/568891/تحلیل-مهدویت-ظهور-بدا-حکومت-مهدوی-در-احادیث-امام-جواد-علیه-السلام|ژورنال=مطالعات حدیث‌پژوهی|دوره=هشتم|شماره=پانزده|صفحات=۵۹–۸۲}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خدادادی|نام۱=سعید|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2131301/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D9%82%D8%B6%D8%A7-%D9%88-%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86|ژورنال=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|دوره=چهارم|شماره=هفتم|صفحات=۳۳۲-۳۵۱|نام۲=محمدعلی|نام خانوادگی۲=رضایی چراتی|نام۳=مجتبی|نام خانوادگی۳=قراباغی}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خدادادی|نام۱=سعید|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2131301/تحلیل-ارتباط-قضا-و-قدر-با-بداء-از-نگاه-فریقین|ژورنال=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|دوره=چهارم|شماره=هفتم|صفحات=۳۳۲–۳۵۱|نام۲=محمدعلی|نام خانوادگی۲=رضایی چراتی|نام۳=مجتبی|نام خانوادگی۳=قراباغی}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|پیوند نویسنده=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|پیوند=|کوشش=کاظم موسوی بجنوردی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=المفردات|سال=۱۴۱۲|مکان=دمشق|ناشر=الدار الشامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
@@ خط ۷۱: / خط ۶۸: @@
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=کمال الدین و تمام النعمة|سال=۱۴۰۵|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین|پیوند=|کوشش=علی‌اکبر غفاری|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صمدی|نام۱=قنبرعلی|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=نقش مردم در تعجیل ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور|ژورنال=مشرق موعود|دوره=دوم|شماره=چهار|صفحات=۵۷–۷۲}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=طالعی|نام۱=عبدالحسین|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل|پیوند=https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1123442/%d8%aa%d8%b9%d9%84%db%8c%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d8%a8%d9%86-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%ad%d8%a7%d8%af%db%8c%d8%ab-%d8%a7%d8%a8%d9%88%d8%a7%d8%a8-%d8%b9%d8%af%d9%84|ژورنال=مطالعات قرآن و حدیث سفینه|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۴۳-۱۷۸}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=طالعی|نام۱=عبدالحسین|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل|پیوند=https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1123442/تعلیقات-علی-بن-محمد-عاملی-بر-احادیث-ابواب-عدل|ژورنال=مطالعات قرآن و حدیث سفینه|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۴۳–۱۷۸}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=محمد حسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=اسماعیلیان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبه|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=مؤسسه معارف اسلامی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 * {{یادکرد وب|عنوان= «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟|نشانی=https://tukamag.com/علت-غیبت-امام-زمان-عج/|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=توکا مگ}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کورانی|نام=علی|عنوان=معجم احادیث الامام المهدی|سال=۱۴۲۸|مکان=قم|ناشر=مسجد جمکران|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد وب|عنوان= گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/265224/%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%AA%D8%A3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۳ خرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسا}}
+* {{یادکرد وب|عنوان= گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/265224/گناهان-شیعیان-عامل-طولانی-شدن-غیبت-است-به-وجود-آمدن-بداء-سبب-تأخیر-در-ظهور-امام-زمان|تاریخ=۱۳ خرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسا}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات=۴۳–۶۸}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
@@ خط ۸۷: / خط ۸۴: @@
 * {{یادکرد وب|عنوان=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)|نشانی=https://civilica.com/doc/2598575/|تاریخ=۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=سیویلیکا}}
 * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نعمانی|نام=ابی عبدالله محمد بن ابن ابراهیم بن جعفر|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۲۲|مکان=قم|ناشر=انوار الهدی|پیوند نویسنده=ابی عبدالله محمد بن ابن ابراهیم بن جعفر نعمانی|پیوند=|کوشش=فارس حسون کریم|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واعظی|نام۱=محمود|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|پیوند=https://journal.ut.ac.ir/article_94057.html|ژورنال=فلسفه و کلام اسلامی|دوره=پنجاه و ششم|شماره=یکم|صفحات=۸۱-۹۴|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=رضایی|نام۳=رضا|نام خانوادگی۳=فقیه‌زاده}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واعظی|نام۱=محمود|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|پیوند=https://journal.ut.ac.ir/article_94057.html|ژورنال=فلسفه و کلام اسلامی|دوره=پنجاه و ششم|شماره=یکم|صفحات=۸۱–۹۴|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=رضایی|نام۳=رضا|نام خانوادگی۳=فقیه‌زاده}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ولی‌زاده|نام۱=محمدجواد|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|پیوند=https://www.entizar.ir/article_75114.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=دوازدهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۶۷-۹۰}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ولی‌زاده|نام۱=محمدجواد|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|پیوند=https://www.entizar.ir/article_75114.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=دوازدهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۶۷–۹۰}}
 * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هادی‌زاده|نام۱=محمدتقی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=بداء و نشانه‌های حتمی ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_143823.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=پانزدهم|شماره=پنجاه و نه|صفحات=۸۹–۱۱۶|نام۲=حبیب|نام خانوادگی۲=توحید|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هاشمی|نام۱=سیدعبدالله|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=بررسی امکان تعیین وقت ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122800.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=دوم|صفحات=۴۷-۶۸}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هاشمی|نام۱=سیدعبدالله|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=بررسی امکان تعیین وقت ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122800.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=دوم|صفحات=۴۷–۶۸}}
-* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=یوسفی|نام۱=رقیه|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل تطبیقی بداء|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2160821/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%A1|ژورنال=تحقیقات قرآنی و حدیثی|دوره=پنجم|شماره=نهم|صفحات=۴۷-۶۴|نام۲=طاهره|نام خانوادگی۲=عبداللهی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=یوسفی|نام۱=رقیه|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل تطبیقی بداء|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2160821/تحلیل-تطبیقی-بداء|ژورنال=تحقیقات قرآنی و حدیثی|دوره=پنجم|شماره=نهم|صفحات=۴۷–۶۴|نام۲=طاهره|نام خانوادگی۲=عبداللهی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
 {{پایان منابع}}