شورا: تفاوت میان نسخه‌ها

شورا، الگوی دینی برگرفته از قرآن و سنت [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] برای مشورت و همفکری در امور اجتماعی است. امروزه در فرهنگ [[مسلمان|مسلمانان]]، شورا به نهاد مشورتی، قانون‌گذاری و نظارتی در ساختار کلان جامعه تبدیل شده است. در جمهوری اسلامی ایران بر اساس الگوی شورا، ساختار مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان و شوراهای اسلامی شهر و روستا، تعریف شده است.

واژۀ عربی «شورا» به گفتۀ لغت‌شناسان، متناظر با اصطلاح «شار العسل» است که به عمل بیرون‌آوردن عسل ناب از کندو گفته می‌شود.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1405ق، ج۴، ص۴۳۴.  </ref>  واژگان شورا و «مشورت»، در زبان فارسی به «رايزني»، «كنكاش» و «سگالش»، معنا شده<ref> دهخدا، لغتنامه، 1325ش، ذیل واژۀ شورا؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، 1379ش، ص3.</ref>  و در اصطلاح به هيئتي اطلاق می‌شود كه براي مشورت در امري گردهم می‌آيند<ref>معين، فرهنگ فارسی، ذیل واژه شورا.</ref>  تا به‌ دیدگاهی متقن و نتيجه‌اي معقول و منطقي دست يابند.<ref>میرزامحمد، «اصول و مباني شورا از منظر امام علي»، 1389ش، ص123. </ref>  شورا همچنین به هم‌فکری در کارها و رأی تخصصی خردمندان برای انتخاب‌ اصلح، گفته می‌شود. <ref>قلعه‌جی، معجم اللغة الفقها، ۱۴۰۸ق ص۴۳۲.</ref> اصطلاح شورا در جمهوری اسلامی ایران برای اشاره به نهادهای ‌مشورتی، قانون‌گزاری و نظارتی مانند مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان، شورای اسلامی شهر و روستا، شورای محلی، شورای عالی امنیت ملی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و هیئت وزیران، به‌کار می‌رود.<ref>اصلانی و سهراب‌لو، «کارکردهای نهاد شورا در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران»، 1394ش، ص410-412.</ref>  شورا در قرآن، به‌عنوان عاملی موثر در تشکیل یک جامعه سالم مورد توجه قرار گرفته<ref>سورۀ بقره، آیۀ 233؛ سورۀ آل‌عمران، آیۀ 159؛ سورۀ شورا، آیۀ 38.</ref>  و روایات اسلامی نیز آن را ابزاری سودمند در تصمیم‌گیری‌های مهم و دشوار دانسته‌اند.<ref>پناهی، «ویژگی‌های مشاوره و مشاور از منظر دین»، 1386ش، ص59.</ref>  

بر اساس منابع تاریخی، نهادهای مشورتی در مناطق مختلف جهان از جمله بین‌النهرين، روم باستان، چین و برخی کشورهای اروپایی و بیشتر با هدف ادارۀ کشور وجود داشته است. محققان، يونان باستان را مرکز رشد و پایداری این نهاد می‌دانند. شورا در دورۀ سرمايه‌داری، متناظر با جامعۀ مدنی مورد توجه قرار گرفت که به عرصۀ عمومی تعلق دارد و به فضایی گفته می‌شود که شهروندان آن را متعلق به خود می‌دانند.<ref>كشاورزی، حشمت و دیگران، «تاریخچه و مفهوم شورا در ایران و برخی کشورهای جهان»، 1393ش، ص34.</ref>  مفهوم شورا امروزه در قالب مشاوره روانشناختی و نیز نهادهای ملی و بین‌المللی مانند شورای اروپا، شورای امنیت و حقوق بشر سازمان ملل، با هدف همسان‌سازی فرهنگ و سیاست در کشورهای جهان گسترش پیدا کرده است.<ref>كشاورزی، حشمت و دیگران، «تاریخچه و مفهوم شورا در ایران و برخی کشورهای جهان»، 1393ش، ص38.</ref>  

شورا در سبک زندگی غربی، مبنای اومانیستی و مادی دارد و بر ارکان ذیل استوار شده است:

#انسان‌محورى؛ در سبک زندگی غربی، این انگاره تقویت شده است که انسان با بهره‌گیرى از خرد خود مى‌تواند زندگى فردى و اجتماعى را بدون کمک خداوند اداره کند و از حق مطلق در قانون‌گذارى برخوردار است. در مقابل، بخشی از الهیات رهایى‌بخش در آمریکاى لاتین می‌کوشد خدا را به سبک زندگی غربی بازگرداند، تا بحران‌هاى اجتماعی ناشى از بی‌خدایى را برطرف کند.<ref>مکفرسون، جهان واقعى دموکراسى، 1379ش، ص 68؛ شیرودی، مرتضی، «لیبرال دموکراسی در بوته نقد»،1383ش، ص142-1344.</ref>

#آزادی به‌معنای رهایی؛ در نظام دموکراسی غرب، آزادی به‌معنای رهایی مطلق و وانهادن افراد برای نیل به هدف، مطلوب انگاشته می‌شود؛ در حالی‌که بسیاری از اندیشمندان، دست‌یابى به بیشترین منافع فردى را در گرو برخوردارى بیشتر از آزادى نمی‌دانند<ref>شیرودی، «لیبرال دموکراسی در بوته نقد»، 1383ش، ص142.</ref>  و هرج‌ومرج ناشی از فراوانى آزادى را مانع دستیابی به اهداف می‌دانند.<ref>آقابخشى، و افشاری‌ر‌اد، فرهنگ علوم سیاسى 1374ش، ص 326.</ref>

#قانون‌گذارى توسط بشر؛ حق قانون‌گذارى در سبک زندگی غربی کاملا به مردم واگذار می‌شود، در حالی که این وضعیت، وضع قوانین را با نقصان روبرو کرده و در بیشتر موارد آن را با منافع قانون‌گذاران پیوند مى‌دهد.<ref>زارع، «امتزاج لیبرالیسم و دموکراسى، دست نیافتنى است»، اسفند 1380ش، ص12.</ref>  همچنین قوانین بشرى که اغلب ریشه در [[فطرت]] انسان‌ها ندارند از پایداری لازم بهره‌مند نبوده و نیازمند وضع دائمی قوانین جدید یا توسل به زور در مقام اجرا هستند. <ref>مصباح یزدی، نظریه سیاسى اسلام، 1378ش، ج1، ص180.</ref>

#معیارهای نادرست گزینش؛ در نظام دموکراسى، گزینش‌ها اگرچه با تکیه بر رأى مردم صورت می‌گیرد، اما بسیاری از داوطلبان به‌دور از انگیزه‌های اخلاقی و اهداف خیرخواهانه، از ثروت یا نفوذ اجتماعی خود برای جلب آرای مردم بهره می‌گیرند؛<ref>مصباح یزدی، نظریه سیاسى اسلام، 1378ش، ج1، ص293</ref>  اکثریت مردم با تبلیغات دروغین، گمراه می‌شوند و در میدان رقابت، کسانى برگزیده می‌شوند که امکانات تبلیغى بیشترى دارند.<ref>مولانا، ظهور و سقوط مدرن، 1380ش، ص242-235.</ref>

شورا از اصول اجتماعى اسلام است و در سیرۀ پیامبر و ائمه جایگاه ویژه‏اى دارد. اندیشمندان [[مسلمان]]، نهاد شورا را ستون فقرات نظام اسلامى و شیوه‏اى اجتناب‏‌ناپذیر در مدیریت جامعۀ مؤمنان دانسته‌اند.<ref>مصطفى‌پور، «قلمرو شورا در منابع اسلامى»، 1386ش، ص39.</ref>   

قرآن، مشورت را در در ردیف [[ایمان]] به خدا و نماز آورده است<ref>سوره شوری، آیه 38.</ref>  که از منظر مفسران، نشانۀ اهمیت فوق‌العادۀ مشورت در سبک زندگی اسلامی است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۰، ص۴۶۲-۴۶۳.</ref>  همچنین در آیات قرآن به پیامبر نیز توصیه شده است که در مسائل سیاسی و اجتماعی با مسلمانان مشورت کند.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 159.</ref>  پیامبر نیز در مقام اجرای این دستور الهی، گاهی از رأی خود چشم می‌پوشید.<ref>پناهی، «ویژگی‌های مشاوره و مشاور از منظر دین»، 1386ش، ص62.</ref>  برخی فقها و مفسران قرآن، با تأکید بر اهمیت شورا و مشورت در سبک زندگی، بر حاکم شرع نیز واجب می‌دانند که در ادارۀ امور جامعه، از مشورت دیگران، بهره بگیرد. از این منظر، نصیحت‌کردن حاکم توسط مردم از مصادیق شورا است.<ref>مدرسی، من هدی القرآن، ج۱۲، ص۳۷۱-۳۷۲.</ref>  آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران نیز برپایی شورا را از ویژگی‌های مؤمنان می‌داند که سرمایۀ ارزشمند «اعتماد عمومی» را می‌افزاید و حضور پرنشاط مردم در همۀ عرصه‌های پیشرفت را به‌دنبال دارد. وی، اصل شورا در قانون اساسی را نشانۀ اهتمام جمهوری اسلامی ایران به مجموعۀ متنوع فكرها و دیدگاه‌ها در ادارۀ امور كشور می‌داند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=22353 «اهمیت شوراهای اسلامی شهر و روستا»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.] </ref>  در سبک زندگی اسلامی، شورا در مشورت يا وضع قانون خلاصه نمی‌شود، بلکه به عرصۀ نظارت و اجرا گسترش می‌یابد.<ref>كشاورزی، حشمت و دیگران، «تاریخچه و مفهوم شورا در ایران و برخی کشورهای جهان»، 1393ش، ص34.</ref>  از این منظر در جمهوری اسلامی ایران، شورا نماد مردم‌سالاری دینی و تحقق اصل حاکمیت مردم بر سرنوشت خود و مشارکت در اداره امور کشور بوده و همچنین تبلور عینی تعامل سازندۀ مردم با کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران در رسیدن به توسعۀ پایدار است. <ref>[https://www.irna.ir/news/83767494/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C «شوراها نماد مردم‌سالاری دینی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

شورا در سبک زندگی دینی، مبناي وحيانی و عقلانی دارد؛<ref>میرزامحمد، «اصول و مبانی شورا از منظر امام علی»، 1389ش، ص147.</ref>  دو آيه «شاوِرْهُمْ فِي‌اَلْأَمْرِ»<ref>سورۀ آل‌عمران، آیۀ 159.</ref>  و «أمْرُهُمْ شُورى‌ بَيْنَهُمْ»<ref>سورۀ شورا، آیۀ 38. </ref>  در قرآن، مشورت در امور اجتماعی را ویژگی مؤمنان دانسته است. از منظر علامه طباطبایی، آیۀ «أمرهم شوری بینهم» به ویژگی مهم و بنیادی مؤمنان اهل رشد و عمل اشاره دارد؛ بدین صورت که آنان به صاحبان اندیشه و خرد مراجعه می‌کنند و ضمن جمع‌آوری کلیه دیدگاه‌ها، بهترین آنها را گزینش و تبعیت می‌کنند.<ref>طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج18، ص63. </ref>  روایات مربوط به شورا نیز به‌گفتۀ محققان، متواتر بوده و تا 200 روایت در این زمینه گردآوری شده است.<ref>[https://smhi.ir/index.php/note/item/5340-11 «نگاهی به مبانی فقهی شورا»، وب‌سایت مؤسسۀ صراط مبین.] </ref>  از دیدگاه پیامبر اکرم، جامعۀ فاقد شورا که رهبران تنگ‌نظر دارد، از پویایی و رشد باز می‌ماند.<ref>طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج18، ص63. </ref>  از منظر صاحب‌نظران، آیات قرآن که به لزوم مشارکت همگانی در امور اجتماعی اشاره می‌کند، امروزه از طريق انتخابات و بازآفرينی مفهومی در قالب نهادهایی مانند مجلس شورا، مصداق می‌یابد.<ref>كشاورزی، حشمت و دیگران، «تاریخچه و مفهوم شورا در ایران و برخی کشورهای جهان»، 1393ش، ص39.</ref>  شورا در این چارچوب، تجلی تفکر اجتماعی و شاخص مدیریت مشارکتی و عقلانیت جمعی در عرصۀ ادارۀ جامعه است که از سویی مسیر تكامل فكرى را در جامعه باز می‌گذارد و از طرف دیگر شخصيت و حيات جامعه حفظ می‌كند.<ref>طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج4، ص206-207.</ref>

پیامبر اسلام و جانشینان او با آنکه به اعتقاد شیعیان معصوم بودند، اما شورا و بهره‌گیری از خرد جمعی را همواره در سیرۀ رفتاری خود مورد توجه قرار می‌دادند و آن را در فرهنگ مسلمانان تقویت می‌کردند. مورخان، ده‌ها نمونه از مشورت پیامبر خدا با یاران خویش در امور نظامی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، نقل کرده‌اند که نشانگر اهمیت شورا و مشورت در همه شئون مربوط به جامعه، نزد او است. طبق روایت‌ها، پیامبر اسلام دربارۀ اسیران و امور مربوط به جنگ بارها با اصحاب خود مشورت کرده است؛ برای مثال در نبرد احزاب یا خندق با اصحاب خود، جلسه مشورتی تشکیل داد؛ در پیکار با بنی‌قریظه، در مورد کیفیت و کمیت جنگ، مشورت کرد و در فتح مکه، هنگامی که آمدن ابوسفیان به وی گزارش شد، پیامبر بار دیگر با یاران خود همفکری کرد. <ref>حیدری خراسانی، «مشورت در سیرۀ پیامبر»، 1377ش، ص20-21.</ref>

==ابعاد شورا==  

در سبک زندگی دینی احترام گذاشتن به همسر و فرزندان ایجاب می‌کند که دربارۀ موضوعاتی که به امور خانواده مربوط می‌شود، با آنان مشورت شود. لازمۀ زندگی خانوادگی، تفاهم، حسن ظن و اعتماد است و به کارگیری اصل مشورت در خانه، این عناصر مورد نیاز را در پدیدآمدن محیط و جمع صمیمی و متعادل فراهم می‌سازد. این ضرب‌المثل ایرانی که «همه چیز را همگان دانند» از یک حکمت ریشه‌دار در فرهنگ ایرانیان خبر می‌دهد. در خانواده، بزرگ‌ترها به‌دلیل بهره‌مندی از تجارب بسیار، طرف مشورت خوبی به‌شمار می‌آیند؛ [[امام علی]] نیز صاحبان تجربه را برترین افراد برای شورا و مشورت معرفی می‌کند.<ref>محدثی، الفبای زندگی، 1380ش، ص56.</ref>  در قرآن نیز بر فرهنگ شورا در خانواده تأکید شده و حتی موضوعاتی مانند تکمیل دورۀ شیردادن به کودک یا از شیر گرفتن او قبل از دو سال، به مشورت و همفکری پدر و مادر، واگذار شده است.<ref>سورۀ بقره، آیۀ 233.</ref>   

پیامبر اسلام درباره مسائل مهم و سرنوشت‌ساز جامعه، مثل جنگ و صلح و چگونگی آن، با مردم مشورت می‌کرد. در جنگ احد که دشمنان برای حمله به مسلمانان، متحد شده و تا نزدیکی‌های مدینه پیش آمده بودند، پیامبر یاران و بزرگان جامعه را به مشورت طلبید و پس از بررسی دیدگاه‌های مختلف برای مقابله، دیدگاه دفاع شهری را کنار نهاد و برای مقابله با دشمن، سپاهیان مسلمان را به طرف احد که منطقه‌ای سوق‌الجیشی در بیرون مدینه بود، حرکت داد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5924503/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D9%84%D8%B2%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9% «آیا لزوم مشورت به‌معنای عدم دخالت دین در امور اجتماعی است؟»، خبرگزاری مهر.] </ref>  

ايرانیان به‌صورت تاریخی برای ادارۀ امور اجتماعی در سطوح مختلف از نهادهای مشورتی با عنوان «انجمن» و با مشارکت ريش‌سفیدان و برگزيدگان، بهره می‌گرفتند.<ref>كشاورزی و دیگران، «تاریخچه و مفهوم شورا در ایران و برخی کشورهای جهان»، 1393ش، ص40.</ref>  طبق گزارش منابع تاریخی، شورا در ایران باستان از اهمیت ویژه برخوردار بود؛ برای مثال سفارش هوشنگ، از فرمان‌روایان «پيشدادى»، به پادشاهان و فرزندان خود این بوده كه امور را همواره با مشاوره، تدبیر کنند.<ref>سامانی، مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان، 1387ش، ص26.</ref>  بنا به نوشته هرودوت، مورخ شهیر يونانی، «قوم ماد» در ايران، مجمعى داشتند كه رؤساى قبايل و شيوخ براى تصميم‌گيرى‌هاى بزرگ در آن به رايزنى می‌پرداختند. اوستا، كتاب مقدس زرتشتيان، نيز از اين گونۀ مجالس و شوراها به نام «هَنِجمَن» (انجمن) ياد مى‌كند.<ref>دياكونوف، تاريخ ماد، 1391ش، ص33.</ref>  در دورۀ حكومت اشكانيان (پارت‌ها)، مجلسى به نام «مهستان»<ref>مشکور، تاريخ ايران زمين، 1375ش، ص74.</ref>  يا مغستان<ref>پیرنیا و اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان، 1383ش، ص172.</ref>  داير شد كه انتخاب شاه و تصميم‌گيرى دربارۀ جنگ از وظايف آن محسوب می‌شد. در اين مجلس، بزرگان دينى، شاهزادگان و حاكمان ايالات حضور مى‌يافتند. اردشير بابكان، مؤسس سلسلۀساسانيان از كسانى بود كه بسيار مشورت مى‌كرد <ref>سامانی، مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان، 1387ش، ص26.</ref> و ابن‌مسكويه با تعبير «كثير الاستشاره» از او ياد مى‌كند. <ref>ابن‌مسكويه، تجارب الامم، 1380ش، ج1، ص99 -100.</ref>  چنين گزارشى را درباره انوشيروان از ديگر پادشاهانِ ساسانى نيز نقل كرده‌اند.<ref>طبرى، تاريخ، 1394ش، ج1، ص71؛ سامانی مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان، 1387ش، ص26.</ref>

شورا به‌عنوان یک نهاد اجتماعی مدرن، نخستین بار بعد از انقلاب مشروطه و تشكیل شوراهای شهر و روستا و 140 انجمن در [[تهران]]، در 1286ش تحقق پیدا کرد؛ اما با استفادۀ ابزاری حاکمان وقت از تمامی نهادهای جامعه از جمله شوراها، مشروعیت خود را از دست داد.<ref>كشاورزی و دیگران، «تاریخچه و مفهوم شورا در ایران و برخی کشورهای جهان»، 1393ش، ص40.</ref>  با پیروزی انقلاب اسلامی در 1357ش و شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی و ضرورت نهادینه‌کردن احکام اسلامی در جامعه، موضوع شورا به‌عنوان رکن تصمیم‌گیری جامعه بار دیگر مد نظر قرار گرفت. نهاد شورا در واقع جهت مشارکت هر چه بیشتر مردم بر سرنوشت خود و ادارۀ امور توسط خود مردم شکل گرفت.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1553296/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9% «اهمیت و نقش شوراها براساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>  بر این اساس، شورا به‌عنوان یک امر دینی و برگرفته از قرآن و سیرۀ پیامبر در شکل حکومت دینی، تدوین قانون اساسی، قانون‌گذاری و ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران، نقش محوری پیدا کرد.<ref>عبدالله و دیگران، «بررسی نظریة شورا از منظر متفکران شیعه و اهل‌سنت با تکیه بر دیدگاه امام خمینی و رشید رضا»، ش1401ش، ص57.</ref>  

طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، شوراها نماد و یکی از ارکان نظام مردم‌سالاری دینی است و می‌تواند در رمزۀ مظاهر برجسته‌ای قرار گیرد که هر دو بُعد اسلامیت و جمهوریت نظام را متبلور کند. شوراها از سویی ریشه در منابع اصیل اسلامی دارد و از سوی دیگر، نمادی از تجلی مشارکت سیاسی و اجتماعی مردم در تعیین سرنوشت خود است. به‌همین دلیل، یکی از فصول چهارده‌گانۀ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به شوراها اختصاص داده شده است.<ref>مرتضوی، «جایگاه شورا در نظام مردم‌سالاری دینی»، 1362ش، ج1، ص136.</ref>   

مقولۀ شورا در نظام مردم‌سالاری دینی، از طریق مشارکت ملت و مراجعه به آرای عمومی تحقق می‌یابد. بر همین اساس در جمهوری اسلام ایران، مقولۀ انتخابات بسیار مهم و نماد مردم‌سالاری دینی، مظهر حضور مردم، احقاق حق، توانایی و اقتدار ملی برای کشور بوده و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در طول 45 سال، ۳۹ مورد انتخابات، برگزار شده است. همچنین بسیاری از نهادها مانند مجلس شورای اسلامی، شورای بازنگری قانونی اساسی، مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی امنیت ملی از مصداق‌های عینی و امروزین مقوله شورا در سنت اسلامی محسوب می‌شود که با توجه به ضرورت‌های سیاسی و اجتماعی عصر حاضر به وجود آمده است. طبق قانون اساسی، مقام رهبری بیشترین اختیارات را در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی دارد و به‌همین دلیل، یکی از وظایف مهم مجمع تشخیص مصلحت نظام ارائۀ خدمات مشاوره‌ای به رهبری است.<ref>مرتضوی، «جایگاه شورا در نظام مردم‌سالاری دینی»، بی‌تا، ص137-38.</ref>   

تحقق شورا در جامعۀ اسلامی و رواج مشورت به عنوان یکی از مصادیق آن، دارای آثار و پیامدهای بسیاری است:

#مشخص‌شدن قدر و جایگاه انسان‌ها در امور اجتماعى و عرصه‏هاى فکرى و فرهنگى؛<ref>حیدری خراسانی، «مشورت در سیرۀ پیامبر(ص)»، 1377ش، ص16.</ref>