پیش‌نویس:ترور

ترور (قتل سیاسی)؛ سلب حیات عمدی، برنامه‌ریزی‌شده و غافلگیرانه شخصیت‌های برجسته به انگیزه‌های سیاسی، مذهبی یا عقیدتی.

ترور یا قتل سیاسی یکی از پدیده‌های دیرینه و جنجال‌برانگیز در تاریخ مناسبات سیاسی و امنیتی جوامع بشری است که با هدف حذف فیزیکی مهره‌های کلیدی رقیب و تغییر موازنه قدرت صورت می‌گیرد. این پدیده اگرچه در استفاده از خشونت یا تهدید به آن با جریان تروریسم تشابه ظاهری دارد، اما از حیث دامنه قربانیان، انگیزه‌ها و پیامدها تفاوت‌های بنیادینی با آن دارد. معادل‌های فقهی ترور مانند «فتک» (کشتن ناگهانی) و «اغتیال» (کشتن با حیله و مکر) در فقه مذاهب اسلامی، به‌ویژه فقه شیعه و احناف، به دلیل مغایرت با عهد و پیمان، اصول اخلاقی و مصلحت عمومی جامعه به طور مطلق حرام اعلام شده است. واکاوی سیره عملی پیشوایان مذهبی و رهبران سیاسی نشان می‌دهد که همواره تمایز قاطعی میان ترور با مجازات‌های قانونی و شرعی صادرشده از مجاری صالحه قضایی وجود دارد و اقدامات غافلگیرانه حذف فیزیکی افراد به عنوان راهبرد مبارزاتی به طور ساختارمند طرد گردیده است.

تفاوت‌های مفهومی ترور و تروریسم

تفکیک علمی میان ترور و تروریسم از حیث دامنه هدف‌گذاری، ساختار قربانیان و پیامدهای اجتماعی اهمیت بالایی دارد:

• نوع و جایگاه قربانیان: در پدیده ترور، هدف مستقیم اقدام خشونت‌آمیز همواره یک شخصیت سرشناس، زمامدار، فرمانده یا مقام رسمی مشخص است که به دلایل سیاسی یا مسلکی هدف قرار می‌گیرد. در مقابل، در پدیده تروریسم، قربانیان مستقیم لزوماً شخصیت‌های برجسته نیستند، بلکه غیرنظامیان و شهروندان عادی به صورت کور یا تصادفی هدف حمله قرار می‌گیرند تا از طریق قربانی کردن آنان، پیام ارعاب به مخاطب اصلی (کل جامعه یا حاکمیت) مخابره شود.
• ایجاد رعب عمومی: هدف اصلی ترور، حذف فیزیکی یک مهره کلیدی برای تضعیف جبهه مقابل یا تغییر یک سیاست است؛ اما هدف تروریسم اساساً تولید «اثر ذهنی» عمیق، ارعاب توده‌ها و ایجاد ترس فلج‌کننده در کل ساختار جامعه است.

علاوه بر این، در دکترین نظامی معاصر پدیده‌ای به نام «قتل هدفمند» شکل گرفته است که برخی فلاسفه حقوق آن را متمایز از ترور می‌دانند؛ زیرا ترور همواره اقدامی قبیح و غیرقانونی است، در حالی که قتل هدفمند توسط دولت‌ها علیه رهبران تروریستی در شرایط عدم امکان دستگیری آن‌ها به عنوان یک استراتژی دفاعی اعمال می‌شود.

ریشه‌شناسی و واژه‌گزینی

واژه تروریسم از ریشه لاتین «ترور» (Terror) به معنای ترس فلج‌کننده و هراس شدید مشتق شده است که نخستین بار در جریان «حکومت وحشت» ژاکوبن‌ها در انقلاب فرانسه (۱۷۹۳ تا ۱۷۹۴ میلادی) وارد ادبیات سیاسی شد. در زبان فارسی، واژه ترور مأخوذ از فرانسوی و به معنای قتل سیاسی به وسیله اسلحه رواج یافته است.

در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی، سه مفهوم عمده وجود دارند که با این پدیده انطباق می‌یابند:

• فتک: به معنای یورش ناگهانی، غافلگیرانه و بدون آگاهی قبلی به کسی و کشتن اوست. در فقه، فتک معادل دقیق اقدام به ترور فیزیکی و سوءقصد پنهانی تلقی می‌شود.
• اغتیال (قتل غیله): به معنای هلاک کردن غافلگیرانه از طریق خدعه, مکر و فریب پنهانی است؛ به این صورت که قاتل قربانی را بفریبد، به مخفیگاهی بکشاند و او را غافلگیرانه بکشد.
• ارهاب: در لغت به معنای ترساندن است و در زبان عربی مدرن، به عنوان برگردان اصطلاح تروریسم به کار می‌رود و نه ترور تک‌موردی.

تاریخچه ترور

اقدام به حذف فیزیکی رقیب سیاسی سابقه‌ای طولانی در تاریخ بشر دارد. در امپراتوری روم باستان و دوران بیزانس، دسیسه‌چینی برای کشتن اشراف و رقبای سیاسی امری متداول بود و امپراتورانی نظیر نرون مسئولیت قتل‌های سیاسی متعددی را بر عهده داشتند. در تاریخ ایران باستان نیز شاهانی همچون خسرو پرویز به دست درباریان به قتل رسیدند۔ یکی از سازمان‌یافته‌ترین جریان‌های ترور در قرون وسطی، فرقه اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح (معروف به حشاشین) بود که مخالفان سیاسی و وزرای برجسته‌ای همچون خواجه نظام‌الملک طوسی را به صورت مخفیانه و برنامه‌ریزی‌شده ترور می‌کردند۔ در تاریخ معاصر ایران نیز ترور ناصرالدین شاه قاجار به دست میرزا رضای کرمانی از برجسته‌ترین نمونه‌های قتل سیاسی به شمار می‌رود۔

در دوران معاصر، پدیده ترور و حذف فیزیکی مهره‌های اثرگذار علمی، سیاسی و نظامی ابعاد نوینی یافته است. ترور سید حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله لبنان، که از سال ۱۹۹۲م رهبری جبهه مقاومت اسلامی را بر عهده داشت و هدایت نبردهای مهمی چون جنگ سال ۲۰۰۶م را عهده‌دار بود، از جمله این موارد است؛ وی سرانجام در جریان حمله هوایی و سنگین رژیم صهیونیستی به ضاحیه بیروت به شهادت رسید. همچنین در اسفندماه ۱۴۰۴ش، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی، در پی حملات خصمانه آمریکا و صهیونیست‌ها به شهادت رسید که این واقعه طبق بیانیه رسمی شورای عالی امنیت ملی، موج عظیمی از خونخواهی و مقاومت را در جهان اسلام رقم زد.

نمونه بارز دیگر از ترورهای دولتی و هدفمند، ترور و شهادت دانشمندان برجسته علمی و هسته‌ای ایران از جمله دکتر محسن فخری‌زاده است که از منظر نظام حقوق بین‌الملل، نقض فاحش حق بنیادین حیات قلمداد می‌شود. افزون بر این، در تاریخ معاصر نمونه‌هایی از ترور بیولوژیکی با استفاده از سموم زیستی به وقوع پیوسته است؛ مانند ترور جورجی مارکوف (بلغاری مخالف) در سال ۱۹۷۸م با سم ریسین شلیک‌شده از نوک چتر مخصوص در لندن، و ترور الکساندر ایوانف در سال ۲۰۱۴م در امارات با عوامل توکسین بیولوژیکی.

حرمت شرعی ترور در فقه اسلامی

اندیشمندان و فقیهان برجسته اسلامی، با تکیه بر ادله اربعه عقل، کتاب، سنت و اجماع، پدیده‌های ترور پنهانی (فتک و اغتیال) را به طور مطلق حرام و محکوم می‌دانند:

• آیات قرآنی حرمت قتل نفس: آیه ۳۲ سوره مائده با صراحت اعلام می‌دارد که کشتن یک انسان بی‌گناه بدون ارتکاب قتل یا فساد در زمین، به منزله کشتن تمامی بشریت است. این آیه هرگونه سلب حیات خودسرانه را نفی می‌کند.
• سنت نبوی در نهی از فتک: در احادیث متعدد پیامبر اسلام و امامان معصوم، ترور پنهانی به شدت نهی شده است. در حدیثی مشهور از پیامبر اکرم آمده است: «ایمان، کشتن غافلگیرانه (فتک) را به بند کشیده است و مؤمن ترور (فتک) نمی‌کند».
• سیره علوی: امام علی در پاسخ به پیشنهادهای عباس و ابوسفیان پس از رحلت پیامبر، فرمود که اگر پایبندی به اسلام و نهی از غافلگیری (فتک) نبود، مسیر دیگری اتخاذ می‌کرد۔ همچنین در جریان جنگ جمل، زمانی که عمرو بن جرموز زبیر بن عوام را در حال کناره‌گیری از جنگ به صورت غیله (غافلگیرانه) کشت، امام قاتل وی را به آتش بشارت داد؛ زیرا زبیر در پناه امان بود و کشتن او مصداق فتک و غدر تلقی می‌شد۔
• پاسخ امام صادق به درخواست ترور: ابوصباح کنانی از امام جعفر صادق درباره همسایه‌ای که به امام علی دشنام می‌داد رخصت خواست تا او را به صورت پنهانی بکشد. امام صادق در پاسخ فرمود: «این کار ترور (فتک) است و رسول خدا از ترور نهی فرمود؛ همانا اسلام مانع ترور است»۔

تمایز ترور با مجازات‌های شرعی

یکی از مغالطات رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیده ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد:

• اذن حاکم و شأن قضاوت: مجازات‌های اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسد فی‌الارض یا حد محارب، صرفاً پس از اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب به صورت آشکار اجرا می‌شود. در حالی که ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است۔
• دستورهای پیامبر و ائمه: احکامی که پیامبر اسلام صادر نمود نظیر حکم قتل کعب بن اشرف یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع و قاضی جامعه اسلامی به دلیل سلب امنیت عمومی، غلو، کذب و خیانت آنان بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت۔

نمونه‌های تاریخی نفی ترور در تاریخ اسلام و ایران

در سیره بزرگان دین و رهبران مذهبی معاصر، پرهیز از مشی مسلحانه و ترور به عنوان یک اصل اخلاقی برجسته مطرح است:

• اقدام مسلم بن عقیل در کوفه: شریک بن اعور به مسلم بن عقیل پیشنهاد داد تا عبیدالله بن زیاد را که به عیادتش می‌آمد، در پشت پرده غافلگیر کرده و ترور کند. مسلم از این کار خودداری کرد و علت آن را پایبندی به کلام پیامبر مبنی بر حرمت فتک (ترور پنهانی) اعلام نمود.
• مخالفت امام خمینی با ترور حسن‌علی منصور: پیش از انقلاب اسلامی ایران، اعضای جمعیت مؤتلفه اسلامی نماینده‌ای به نجف گسیل داشتند تا برای ترور حسن‌علی منصور نخست‌وزیر وقت از امام خمینی اذن بگیرند؛ اما ایشان از صدور چنین حکمی استنکاف ورزید۔ امام خمینی اساساً کار مسلحانه و ترور را به عنوان استراتژی مبارزه رد می‌کرد و به آگاهی‌بخشی توده‌ها معتقد بود و حتی با اعدام پیش‌دستانه خسرو داد فرمانده نیروی هوایی پهلوی مخالفت نمود۔
• موضع امام خمینی پس از انقلاب: امام خمینی اقدامات تروریستی و قتل‌های مخفیانه را برخاسته از ضعف عمیق عاملان آن می‌دانست و با مقایسه ترورهای پنهانی با اقدام آشکار ابن‌ملجم یا عباس‌آقا صراف قاتل امین‌السلطان، عاملانی را که پنهانی بمب‌گذاری یا ترور می‌کردند، به دلیل عدم شهامت رویارویی، فاقد مردانگی خوانده و ترور دزدکی را «تز نامردها» توصیف کرد.

منابع

• «آیت الله جوادی آملی شهادت سید حسن نصرالله را تسلیت گفت». خبرگزاری ایرنا. ۸ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «اسلام و مساله ترور». رواق اندیشه. ۱ مهر ۱۳۸۲. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. ۱۰ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف» (PDF). پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. ۱ تیر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «بیوتروریسم (تروریسم بیولوژیکی) تهدید فرا روی حقوق بین‌الملل به مثابه نقض حقوق بشر» (PDF). مطالعات علمی حقوق بشر اسلامی. ۱ تیر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تروریسم دولتی پندار یا واقعیت؟» (PDF). پژوهش‌های حقوقی. ۱ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تروریسم و فلسفه سیاسی: واکاوی استدلال‌های توجیه گر و نقدهای آن» (PDF). معرفت سیاسی. ۲۳ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین‌الملل معاصر» (PDF). پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. ۱ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «تعریف، تاریخچه و رهیافت‌های موجود در تحلیل پدیده تروریسم» (PDF). فصلنامه سیاست. ۲۳ بهمن ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «راهبردهای تروریسم». فصلنامه آفاق امنیت. ۱۹ آذر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «رویارویی حقوق بین‌الملل با پدیده بیوتروریسم از رژیم‌های سنتی ماده‌محور تا ضرورت توسعه رویکردهای نوین» (PDF). پژوهشکده قوه قضاییه. ۱ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «شهادت دکتر محسن فخری‌زاده از منظر نظام بین‌الملل بشر حق حیات» (PDF). مطالعات حقوق بشر اسلامی. ۱ دی ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «کاربست راهبرد قتل‌های هدفمند علیه رهبران تروریسم: نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی». فصلنامه مطالعات بین‌المللی. ۱ فروردین ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور». نشریه زمانه. ۱ آذر ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
• «موجبات پیدایش قوانین و مقررات بین‌المللی دولت‌ها در مقابله با تروریسم». پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی. ۱ خرداد ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.