بخارادوزی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''بخارادوزی؛''' دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی. | '''بخارادوزی؛''' دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی. | ||
بخارادوزی یکی از انواع رودوزیهای سنتی و از شاخههای صنایعدستی تزیینیـکاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ بخارا در | بخارادوزی یکی از انواع رودوزیهای سنتی و از شاخههای [[صنایعدستی]] تزیینیـکاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ [[بخارا]] در [[ازبکستان]] نسبت داده میشود. این [[هنر دستی]] با بهرهگیری از [[نخ]] و [[سوزن]] بر روی پارچههای ساده اجرا میشود و در طول [[تاریخ]]، در میان [[اقوام ایرانی]] و [[ترک]]<ref group="دیدگاه">قوم ترک از اقوام ایرانی نیست؟ عطف با واو دوگانه سازی را می رساند نه عام بعد از خاص</ref> رواج داشته است. بخارادوزی در دورههای سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه بهعنوان بخشی از میراث صنایعدستی، در برخی مناطق تولید میشود. | ||
== '''تعریف بخارادوزی''' == | == '''تعریف بخارادوزی''' == | ||
بخارادوزی یکی از انواع رودوزیهای سنتی | در بخارادوزی بهعنوان یکی از انواع [[رودوزی|رودوزیهای]] سنتی و صنایع دستی تزیینیکاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87%E2%80%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچههای ساده با نخ و سوزن به پارچههایی با طرحهای زیبا و رنگی تبدیل میشوند<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> که به ظرافت، دقت و وقت زیاد نیاز دارد. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید میشده و محصول آن بهقدری زیاد بوده که از آن هنر سنتی بخارادوزی را ابداع کردهاند<ref group="دیدگاه">از ابتدای عبارت مبدا تا پایان به نظرم به بخش تاریخچه منتقل شود. </ref>.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.]</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
بخارادوزی یکی از قدیمیترین سوزندوزیها در میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.]</ref> بهگفته برخی منابع، این نوع سوزندوزی تاریخ مشخصی ندارد ولی در دورۀ | بخارادوزی یکی از قدیمیترین سوزندوزیها در میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.]</ref> بهگفته برخی منابع، این نوع سوزندوزی تاریخ مشخصی ندارد ولی در [[دوره سلجوقیان|دورۀ سلجوقی]] از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزههای جهان دیده میشود.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.]</ref> قدیمیترین نمونۀ بخارادوزی مربوط به [[دوره تیموری|دورۀ تیموری]] است که سفیر اسپانیا در سفرنامۀ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشارهای به آن میکند.<ref name=":0">[https://haftdast.com/node/1046 «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.]</ref> در دورهٔ تیموری، با توجه به جایگاه شهر بخارا بهعنوان یکی از مراکز تجمع علما و هنرمندان<ref group="دیدگاه">این عبارت: شهر بخارا بهعنوان یکی از مراکز تجمع علما و هنرمندان. اگر با بخارادوزی ارتباط ندارد بهتر است که حذف شود</ref>، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ [[تافته]] و بهصورت دو رو اجرا کنند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.]</ref> | ||
در دورهٔ صفویه | در [[دوره صفویه|دورهٔ صفویه]]، بخارادوزی بهعنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته میشد و در تزیین [[پوشاک]] و [[منسوجات]]، بهویژه در میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]]، تغییراتی در طرحها و نقشپردازیهای این هنر متناسب با [[سلیقه|سلیقهٔ]] رایج آن دوره ایجاد شد.<ref>[https://honariran.org/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87%D8%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%B5/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران.]</ref> امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.]</ref> | ||
== پارچههای مناسب بخارادوزی == | == پارچههای مناسب بخارادوزی == | ||
نسخهٔ ۱۵ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۲:۱۷
بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.
بخارادوزی یکی از انواع رودوزیهای سنتی و از شاخههای صنایعدستی تزیینیـکاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ بخارا در ازبکستان نسبت داده میشود. این هنر دستی با بهرهگیری از نخ و سوزن بر روی پارچههای ساده اجرا میشود و در طول تاریخ، در میان اقوام ایرانی و ترک[دیدگاه ۱] رواج داشته است. بخارادوزی در دورههای سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه بهعنوان بخشی از میراث صنایعدستی، در برخی مناطق تولید میشود.
تعریف بخارادوزی
در بخارادوزی بهعنوان یکی از انواع رودوزیهای سنتی و صنایع دستی تزیینیکاربردی،[۱] پارچههای ساده با نخ و سوزن به پارچههایی با طرحهای زیبا و رنگی تبدیل میشوند[۲] که به ظرافت، دقت و وقت زیاد نیاز دارد. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید میشده و محصول آن بهقدری زیاد بوده که از آن هنر سنتی بخارادوزی را ابداع کردهاند[دیدگاه ۲].[۳]
تاریخچه
بخارادوزی یکی از قدیمیترین سوزندوزیها در میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است.[۴] بهگفته برخی منابع، این نوع سوزندوزی تاریخ مشخصی ندارد ولی در دورۀ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزههای جهان دیده میشود.[۵] قدیمیترین نمونۀ بخارادوزی مربوط به دورۀ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامۀ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشارهای به آن میکند.[۶] در دورهٔ تیموری، با توجه به جایگاه شهر بخارا بهعنوان یکی از مراکز تجمع علما و هنرمندان[دیدگاه ۳]، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ تافته و بهصورت دو رو اجرا کنند.[۷]
در دورهٔ صفویه، بخارادوزی بهعنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته میشد و در تزیین پوشاک و منسوجات، بهویژه در میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرحها و نقشپردازیهای این هنر متناسب با سلیقهٔ رایج آن دوره ایجاد شد.[۸] امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.[۹]
پارچههای مناسب بخارادوزی
بخارادوزی هنری دستی است که روی پارچۀ ساده با رنگهای متنوع دوخته میشود. اغلب پارچههای مورد استفاده برای سوزندوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچۀ پشمی است.[۱۰]
مراحل و طراحیهای بخارادوزی
مراحل اجرای بخارادوزی شامل آمادهسازی و رنگآمیزی پارچه، طرحاندازی نقشها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است.[۱۱] نقوش و طرحهای بخارادوزی از تنوع بالایی برخوردار هستند که میتوان به انواع نقوش هندسی، گلهای اناری، شاهعباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گلهای حاشیهای، طرهای و نیمطرهای، برگهای چتایی، افسری، تاکی، بتهجقهای، گلهای سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسهای اشاره کرد.[۱۲]
انواع بخارادوزی
بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته میشود. از جمله آنها سوزنی است که در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتیمتر تهیه میشود و بهعنوان بخشی از جهیزیه، معمولاً پس از مراسم عروسی بر دیوار روبهروی ورودی نصب میگردد و با نقوشی مانند گل، ماه و ستاره تزئین میشود. نوع دیگر بخارادوزی را نیمسوزنی معرفی کردهاند که در اندازهای کوچکتر تولید میشود و بهعنوان روتختی یا دیوارکوب کاربرد دارد. مدالیون نوع دیگری از بخارادوزی است که با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته میشود. بولینپوش نوعی سایهبان است که در مراسم عروسی مورد استفاده قرار میگیرد و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده میشود. جانماز و سجاده نوع دیگر بخارادوزی است که با نقش محراب برای استفادهٔ عبادی دوخته میشوند و بخشهایی از آنها بدون سوزندوزی باقی میماند. چُویشب نوعی روتختی است که در جهیزیه بهکار میرود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است. علاوه بر این، نمونههایی مانند گهوارهپوش، کرسیپوش، طاقچهپوش، خلعت آینه و تاشکیز برای کاربردهای روزمره یا تزئینی تولید میشوند. تاشکیز دیوارکوبی است که توسط قزاقها و قرقیزها تهیه میشود و معمولاً بهصورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب میشد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.[۱۳]
انواع سبکهای بخارادوزی
سبکهای متنوع بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. شهر بخارا بهدلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیکها، ازبکها و یهودیان دارای طیف وسیعتری از نقوش سوزندوزی نسبت به سایر مناطق است. از سوی دیگر، نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در سوزندوزیهای خود، شهرت خود را مدیون نقشهای گلدستههای بزرگ است. پسکند واقع در استان تاشکند بهاستفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید میپردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچههای بزرگ سوزندوزی میشود. سمرقتد دومین شهر بزرگ ازبکستان با قدمتی هزار ساله، نقوش گیاهی متنوعی بهویژه گل رز را بهنمایش میگذارد. در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده میشود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایرههای بزرگ قرمز رنگ مشخص میشود و دیگری نقوش گلدار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانوادهای پرجمعیت برای عروس است.
نقوش بخارادوزی بهروش قلابدوزی در شهر سبز، زادگاه تیمور گورکانی اجرا میشود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را بهکار میبرند. همچنین قوم لاکای از طوایف ترکتبار ازبک که در بخشهایی از شمال افغانستان نیز سکونت دارند، با ترکیب تکنیکهای دوخت ترکمن با روشهای ازبکستان و افغانستان، آثاری منحصربهفرد خلق میکنند. سوزندوزیهای یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منورا (شمعدان هفتشاخه) است. در دوران تسلط شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارۀ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشتههای روی سوزندوزیها از رسمالخط فارسی به روسی تغییر یافت که درنهایت بهدلیل شرایط اقتصادی آن دوران، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.[۱۴]
راهکارهای درآمدزایی از بخارادوزی
بخارادوزی در برخی زمینهها بهعنوان منبع درآمد برای هنرمندان مورد توجه قرار گرفته است. فروش آثار تولیدشده در نمایشگاهها و بازارهای صنایعدستی، برگزاری کارگاهها و دورههای آموزشی حضوری یا آنلاین و همکاری با طراحان مد و دکوراسیون داخلی از جمله شیوههای گزارششده برای عرضه و بهرهبرداری اقتصادی از این هنر هستند. این فعالیتها امکان تولید آثار سفارشی و انتقال مهارتها به علاقهمندان را فراهم میکنند و به حضور بخارادوزی در بازار صنایعدستی کمک میکنند.[۱۵]
پانویس
- ↑ «بخاردوزی هنر ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع
- ↑ «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران.
- دیدگاههای ارزیابان
منابع
- «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1399ش.
- «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
- «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
- «بخارادوزی شیوۀ ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1397ش.
- «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، 12 مهر 1401ش.
- «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
- «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1403ش.