بخارادوزی: تفاوت میان نسخهها
ایجاد لینک داخلی |
|||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== تعریف بخارادوزی == | == تعریف بخارادوزی == | ||
در بخارادوزی بهعنوان یکی از انواع [[رودوزی]]های سنتی و صنایع دستی تزیینیکاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/بخارا-دوزی-شیوهی-ابداعی-بخارایی-ها-د/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچههای ساده با نخ و سوزن به پارچههایی با طرحهای زیبا و رنگی تبدیل میشوند. | در بخارادوزی بهعنوان یکی از انواع [[رودوزی]]های سنتی و صنایع دستی تزیینیکاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/بخارا-دوزی-شیوهی-ابداعی-بخارایی-ها-د/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچههای ساده با نخ و سوزن به پارچههایی با طرحهای زیبا و رنگی تبدیل میشوند. اغلب پارچههای مورد استفاده برای بخارادوزی شامل [[کتان]]، [[چلوار]]، [[پارچه ابریشمی|ابریشم]]، [[تافته]] و [[پارچه پشمی|پارچهٔ پشمی]] است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر [[ابریشم]] و [[پنبه]] تولید میشده و محصول آن بهقدری زیاد بوده که از آن هنر [[بخارادوزی]] را ابداع کردهاند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
== مراحل و طراحیهای بخارادوزی == | == مراحل و طراحیهای بخارادوزی == | ||
مراحل اجرای بخارادوزی شامل آمادهسازی و رنگآمیزی پارچه، طرحاندازی نقشها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. | مراحل اجرای بخارادوزی شامل آمادهسازی و رنگآمیزی پارچه، طرحاندازی نقشها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرحهای بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گلهای اناری، شاهعباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گلهای حاشیهای، طرهای و نیمطرهای، برگهای چتایی، افسری، تاکی، بتهجقهای، گلهای سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسهای.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3593129/بخارا-دوزی-میراث-ماندگار-خراسان-بزرگ-از-عهد-سلجوقی «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> | ||
== انواع بخارادوزی == | == انواع بخارادوزی == | ||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
== انواع سبکهای بخارادوزی == | == انواع سبکهای بخارادوزی == | ||
سبکهای بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته | سبکهای بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. | ||
نقوش بخارادوزی بهروش [[قلابدوزی]] در [[شهر سبز]]، اجرا میشود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را بهکار میبرند. | * شهر بخارا بهدلیل حضور طوایف گوناگون از جمله [[تاجیک]]ها، [[ازبک]]ها و [[یهودی|یهودیان]] دارای طیف وسیعتری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است. | ||
* نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقشهای گلدستههای بزرگ است. | |||
* پسکند واقع در استان [[تاشکند]] بهاستفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل [[ماه]]، [[ستاره]] و [[خورشید]] میپردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچههای بزرگ سوزندوزی میشود. | |||
* [[سمرقند]] دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی بهویژه گل رز را بهنمایش میگذارد. | |||
* در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده میشود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایرههای بزرگ قرمز رنگ مشخص میشود و دیگری نقوش گلدار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن [[خانواده|خانوادهای]] پرجمعیت برای [[عروس]] است. | |||
* نقوش بخارادوزی بهروش [[قلابدوزی]] در [[شهر سبز]]، اجرا میشود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را بهکار میبرند. | |||
* قوم لاکای از طوایف ترکتبار ازبک، با ترکیب تکنیکهای [[دوخت ترکمن]] با روشهای ازبکستان و شمال [[افغانستان]]، آثاری منحصربهفرد خلق میکنند. | |||
* سوزندوزیهای یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند [[منورا]] (شمعدان هفتشاخه) است. | |||
* در دوران حاکمیت [[شوروی]] هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون [[داس و چکش]] و [[ستاره پنج پر|ستارهٔ پنج پر]] جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشتههای روی سوزندوزیها از [[رسمالخط فارسی]] به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.]</ref> | |||
== اقتصاد بخارادوزی == | == اقتصاد بخارادوزی == | ||
نسخهٔ ۱۶ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۱:۵۰
بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.
بخارادوزی یکی از انواع رودوزیهای سنتی و از شاخههای صنایعدستی تزیینیکاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ بخارا در ازبکستان نسبت داده میشود. این هنر دستی با بهرهگیری از نخ و سوزن بر روی پارچههای ساده اجرا میشود و در طول تاریخ، میان اقوام ایرانی و ترک رواج داشته است. بخارادوزی در دورههای سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی، در برخی مناطق تولید میشود.
تعریف بخارادوزی
در بخارادوزی بهعنوان یکی از انواع رودوزیهای سنتی و صنایع دستی تزیینیکاربردی،[۱] پارچههای ساده با نخ و سوزن به پارچههایی با طرحهای زیبا و رنگی تبدیل میشوند. اغلب پارچههای مورد استفاده برای بخارادوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچهٔ پشمی است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر ابریشم و پنبه تولید میشده و محصول آن بهقدری زیاد بوده که از آن هنر بخارادوزی را ابداع کردهاند.[۲]
تاریخچه
بخارادوزی یکی از قدیمیترین سوزندوزیها میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است.[۳] این نوع سوزندوزی در دورهٔ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزههای جهان دیده میشود.[۴] قدیمیترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به دورهٔ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشارهای به آن میکند.[۵] در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ تافته و بهصورت دو رو اجرا کنند.[۶]
در دورهٔ صفویه، بخارادوزی بهعنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته میشد و در تزیین پوشاک و منسوجات، بهویژه میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرحها و نقشپردازیهای این هنر متناسب با سلیقهٔ رایج آن دوره ایجاد شد.[۷] امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.[۸]
مراحل و طراحیهای بخارادوزی
مراحل اجرای بخارادوزی شامل آمادهسازی و رنگآمیزی پارچه، طرحاندازی نقشها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرحهای بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گلهای اناری، شاهعباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گلهای حاشیهای، طرهای و نیمطرهای، برگهای چتایی، افسری، تاکی، بتهجقهای، گلهای سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسهای.[۹]
انواع بخارادوزی
بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته میشود.
- سوزنی: در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتیمتر تهیه میشود و بهعنوان بخشی از جهیزیه، معمولاً پس از مراسم عروسی بر دیوار روبهروی ورودی نصب میگردد و با نقوشی مانند گل، ماه و ستاره تزئین میشود.
- نیمسوزنی: در اندازهای کوچکتر تولید و بهعنوان روتختی یا دیوارکوب استفاده میشود.
- مدالیون: با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته میشود.
- بولینپوش: نوعی سایهبان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده میشود.
- سجاده: با نقش محراب برای استفادهٔ عبادی دوخته میشود و بخشهایی از آن بدون سوزندوزی باقی میماند.
- چُویشب: نوعی روتختی است که در جهیزیه بهکار میرود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است.
- تاشکیز: دیوارکوبی است که توسط قزاقها و قرقیزها تهیه میشود و معمولاً بهصورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب میشد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.
علاوه بر این، نمونههایی مانند گهوارهپوش، کرسیپوش، طاقچهپوش و خلعت آینه برای کاربردهای روزمره تولید میشوند.[۱۰]
انواع سبکهای بخارادوزی
سبکهای بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است.
- شهر بخارا بهدلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیکها، ازبکها و یهودیان دارای طیف وسیعتری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است.
- نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقشهای گلدستههای بزرگ است.
- پسکند واقع در استان تاشکند بهاستفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید میپردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچههای بزرگ سوزندوزی میشود.
- سمرقند دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی بهویژه گل رز را بهنمایش میگذارد.
- در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده میشود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایرههای بزرگ قرمز رنگ مشخص میشود و دیگری نقوش گلدار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانوادهای پرجمعیت برای عروس است.
- نقوش بخارادوزی بهروش قلابدوزی در شهر سبز، اجرا میشود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را بهکار میبرند.
- قوم لاکای از طوایف ترکتبار ازبک، با ترکیب تکنیکهای دوخت ترکمن با روشهای ازبکستان و شمال افغانستان، آثاری منحصربهفرد خلق میکنند.
- سوزندوزیهای یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منورا (شمعدان هفتشاخه) است.
- در دوران حاکمیت شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارهٔ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشتههای روی سوزندوزیها از رسمالخط فارسی به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.[۱۱]
اقتصاد بخارادوزی
اقتصاد هنر بخارادوزی بر پایهٔ تولید و عرضهٔ محصولات تزیینی و کاربردی استوار است. بازار مصرف این محصولات، علاوه بر بازارهای سنتی و نمایشگاههای صنایعدستی، به حوزههای مدرنتری همچون صنعت مد و دکوراسیون داخلی نیز گسترش یافته است. همچنین، بخش آموزش و انتقال مهارت از طریق کارگاههای حضوری و بسترهای آنلاین، سهم قابلتوجهی در گردش مالی این حوزه دارد. تولید آثار سفارشی و انطباق نقوش سنتی با کالاهای امروزی، از عوامل کلیدی در تداوم حیات اقتصادی و حضور این هنر در تجارت صنایعدستی محسوب میشود.[۱۲]
پانویس
- ↑ «بخاردوزی هنر ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع
- ↑ «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران.
- ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران.
- ↑ «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانۀ هفتدست.
- ↑ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران.
- دیدگاههای ارزیابان
منابع
- «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
- «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
- «بخارادوزی ((تهران))»، وبسایت ایران، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
- «بخارادوزی شیوهٔ ابداعی بخاراییها»، وبسایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۷ش.
- «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
- «شکلگیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وبسایت خانهٔ هفتدست، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
- «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصتهای درآمدزایی از این هنر زیبا»، وبسایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۳ش.