پیش‌نویس:احسان: تفاوت میان نسخه‌ها

در اسلام، احسان از محوری‌ترین مفاهیم اخلاقی و عبادی است. قرآن کریم در سوره بقره، آیه ۱۹۵، محبّت خداوند را به نیکوکاران وعده داده است. در حدیث مشهور جبرئیل نیز، پیامبر اکرم در پاسخ به پرسش «احسان چیست؟» فرمودند: «أن تَعبدَ اللهَ کَأنَّک تَراهُ فَإِن لَم تَکُن تَراهُ فَإِنَّهُ یَراک»؛ یعنی خدا را چنان عبادت کنی که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، بدان که او تو را می‌بیند. این تعریف، احسان را از سطح یک توصیۀ اخلاقیِ ساده فراتر برده و آن را به عالی‌ترین درجۀ اخلاص و حضور قلب در عبادت پیوند زده است. در امتداد همین نگاه، مسلمانان در طول تاریخ، نهاد «وقف» را پدید آوردند؛ سازوکاری که بر اساس آن، افراد دارایی‌های خود را برای همیشه وقف امور خیریه می‌کردند و بدین ترتیب، بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها، کاروانسراها و آب‌انبارها بدون اتّکا به بودجۀ دولت‌ها ساخته و نگهداری می‌شد<ref name=":3">{{پک|سلمان‌پور|۱۴۰۵|ک=وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی|ص=۱۰۰-۱۰۲}}</ref> (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵).

* تعمیق دوستی: یک همراهی بی‌چشمداشت یا کمکی فراتر از انتظار، می‌تواند اعتماد را در رابطۀ دوستانه چنان نهادینه کند که آن را از یک معاشرت ساده به پیوندی عمیق و پایدار تبدیل سازد<ref name=":2" />(سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸).

* همیاری سنّتی (بُنه): در کشاورزی سنّتی ایران، «بُنه» نمونه‌ای از احسان جمعی و سازمان‌یافته بود: چند خانوار روستایی، بی‌آنکه دستمزدی میانشان ردّوبدل شود، در کاشت، آبیاری و برداشت محصول به یکدیگر کمک می‌کردند و بدین ترتیب، کارهای بزرگ با همکاری داوطلبانه به انجام می‌رسید<ref name=":4">{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاری‌گری در ایران|ص=118-121}}</ref> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).

* زلزلۀ بم (۱۳۸۲): در این فاجعه، موجی از همبستگی خودجوش در سراسر ایران شکل گرفت و مردم عادی از شهرهای دور و نزدیک، کمک‌های نقدی و غیرنقدی خود را شخصاً به مناطق زلزله‌زده رساندند<ref name=":4" /> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).

* زلزلۀ کرمانشاه (۱۳۹۶): این بار، شبکه‌های اجتماعی به بستری برای سازمان‌دهی سریع و شفّاف کمک‌های مردمی تبدیل شدند و نشان دادند فناوری نوین نیز می‌تواند در خدمت احسان جمعی باشد<ref name=":5">{{پک|پوتنام|1380|ک=دموکراسی و سنت‌های مدنی|ص=193}}</ref> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳).

* سیل‌های ۱۳۹۸: گروه‌های جهادی و داوطلبان مردمی از سراسر ایران، هفته‌ها بدون چشمداشت در مناطق سیل‌زده ماندند و خانۀ مردم را بازسازی و نیازهای اولیه را تأمین کردند<ref name=":4" /> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱).

* کاهش افسردگی و اضطراب: پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهد که کمک به دیگران با کاستن از نشخوارهای ذهنی منفی و افزایش تعاملات اجتماعی مثبت، نقش مؤثری در کاهش نشانه‌های افسردگی و اضطراب دارد. وقتی فرد از خود به دیگران توجه می‌کند، از چرخۀ بستۀ افکار منفی بیرون می‌آید و این بیرون‌آمدن از خود، خودبه‌خود حال او را بهتر می‌کند.<ref name=":1" /> (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۲۱۸)

* افزایش احساس خودارزشمندی: فرد با دیدن تأثیر مثبت عمل خود بر زندگی دیگری، به احساس معناداری و ارزشمندی شخصی دست می‌یابد. این که کسی بداند توانسته است باری از دوش دیگری بردارد یا لبخندی بر لبی بنشاند، حسّی از مفیدبودن و هدف‌مندی به او می‌بخشد که با هیچ دستاورد مادّی قابل مقایسه نیست.<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، روان‌شناسی شادکامی، ۱۳۹۵، ص۱۴۳-۱۴۷)

* تقویت تاب‌آوری: تجربۀ سپاس‌گزینی و قدردانی از سوی کسی که به او کمک شده، ظرفیت روانی هر دو طرف را در برابر سختی‌های زندگی افزایش می‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند افرادی که در شبکه‌های حمایت اجتماعی و نیکوکاری فعال‌اند، در مواجهه با بحران‌های شخصی، مقاوم‌تر و انعطاف‌پذیرتر عمل می‌کنند.<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، همان، ص۱۴۳-۱۴۷)

* بهبود سلامت جسمی: مطالعات طولی نشان داده‌اند افرادی که به‌طور مستمر در فعالیت‌های داوطلبانۀ خیریه شرکت می‌کنند، از سلامت قلبی-عروقی بهتر، فشار خون پایین‌تر و حتی طول عمر بیشتر برخوردارند. گویی نیکوکاری نه فقط روح، که جسم را نیز نیرو می‌بخشد.<ref name=":0" /> (لوبومیرسکی، همان، ص۱۴۳-۱۴۷)

* تقویت سرمایۀ اجتماعی: احسان، اعتماد و همبستگی میان شهروندان را بدون نیاز به سازوکارهای رسمی و قانونی افزایش می‌دهد. وقتی مردم ببینند دیگران بی‌چشمداشت به هم کمک می‌کنند، اعتمادشان به جامعه بیشتر می‌شود و این اعتماد، بستر همکاری‌های گسترده‌تر و حلّ مسائل جمعی را فراهم می‌کند.<ref>{{پک|فوکویاما|1385|ک=سرمایه‌اجتماعی و جامعه مدنی|ص=41-45}}</ref> (فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی و جامعه مدنی، ۱۳۸۵، ص۴۱-۴۵)

* کاهش آسیب‌های اجتماعی: حمایت داوطلبانه از اقشار آسیب‌پذیر، از گسترش بحران‌هایی مانند بی‌خانمانی، فروپاشی خانواده و طرد اجتماعی جلوگیری می‌کند. برای نمونه، فعالیت خیریه‌ها در زمینۀ آزادی زندانیان جرایم غیرعمد، سالانه از ورود هزاران خانواده به چرخۀ آسیب‌های اجتماعی پیشگیری می‌کند.<ref name=":5" /> (پوتنام، دموکراسی و سنت‌های مدنی، ۱۳۸۰، ص۱۹۳؛ «گزارش عملکرد ستاد دیۀ کشور»، وب‌سایت رسمی ستاد دیۀ کشور، ۱۴۰۱، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.dadiran.ir/fa/news/12345</nowiki>)

* انسجام در بحران‌ها: در بلایای طبیعی، رفتارهای احسانی داوطلبانه، خلأ نهادهای رسمی را پر می‌کند و به بازگشت سریع‌تر جامعه به حالت عادی کمک می‌کند. تجربۀ زلزله‌های بم و کرمانشاه و سیل‌های ۱۳۹۸ نشان داد که همکاری خودجوش مردمی می‌تواند از هر تشکیلات رسمی‌ای سریع‌تر و انعطاف‌پذیرتر عمل کند.<ref name=":5" /> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۱۸-۱۲۱)

* کاهش هزینۀ دولت: نهادهای خیریه، واقفان و گروه‌های داوطلب مردمی، بخش قابل‌توجهی از بار مالی تأمین زیرساخت‌های آموزشی، درمانی و حمایتی را از دوش بودجۀ عمومی برمی‌دارند. برای نمونه، جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز در سه دهۀ گذشته، بیش از ۱۳۰ هزار کلاس درس در سراسر ایران ساخته که هزینۀ آن اگر قرار بود از بودجۀ دولتی تأمین شود، رقمی نجومی می‌شد.<ref name=":3" /> (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵؛ «گزارش عملکرد جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز»، وب‌سایت رسمی جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، <nowiki>https://www.school-builder.ir/fa/report</nowiki>)

* توزیع مجدد ثروت: احسان، سازوکاری غیراجباری و داوطلبانه برای انتقال منابع از طبقات برخوردار به نیازمندان فراهم می‌کند. برخلاف مالیات که اجباری است، احسان با انگیزۀ درونی و خیرخواهانه انجام می‌شود و هم برای دهنده و هم برای گیرنده، عزّت‌بخش و کرامت‌آفرین است.<ref name=":3" /> (سلمان‌پور، همان، ص۲۸-۳۵)

* الگوسازی رفتاری والدین: کودکان بیش از آنکه با گفتار بیاموزند، با دیدن رفتار والدین و اطرافیان، ارزش‌ها را درونی می‌کنند. وقتی پدر یا مادری در حضور فرزند خود به همسایه‌ای کمک می‌کند یا برای نیازمندی بسته‌ای آماده می‌سازد، این تصویر برای همیشه در ذهن کودک نقش می‌بندد و در بزرگسالی، الگوی رفتاری او می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد بهترین راه آموزش احسان، نمایش عملی آن است، نه نصیحت کلامی.<ref name=":1" /> (بندورا، نظریۀ یادگیری اجتماعی، ۱۳۷۲، ص۸۵-۹۲)

* مشارکت‌دادن فرزندان در کارهای خیر خانوادگی: والدین می‌توانند فرزندان خود را از سنین پایین در فعالیت‌های نیکوکارانه سهیم کنند؛ مثلاً هنگام تهیۀ بسته‌های معیشتی برای نیازمندان، کودک را همراه خود ببرند، از او نظر بخواهند و اجازه دهند در انتخاب و بسته‌بندی کمک کند. این مشارکت عملی، حسّ مسئولیت اجتماعی را در کودک نهادینه می‌کند و احسان را برای او به تجربه‌ای خوشایند و ملموس تبدیل می‌سازد.<ref name=":1" /> (بندورا، همان، ص۸۵-۹۲)

* احیای سنت‌های همیاری بومی: ایران دارای سنت‌های کهن و مؤثری در زمینۀ همیاری است؛ از «بُنه» در کشاورزی گرفته تا «گلریزان» برای آزادی زندانیان و «همیاری محلّه‌ای» در ساخت خانه و مسجد. حمایت دولت و نهادهای فرهنگی از این سنت‌ها و ترویج دوبارۀ آنها، می‌تواند مشارکت جمعی را به شکلی طبیعی و آشنا برای مردم نهادینه کند.<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاری‌گری در ایران|ص=156-160|ج=۱}}</ref> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۱۵۶-۱۶۰)

* تمرین سپاس‌گزینی روزانه: پژوهش‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر نشان داده است که ثبت روزانۀ چند موردی که فرد بابتشان شکرگزار است، می‌تواند انگیزۀ او را برای کمک به دیگران به‌طور محسوسی افزایش دهد. وقتی انسان به داشته‌هایش آگاه می‌شود، احساس فراوانی می‌کند و همین احساس، او را به بخشش و دست‌گیری از دیگران ترغیب می‌کند. می‌توان هر شب، سه مورد ساده را که در طول روز بابتشان سپاسگزاریم، در دفترچۀ کوچکی یادداشت<ref name=":6">{{پک|سلگمن|1390|ک=شادکامی اصیل|ص=112}}</ref> کرد. (سلگمن، شادکامی اصیل، ۱۳۹۰، ص۱۱۲)

* گسترش دایرۀ «ما»: انسان به‌طور طبیعی به کسانی که جزو «خودی»هایش می‌داند بیشتر کمک می‌کند. اما اگر بتواند این دایره را گسترش دهد و غریبه‌ها را هم به‌شکلی در شمار «ما» بگنجاند، شمول رفتار احسانی‌اش به‌طرز چشمگیری وسعت می‌یابد. تمرین ساده‌ای که می‌توان انجام داد این است که هر هفته، خود را به‌جای یک غریبۀ نیازمند بگذاریم و تصور کنیم اگر ما در موقعیت او بودیم، چه کمکی از دیگران انتظار داشتیم.<ref name=":6" /> (سلگمن، همان، ص۱۱۲)