پیش‌نویس:احسان: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱۳: / خط ۱۳: @@
 در دین یهود، مفهومی به نام «صِداقَه» (Tzedakah) وجود دارد که گرچه معمولاً به «صدقه» ترجمه می‌شود، اما ریشۀ اصلی آن در زبان عبری، «عدالت» و «دادگری» است. برخلاف تصوّر رایج که صدقه را نوعی ترحّم و دلسوزی از سر لطف می‌داند، در آموزه‌های یهودی، صِداقَه یک تکلیف اخلاقی و دینی است؛ یعنی فرد با بخشش دارایی خود، در واقع به برقراری عدالت در زمین کمک می‌کند. به همین دلیل، در سنّت یهودی، حتی فقیرترین افراد نیز موظف‌اند چیزی ببخشند، زیرا این کار نه یک لطف اضافی، که وظیفه‌ای همگانی برای تحقق جامعۀ عادلانه است <ref>{{پک|Novak|1992|ک=Jewish Social Ethics|زبان=en|ص=189-195}}</ref>(نواک، Jewish Social Ethics، ۱۹۹۲، ص۱۸۹-۱۹۵).
-در مسیحیت، احسان و بخشش جایگاهی بسیار والا دارد. در «موعظۀ بالای کوه» که یکی از مشهورترین بخش‌های تعالیم عیسی مسیح است، از پیروان خواسته شده که هنگام بخشش، «دست چپ از کار دست راست آگاه نشود»؛ یعنی بخشش باید چنان بی‌ریا و خالصانه باشد که حتی خود فرد نیز آن را به رخ خود نکشد. این نگاه، احسان را نه یک عمل نمایشی برای جلب توجه دیگران، که رابطۀ شخصی و خالصانه میان انسان و خدا معرّفی می‌کند (انجیل متی، ۶: ۳، وب‌سایت کلمه، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.kalameh.com/Pages/ArticleDetails.aspx?ArticleID=237).
+در مسیحیت، احسان و بخشش جایگاهی بسیار والا دارد. در «موعظۀ بالای کوه» که یکی از مشهورترین بخش‌های تعالیم عیسی مسیح است، از پیروان خواسته شده که هنگام بخشش، «دست چپ از کار دست راست آگاه نشود»؛ یعنی بخشش باید چنان بی‌ریا و خالصانه باشد که حتی خود فرد نیز آن را به رخ خود نکشد. این نگاه، احسان را نه یک عمل نمایشی برای جلب توجه دیگران، که رابطۀ شخصی و خالصانه میان انسان و خدا معرّفی می‌کند<ref>{{پک/بن|انجیل|ک=سایت کلمه|ف=انجیل متی}}</ref> (انجیل متی، ۶: ۳، وب‌سایت کلمه، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://www.kalameh.com/Pages/ArticleDetails.aspx?ArticleID=237).
 در اسلام، احسان از محوری‌ترین مفاهیم اخلاقی و عبادی است. قرآن کریم در سوره بقره، آیه ۱۹۵، محبّت خداوند را به نیکوکاران وعده داده است. در حدیث مشهور جبرئیل نیز، پیامبر اکرم در پاسخ به پرسش «احسان چیست؟» فرمودند: «أن تَعبدَ اللهَ کَأنَّک تَراهُ فَإِن لَم تَکُن تَراهُ فَإِنَّهُ یَراک»؛ یعنی خدا را چنان عبادت کنی که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، بدان که او تو را می‌بیند. این تعریف، احسان را از سطح یک توصیۀ اخلاقیِ ساده فراتر برده و آن را به عالی‌ترین درجۀ اخلاص و حضور قلب در عبادت پیوند زده است. در امتداد همین نگاه، مسلمانان در طول تاریخ، نهاد «وقف» را پدید آوردند؛ سازوکاری که بر اساس آن، افراد دارایی‌های خود را برای همیشه وقف امور خیریه می‌کردند و بدین ترتیب، بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها، کاروانسراها و آب‌انبارها بدون اتّکا به بودجۀ دولت‌ها ساخته و نگهداری می‌شد<ref name=":3">{{پک|سلمان‌پور|۱۴۰۵|ک=وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی|ص=۱۰۰-۱۰۲}}</ref> (سلمان‌پور، وقف و نیکوکاری در تمدن اسلامی، ۱۳۹۰، ص۲۸-۳۵).
 === ایران باستان ===
-در ایران باستان نیز نیکوکاری و دست‌گیری از ضعیفان، ریشه در باورهای کهن ایرانی داشت. در اوستا، کتاب مقدّس زرتشتیان، مفهوم «اشه» (Asha) به معنای راستی و نظم کیهانی، پایۀ اخلاقیات شمرده می‌شد و بر اساس آن، هر فرد وظیفه داشت با کردار نیک خود، جهان را به سوی راستی و آبادانی پیش ببرد. کمک به نیازمندان و انفاق، جلوۀ بیرونی همین تعهّد درونی بود (صانع‌پور، «اخلاق احسان در ایران باستان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/361054/).
+در ایران باستان نیز نیکوکاری و دست‌گیری از ضعیفان، ریشه در باورهای کهن ایرانی داشت. در اوستا، کتاب مقدّس زرتشتیان، مفهوم «اشه» (Asha) به معنای راستی و نظم کیهانی، پایۀ اخلاقیات شمرده می‌شد و بر اساس آن، هر فرد وظیفه داشت با کردار نیک خود، جهان را به سوی راستی و آبادانی پیش ببرد. کمک به نیازمندان و انفاق، جلوۀ بیرونی همین تعهّد درونی بود<ref>{{پک|صانع‌پور|1395|ک=پرتال جامع علوم انسانی|ف=اخلاق احسان در ایران باستان}}</ref> (صانع‌پور، «اخلاق احسان در ایران باستان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵، https://ensani.ir/fa/article/361054/).
 سنگ‌نوشته‌های به‌جامانده از دوران هخامنشیان نشان می‌دهد که پادشاهانی چون کوروش بزرگ، رفتار نیک و بخشایندۀ خود با ملل مغلوب را نه صرفاً یک سیاست زیرکانه، که یک فضیلت اخلاقی می‌دانستند. معروف‌ترین نمونۀ این نگاه، فتح بابل به دست کوروش و رفتار او با اسیران جنگی است: او به جای کشتار و غارت، اسیران را آزاد کرد، به آنان اجازۀ بازگشت به سرزمین‌هایشان را داد و حتّی برای بازسازی معابدشان بودجه اختصاص داد؛ اقدامی که در آن روزگار، درخشان و بی‌نظیر بود<ref>{{پک|فرهادی|1377|ک=فرهنگ یاری‌گری در ایران|ص=34-38}}</ref> (فرهادی، فرهنگ یاریگری در ایران، ۱۳۷۷، ص۳۴-۳۸).
@@ خط ۲۸: / خط ۲۸: @@
 در اسلام، احسان از پربسامدترین مفاهیم اخلاقی است و ابعاد گوناگون آن در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است:
-* احسان به پدر و مادر: قرآن در آیۀ ۲۳ سورۀ اسراء، پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بی‌درنگ به احسان نسبت به والدین فرمان می‌دهد و از هرگونه سخن آزاردِهنده یا رفتار تحقیرآمیز نسبت به آنان نهی می‌کند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی اسلام، احترام و نیکی به پدر و مادر پس از ایمان به خدا، نخستین اولویت اخلاقی است (قرآن کریم، اسراء، ۲۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:23).
+* احسان به پدر و مادر: قرآن در آیۀ ۲۳ سورۀ اسراء، پس از فرمان به توحید و عبادت خداوند، بی‌درنگ به احسان نسبت به والدین فرمان می‌دهد و از هرگونه سخن آزاردِهنده یا رفتار تحقیرآمیز نسبت به آنان نهی می‌کند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی اسلام، احترام و نیکی به پدر و مادر پس از ایمان به خدا، نخستین اولویت اخلاقی است<ref>{{پک/بن|اسراء 23|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، اسراء، ۲۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:23).
-* احسان به خویشاوندان: آیۀ ۳۶ سورۀ نساء، شبکه‌ای از روابط انسانی را ترسیم می‌کند که همگی باید با احسان همراه باشند. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان در اسلام، از خانواده آغاز می‌شود و تا غریبه‌ترین افراد گسترش می‌یابد (قرآن کریم، نساء، ۳۶، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#4:36).
+* احسان به خویشاوندان: آیۀ ۳۶ سورۀ نساء، شبکه‌ای از روابط انسانی را ترسیم می‌کند که همگی باید با احسان همراه باشند. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان در اسلام، از خانواده آغاز می‌شود و تا غریبه‌ترین افراد گسترش می‌یابد<ref>{{پک/بن|نساء 36|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، نساء، ۳۶، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#4:36).
-* احسان به یتیمان و مسکینان: قرآن رسیدگی به یتیمان و نیازمندان را نشانۀ ایمان راستین معرّفی می‌کند و ترک آن را نشانۀ تکذیب دین می‌شمارد (قرآن کریم، ماعون، ۱-۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#107:1).
+* احسان به یتیمان و مسکینان: قرآن رسیدگی به یتیمان و نیازمندان را نشانۀ ایمان راستین معرّفی می‌کند و ترک آن را نشانۀ تکذیب دین می‌شمارد<ref>{{پک/بن|ماعون 1-3|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، ماعون، ۱-۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#107:1).
-* احسان به اسیران: آیۀ ۸ سورۀ انسان، «ابرار» را چنین توصیف می‌کند که با وجود گرسنگی و نیاز خود، غذایشان را به اسیر می‌بخشند. اسیر در جامعۀ آن روز، دشمنی شکست‌خورده بود و احسان به او، اوج گذشت اخلاقی است (قرآن کریم، انسان، ۸، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#76:8).
+* احسان به اسیران: آیۀ ۸ سورۀ انسان، «ابرار» را چنین توصیف می‌کند که با وجود گرسنگی و نیاز خود، غذایشان را به اسیر می‌بخشند. اسیر در جامعۀ آن روز، دشمنی شکست‌خورده بود و احسان به او، اوج گذشت اخلاقی است<ref>{{پک/بن|انسان 8|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، انسان، ۸، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#76:8).
-* احسان به خود: قرآن تصریح می‌کند که نتیجۀ هر احسانی نخست به خود فرد بازمی‌گردد و هر اسائه‌ای نیز گریبانگیر خود او خواهد شد (قرآن کریم، اسراء، ۷، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:7).
+* احسان به خود: قرآن تصریح می‌کند که نتیجۀ هر احسانی نخست به خود فرد بازمی‌گردد و هر اسائه‌ای نیز گریبانگیر خود او خواهد شد<ref>{{پک/بن|اسراء 7|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، اسراء، ۷، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#17:7).
-* احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است (قرآن کریم، بقره، ۸۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#2:83).
+* احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است<ref>{{پک/بن|بقره 83|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، بقره، ۸۳، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#2:83).
-* پاداش احسان: آیۀ ۶۰ سورۀ الرحمن، با پرسش «آیا پاداش احسان، جز احسان است؟»، بر اصل بازگشت نیکی تأکید دارد (قرآن کریم، الرحمن، ۶۰، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#55:60).
+* پاداش احسان: آیۀ ۶۰ سورۀ الرحمن، با پرسش «آیا پاداش احسان، جز احسان است؟»، بر اصل بازگشت نیکی تأکید دارد<ref>{{پک/بن|الرحمن 60|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، الرحمن، ۶۰، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#55:60).
-* احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را به دفع بدی با نیکی فرمان می‌دهد و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند (قرآن کریم، فصلت، ۳۴، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#41:34).
+* احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را به دفع بدی با نیکی فرمان می‌دهد و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند<ref>{{پک/بن|فصلت 34|ک=سایت تنزیل|ف=قرآن کریم}}</ref> (قرآن کریم، فصلت، ۳۴، وب‌سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵، https://tanzil.net/#41:34).
 * احسان به حیوانات: در روایات نبوی، مردی سگی تشنه را سیراب کرد و خداوند به پاس این احسان، او را آمرزید. این روایت، مرزهای احسان را به همۀ موجودات زنده گسترش می‌دهد<ref>{{پک|بخاری|1423|ک=المساقاة|زبان=ar|توضیح=باب فضل سقی الماء}}</ref> (بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۳ق، کتاب المساقاة، باب فضل سقی الماء).