پرش به محتوا

مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''<big>مادر؛</big>''' زن دارای پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی نقش‌های مراقبتی و پرورشی از او.   
'''<big>مادر؛</big>''' زن دارای پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی نقش‌های مراقبتی و پرورشی از او.<ref group="دیدگاه">این عبارت «و متصدی نقش‌های مراقبتی و پرورشی از او» بیانگر مادری نیست؟ چنانکه در متن مقاله هم بیان کرده اید نقش های مادر خاص و متناسب با خصوصیات زیستی است. </ref>  
   
   
در ادوار مختلف تاریخ و در نظام‌های فرهنگی گوناگون، مادر همواره از منزلت بالایی برخوردار بوده و در نظام هستی، نماد باروری و تداوم حیات شمرده شده است. مادر در معنای عام به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به دنیا آورده یا در جایگاه مادری عهد‌ه‌دار مراقبت و پرورش از اوست. مادر به‌دلیل نقش‌هایی که در حیات خانواده ایفا می‌کند، از جایگاه محوری در این نهاد برخوردار است. مادر منشأ آرامش بوده و حضور او در خانه، امنیت روانی و ثبات عاطفی اعضای خانواده را تأمین می‌کند. از این رو؛ مفهوم مادر امروزه به‌عنوان یکی از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده مطرح است. منزلت مادر در باورهای اعتقادی، ارزش‌های فرهنگی و آثار ادبی و هنری ملل‌ مختلف بازتاب وسیع یافته است.  
در ادوار مختلف تاریخ و در نظام‌های فرهنگی گوناگون، مادر همواره از منزلت بالایی برخوردار بوده و در نظام هستی، نماد باروری و تداوم حیات شمرده شده است. مادر در معنای عام به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به دنیا آورده یا در جایگاه مادری عهد‌ه‌دار مراقبت و پرورش از اوست. مادر به‌دلیل نقش‌هایی که در حیات خانواده ایفا می‌کند، از جایگاه محوری در این نهاد برخوردار است. مادر منشأ آرامش بوده و حضور او در خانه، امنیت روانی و ثبات عاطفی اعضای خانواده را تأمین می‌کند. از این رو؛ مفهوم مادر امروزه به‌عنوان یکی از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده مطرح است. منزلت مادر در باورهای اعتقادی، ارزش‌های فرهنگی و آثار ادبی و هنری ملل‌ مختلف بازتاب وسیع یافته است.<ref group="دیدگاه">در هندسه بحث سعی شود که ایده پردازی صریح صورت نگیرد. در حقیقت هندسه چکیده و خلاصه مقاله است و به نحوی نگارش شود که خواننده را به سمت خواندن مقاله ترغیب کند. هندسه مقاله ویکی مثل لید خبری نیست. میشود همین هندسه بحث شما را اینگونه باز نگاری کرد:
 
مادربه عربی ام، مفهومی فراتر از معنی زیستیِ زایندگی، شامل انواع گوناگونی چون مادر زیستی، جانشین، رضاعی، ناتنی و معنوی میشود و در فرهنگها و ادیان مختلف از منزلت والایی برخوردار است. نقش مادر در دوره بارداری و شیردهی و نیز جایگاه محوری او در نهاد خانواده، از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده بهشمار میرود. بازتاب منزلت مادر در تمدنهای باستانی، آیینهای اعتقادی (از جمله اسلام، مسیحیت، یهود و بودیسم) و آثار ادبی و هنری، نشاندهندهٔ جایگاه نمادین او بهعنوان مایهٔ آرامش، باروری و تداوم حیات است. در اسلام، مادر از چنان جایگاهی برخوردار است که نیکی به او در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته و قرآن از زنانی چون مادر مریم، خود مریم و فاطمه زهرا بهعنوان مادران نمونه یاد کرده است. این مفهوم همچنین در اساطیر (مانند ایزدبانوان مادر) و ادبیات فارسی با مضامینی چون مهر، ایثار و فداکاری بازتاب یافته است.</ref>


==مفهوم‌شناسی==
==مفهوم‌شناسی==
مادر واژهٔ فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است و به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی به‌دنیا آورده باشد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغت به‌معنای مام، والده و زن فرزنددار به‌کار رفته<ref> [https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> و در [[زبان فارسی]] افزون بر معنای زیستی به‌معنای زمین، اصل و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحاتی مانند [[مادرخوانده]]، مادر رضاعی (شیری)، [[نامادری]] و [[مادربزرگ]] در فرهنگ فارسی‌ رایج‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> این واژه با معانی استعاری از جمله در ترکیب «مادر وطن» نیز به‌کار رفته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  
مادر واژهٔ فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است و به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی به‌دنیا آورده باشد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغت به‌معنای مام، والده و زن فرزنددار به‌کار رفته<ref> [https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> و در [[زبان فارسی]] افزون بر معنای زیستی به‌معنای زمین، اصل و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحاتی مانند [[مادرخوانده]]، مادر رضاعی (شیری)، [[نامادری]] و [[مادربزرگ]] در فرهنگ فارسی‌ رایج‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> این واژه با معانی استعاری از جمله در ترکیب «مادر وطن» نیز به‌کار رفته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  


در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که پرورش فرزند را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> از منظر فقهی، مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به‌همین سبب صاحب منزلت [[مادری]] می‌شود.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> در آیات قران، مادری به سه‌ گونهٔ زیستی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی <ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و رضاعی به‌کار رفته است.<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر با واژه‌هایی از قبیل؛ مامان در فارسی عامیانه، انا یا آنا در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> دا در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> مار یا مائار در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و آبه یا آیه در گویش هزارگی، بیان می‌شود.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref>  
در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که پرورش فرزند را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> از منظر فقهی، مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به‌همین سبب صاحب منزلت [[مادری]] می‌شود.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> در آیات قران، مادری<ref group="دیدگاه">مادری یا مادر؟</ref> به سه‌ گونهٔ زیستی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی <ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و رضاعی به‌کار رفته است.<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر با واژه‌هایی از قبیل؛ مامان در فارسی عامیانه، انا یا آنا در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> دا در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> مار یا مائار در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و آبه یا آیه در گویش هزارگی، بیان می‌شود.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref><ref group="دیدگاه">کلمات مترادف نباید ذیل تعریف اصلاحی بیاید. در اول آورده شود</ref>  


در برخی منابع، مفهوم مادر با واژهٔ [[زن]] مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژهٔ زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه [[زندگی]] نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژهٔ مرد از مصدر مردن بوده و واژه‌های میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدرند. برپایهٔ این رویکرد؛ هرچند [[باروری زن]] با مشارکت مرد صورت می‌گیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر می‌شود- در کالبد زن تجلی می‌یابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص105.]</ref> برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، حال آنکه «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب استوار است. مادر بودن به زنان سنتی نسبت داده شده است و مادر شدن از ویژگی‌های زنان مدرن شمرده می‌شود.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص98.]</ref>  
در برخی منابع، مفهوم مادر با واژهٔ [[زن]] مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژهٔ زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه [[زندگی]] نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژهٔ مرد از مصدر مردن بوده و واژه‌های میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدرند. برپایهٔ این رویکرد؛ هرچند [[باروری زن]] با مشارکت مرد صورت می‌گیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر می‌شود- در کالبد زن تجلی می‌یابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص105.]</ref> برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، حال آنکه «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب استوار است<ref group="دیدگاه">در مورد دقت این تفکیک تأمل صورت گیرد</ref>. مادر بودن به زنان سنتی نسبت داده شده است و مادر شدن از ویژگی‌های زنان مدرن شمرده می‌شود.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص98.]</ref>  


برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژهٔ امت -به‌معنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته می‌شود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و  علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص179.]</ref>
برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژهٔ امت -به‌معنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته می‌شود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و  علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص179.]</ref>


==انواع مادر==
==انواع مادر==
برپایه پژوهش‌های انجام شده مفهوم مادر را می‌توان بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم کرد:  
برپایه پژوهش‌های انجام شده مفهوم مادر را می‌توان بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم کرد<ref group="دیدگاه">این تعبیر «می‌توان بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم کرد » استنتاجی است</ref>:  
===مادر زیستی (مادر بیولوژیک)===
===مادر زیستی (مادر بیولوژیک)===
به زنی که نوزاد را از طریق بارداری و زایمان به ‌دنیا ‌می‌آورد مادر زیستی گفته می‌شود. بر اساس یافته‌های پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سی‌سالگی به بعد، توان‌ باروری‌ زن‌ به‌تدریج کاهش‌ می‌یابد. دوران‌ بارداری‌ نیز با تغییرات‌ فیزیولوژیک گسترده‌ای در بدن‌ زن همراه است. باقطع قاعدگی‌ و پایان‌ کار تخمدان‌ها، دوران یائسگی‌ برای زن اتفاق‌ می‌افتد که‌ خود از بحرانی‌ترین‌ مراحل‌ زندگی‌ زنان‌ به‌شمار می‌آید.<ref>حسینی، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> بر پایه پژوهش‌های علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیست‌وسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر می‌شود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Y برای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نمي‌آيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزوم‌هاي X به كروموزوم‌هاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیده‌اند.<ref> [https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدي، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، 1392ش، ص73.]</ref>
به زنی که نوزاد را از طریق بارداری و زایمان به ‌دنیا ‌می‌آورد مادر زیستی گفته می‌شود. بر اساس یافته‌های پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سی‌سالگی به بعد، توان‌ باروری‌ زن‌ به‌تدریج کاهش‌ می‌یابد. دوران‌ بارداری‌ نیز با تغییرات‌ فیزیولوژیک گسترده‌ای در بدن‌ زن همراه است. باقطع قاعدگی‌ و پایان‌ کار تخمدان‌ها، دوران یائسگی‌ برای زن اتفاق‌ می‌افتد که‌ خود از بحرانی‌ترین‌ مراحل‌ زندگی‌ زنان‌ به‌شمار می‌آید.<ref>حسینی، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> بر پایه پژوهش‌های علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیست‌وسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر می‌شود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Y برای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نمي‌آيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزوم‌هاي X به كروموزوم‌هاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیده‌اند.<ref> [https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدي، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، 1392ش، ص73.]</ref>
خط ۲۵: خط ۲۷:
مادر اجتماعی مفهوم است که فراتر از مادر زیستی، به زنانی اطلاق می‌شود که بر اساس پیوندها شرعی، عرفی یا معنوی، جایگاه مادری برای فرد یا جامعه می‌یابند. از مصادیق برجسته این مفهوم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:  
مادر اجتماعی مفهوم است که فراتر از مادر زیستی، به زنانی اطلاق می‌شود که بر اساس پیوندها شرعی، عرفی یا معنوی، جایگاه مادری برای فرد یا جامعه می‌یابند. از مصادیق برجسته این مفهوم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:  
* '''مادر رضاعی:''' در نظام حقوقی اسلام، نهادی به‌نام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایه‌اش (زنی که او را شیر می‌دهد) و به تبع آن با خویشاوندان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید می‌آید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمی‌شود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref>  مادر رضاعی در فرهنگ اسلامی از جایگاه و احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ چنان‌که پیامبر اسلام(ص) نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام فراوانی قایل بود و او را تکریم می‌کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1(%D8%B5)-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B9%DB%8C «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه،  1389ش.] </ref>  
* '''مادر رضاعی:''' در نظام حقوقی اسلام، نهادی به‌نام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایه‌اش (زنی که او را شیر می‌دهد) و به تبع آن با خویشاوندان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید می‌آید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمی‌شود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref>  مادر رضاعی در فرهنگ اسلامی از جایگاه و احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ چنان‌که پیامبر اسلام(ص) نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام فراوانی قایل بود و او را تکریم می‌کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1(%D8%B5)-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B9%DB%8C «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه،  1389ش.] </ref>  
* '''مادر ناتنی:''' واژه مادرناتنی در زبان فارسی مصادیق متعددی را دربر می‌گیرد از آن جمله می‌توان به: نامادری، مادراند (زن پدر) و مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) اشاره کرد.<ref>دهخدا، ذیل واژه مادر.</ref> در فرهنگ جوامع اسلامی، رایج‌ترین مصداق مادرناتنی، «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و هرچند مادر زیستی او نیست؛ اما نقش مهمی در تربیت کودک ایفا می‌کند. تصویر ذهنی از نامادری تا حد زیادی متأثر از فرهنگ هر جامعه است و در بیشتر جوامع چهره منفی از نامادری تصویر شده است.<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> با این حال، از منظر اسلام، نامادری متناسب با زحماتی که برای تبریت کودک متحمل می‌شود، سزاوار احترام است. بر مبنای روایتی، امام سجاد (ع) از آن بیم داشت که مبادا با برداشتن لقمه‌ای که ممکن است نامادری‌اش به آن چشم دوخته، موجب رنجش و عاق او شود، از این‌رو می‌کوشید با نامادری خود بر یک سفره ننشیند.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D9%87%D9%85-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D9 «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref>   
* '''مادر ناتنی:''' واژه مادرناتنی در زبان فارسی مصادیق متعددی را دربر می‌گیرد از آن جمله می‌توان به: نامادری، مادراند (زن پدر) و مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) اشاره کرد.<ref>دهخدا، ذیل واژه مادر.</ref> در فرهنگ جوامع اسلامی، رایج‌ترین مصداق مادرناتنی، «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و هرچند مادر زیستی او نیست؛ اما نقش مهمی در تربیت کودک ایفا می‌کند. تصویر ذهنی از نامادری تا حد زیادی متأثر از فرهنگ هر جامعه است و در بیشتر جوامع چهره منفی از نامادری تصویر شده است.<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> با این حال، از منظر اسلام، نامادری متناسب با زحماتی که برای تبریت کودک متحمل می‌شود، سزاوار احترام است. بر مبنای روایتی، امام سجاد (ع)<ref group="دیدگاه">از تعابیر دعائیه استفاده نشود. در کل مقاله اصلاح شود</ref> از آن بیم داشت که مبادا با برداشتن لقمه‌ای که ممکن است نامادری‌اش به آن چشم دوخته، موجب رنجش و عاق او شود، از این‌رو می‌کوشید با نامادری خود بر یک سفره ننشیند.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D9%87%D9%85-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D9 «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref>   
* '''مادر معنوی:''' در قرآن از همسران پیامیر اسلام با عنوان «ام‌المؤمنین» یاد شده است<ref>سوره احزاب، آیه 6</ref> که نشان‌دهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است؛ جایگاهی فراتر از منزلت انسان معمولی. برپایه همین رویکرد؛ برخی پژوهشگران با استناد به شبکه‌ای از روایات که محمد (ص) و علی (ع) را پدران امت معرفی می‌کنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه زهرا (س) به «ام‌ابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او به‌عنوان تکیه‌گاه پدرش است- به‌معنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر به‌واسطه همسری با ایشان به مقام مادر مؤمنین ارتقا یافته‌اند؛ اما فاطمه (س) به‌دلیل ویژ‌گی‌های شخصیتی خود، مادر معنوی رسول اکرم و به‌تبع آن - از باب اولویت- مادر معنوی امت اسلامی نیز به‌شمار می‌آید.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref>
* '''مادر معنوی:''' در قرآن از همسران پیامیر اسلام با عنوان «ام‌المؤمنین» یاد شده است<ref>سوره احزاب، آیه 6</ref> که نشان‌دهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است؛ جایگاهی فراتر از منزلت انسان معمولی. برپایه همین رویکرد؛ برخی پژوهشگران با استناد به شبکه‌ای از روایات که محمد (ص) و علی (ع) را پدران امت معرفی می‌کنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه زهرا (س) به «ام‌ابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او به‌عنوان تکیه‌گاه پدرش است- به‌معنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر به‌واسطه همسری با ایشان به مقام مادر مؤمنین ارتقا یافته‌اند؛ اما فاطمه (س) به‌دلیل ویژ‌گی‌های شخصیتی خود، مادر معنوی رسول اکرم و به‌تبع آن - از باب اولویت- مادر معنوی امت اسلامی نیز به‌شمار می‌آید.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref>


خط ۳۲: خط ۳۴:


* '''نقش [[بارداری]]:''' بر اساس آموزه‌های دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکل‌گیری فرزند نیست؛  بلکه  نوع غذای مادر از لحاظ حـلال و حـرام بودن، در سرشت فـرزند مؤثر دانسته می‌شود؛ حالات اخـلاقی و نیت‌های اعمال مادر در دوران حمل بر روحیات فرزند تأثیرگذار قلمداد می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>  همچنین گفته شده؛ تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. <ref>وجدانى فخر، الجواهر الفخرية، 1426ق، ج‌3، ص223. </ref> طبق همین منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از طهارت فکر و گوهر عفت از عوامل خوشبختی فرزند به‌شمار می‌رود.<ref>صدوق، علل‌الشرائع، 1386ش، ج‏2، ص 565. </ref>  در برخی روایات نیز آمده است که مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوش‌اخلاق و زيبا می‌سازد.<ref>طبرسی، مكارم الأخلاق، 1370ش، ص194.</ref>   
* '''نقش [[بارداری]]:''' بر اساس آموزه‌های دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکل‌گیری فرزند نیست؛  بلکه  نوع غذای مادر از لحاظ حـلال و حـرام بودن، در سرشت فـرزند مؤثر دانسته می‌شود؛ حالات اخـلاقی و نیت‌های اعمال مادر در دوران حمل بر روحیات فرزند تأثیرگذار قلمداد می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>  همچنین گفته شده؛ تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. <ref>وجدانى فخر، الجواهر الفخرية، 1426ق، ج‌3، ص223. </ref> طبق همین منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از طهارت فکر و گوهر عفت از عوامل خوشبختی فرزند به‌شمار می‌رود.<ref>صدوق، علل‌الشرائع، 1386ش، ج‏2، ص 565. </ref>  در برخی روایات نیز آمده است که مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوش‌اخلاق و زيبا می‌سازد.<ref>طبرسی، مكارم الأخلاق، 1370ش، ص194.</ref>   
* '''نقش [[شیردهی مادر|شیردهی]]:''' مادران در دوران شیردهی صرفا واسطه انتقال شیر به کودک نیست، بلکه از دوران بارداری تا تکامل فرزند به‌عنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت نسل ایفا می‌کند، بر همین اساس، تضعیف جایگاه مادر، به تضعیف جامعه و نسل بشر تعبیر شده است؛ مرتضی مطهری نیز بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن دیگر تأکید کرده است.<ref> [http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>  در منابع روایی نیز تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکت‌تر از شير مادر نيست.<ref>حر عاملى، وسائل‏الشيعه، ‌1409ق‌، ج21، ص453. </ref>
* '''نقش [[شیردهی مادر|شیردهی]]:''' مادران در دوران شیردهی صرفا واسطه انتقال شیر به کودک نیست، بلکه از دوران بارداری تا تکامل فرزند به‌عنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت نسل ایفا می‌کند، بر همین اساس، تضعیف جایگاه مادر، به تضعیف جامعه و نسل بشر تعبیر شده است؛ مرتضی مطهری نیز بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن دیگر تأکید کرده است.<ref> [http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>  در منابع روایی نیز تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکت‌تر از شير مادر نيست.<ref>حر عاملى، وسائل‏الشيعه، ‌1409ق‌، ج21، ص453. </ref><ref group="دیدگاه">مباحث رنگ درون متنی به خود گرفته است. لازم است که در این حد باقی نماند و مباحث اجتماعی و فرهنگی تمدنی هم بیاید. </ref>


==منزلت و حقوق مادر==
==منزلت و حقوق مادر==
مادر از جایگاه ویژه در اندیشه و زیست تاریخی انسان‌ها برخوردار بوده و از مفاهیم مهمی فرهنگی به‌شمار می‌آید. مادر در تمدن‌های باستانی دارای منزلت والا تلقی شده و ادیان نیز در تقدس بخشی آن نقش برجسته‌ای داشته‌ است<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه]</ref> و قرآن، زنانی را به‌عنوان مادران نمونه تقدیس کرده است:
مادر از جایگاه ویژه در اندیشه و زیست تاریخی انسان‌ها برخوردار بوده و از مفاهیم مهمی فرهنگی به‌شمار می‌آید. مادر در تمدن‌های باستانی دارای منزلت والا تلقی شده و ادیان نیز در تقدس بخشی آن نقش برجسته‌ای داشته‌ است<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه]</ref> و قرآن، زنانی را به‌عنوان مادران نمونه تقدیس کرده است:<ref group="دیدگاه">این جمله پایانی اقتضا این توقع را ایجاد میکند که شما وارد بحث مادران نمونه در قران شوید. ولی رفتید سراغ تمدن های دیگر</ref>


=== منزلت و حقوق مادر در تمدن‌های باستان ===
=== منزلت و حقوق مادر در تمدن‌های باستان ===
خط ۴۵: خط ۴۷:
* در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref>
* در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref>


=== منزلت و حقوق مادر در آیین‌های اعتقادی ===
=== منزلت و حقوق مادر در آیین‌های اعتقادی<ref group="دیدگاه">این دو تقسیم بندی دقیقا قسیم هم دیگر نیستند. می شود تمدنها بعد اعتقادی هم داشته باشند. عنوان ها را به نحوی تنظیم کنید که سرراست باشد. </ref> ===
مادر در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به او در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:
مادر در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به او در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:


خط ۵۶: خط ۵۸:
* در [[اسلام]] بخش قابل‌توجهی از آیات [[قرآن]]<ref>سوره اسراء، آیه 23</ref> و روایات راجع به منزلت مادر است؛ از منظر رسول خدا، اگر انسان عمری مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده است، نمی‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن است و مادران دارای پاداش‌‌های عظیم معنوی دانسته می‌شوند،<ref name=":0">[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 . نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref>
* در [[اسلام]] بخش قابل‌توجهی از آیات [[قرآن]]<ref>سوره اسراء، آیه 23</ref> و روایات راجع به منزلت مادر است؛ از منظر رسول خدا، اگر انسان عمری مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده است، نمی‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن است و مادران دارای پاداش‌‌های عظیم معنوی دانسته می‌شوند،<ref name=":0">[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 . نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref>


===مادران الگو در آیات قرآن===
===مادران الگو در آیات قرآن<ref group="دیدگاه">بین مطلب بالا که مقدمه سازی کرده بودید و این عنوان فاصله ایجاد شده است. </ref>===
در قرآن برخی زنان ‌به‌عنوان مادر نمونه مورد تمجید قرار گرفته‌اند؛ از جمله:  
در قرآن برخی زنان ‌به‌عنوان مادر نمونه مورد تمجید قرار گرفته‌اند؛ از جمله:  


خط ۷۶: خط ۷۸:
* در ایران باستان، ایزدبانو آناهیتا، به‌عنوان مادر هستی و سرچشمه باروری ستایش می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.]</ref>
* در ایران باستان، ایزدبانو آناهیتا، به‌عنوان مادر هستی و سرچشمه باروری ستایش می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.]</ref>


===کهن ‌الگوهای مادران اساطری===  
===کهن ‌الگوهای مادران اساطری<ref group="دیدگاه">اساطیری</ref>===  
در اساطیر یونانی و رومی، دو سیمای متضاد از مادر بازنمایی شده است؛   
در اساطیر یونانی و رومی، دو سیمای متضاد از مادر بازنمایی شده است؛   


خط ۸۸: خط ۹۰:
* سهراب سپهری در یکی از اشعارش مرگ مادر را در قالب تصویری تأثرانگیز بیان می‌کند که مخاطب را متأثر می‌سازد: «مادرم وقتی مرد، پاسبان‌ها همه شاعر بودند.»
* سهراب سپهری در یکی از اشعارش مرگ مادر را در قالب تصویری تأثرانگیز بیان می‌کند که مخاطب را متأثر می‌سازد: «مادرم وقتی مرد، پاسبان‌ها همه شاعر بودند.»
* فروغ فرخزاد در شعری با محوریت فقدان مادر، احساس تنهایی و خلأ عاطفی ناشی از این دست دادن را بازتاب می‌دهد: «مادرم گم شده است؛ ای دریغا که چه تنهاست دلم…»<ref>[http://paikaftab.com/?p=56520 «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.]</ref>  
* فروغ فرخزاد در شعری با محوریت فقدان مادر، احساس تنهایی و خلأ عاطفی ناشی از این دست دادن را بازتاب می‌دهد: «مادرم گم شده است؛ ای دریغا که چه تنهاست دلم…»<ref>[http://paikaftab.com/?p=56520 «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.]</ref>  
* مهدی سهیلی در بیتی که در فرهنگ عامه نیز رواج یافته است، نگاه مادر را برتر از تمامی دارایی‌های مادی جهان توصیف می‌کند: «مرا گر دولت عالم ببخشند- برابر با نگاه مادرم نیست».<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/558938/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، 1392ش.]</ref>
* مهدی سهیلی در بیتی که در فرهنگ عامه نیز رواج یافته است، نگاه مادر را برتر از تمامی دارایی‌های مادی جهان توصیف می‌کند: «مرا گر دولت عالم ببخشند- برابر با نگاه مادرم نیست».<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/558938/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، 1392ش.]</ref><ref group="دیدگاه">عنوان اقتضا میکند که ماد در اشعار نامداران چون حافظ،سعدی، مولوی .... بررسی میشد. موارد ذکر شده محدود است. </ref><ref group="دیدگاه">مقاله خیلی پراکنده و همراه با قلم فرسایی است. لازم است که مطلب اضافی اعم از عناوین و کلمات و عبارات حذف و یک مقاله منظم، دقیق و جامع با استفاده از حداقل کلمات و عبارات نگارش شود. در عین حال رویکرد حاکم بر مقاله کاملا درون دینی است که از این جهت هم باید نگاه جامع باشد. مشکل دیگر این است که مقاله در مباحث اسلامی کمتر به صورت‌های عینی بحث توجه کرده و در سطح آموزه‌ای باقی مانده است. واقعیت این است که واقعیت ها صدر در صدر با اموزه ها تطابق ندارد. نمی دانم مباحث مثل مادران نمونه در قرآن و یا مادران اساطیری که معرفی مصداق است، چقدر در این مقاله جایگاه دارد که با این تفصیل به آن پرداخته شود. </ref>


==پانویس==
==پانویس==

نسخهٔ ۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۲۴

مادر؛ زن دارای پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی نقش‌های مراقبتی و پرورشی از او.[دیدگاه ۱]

در ادوار مختلف تاریخ و در نظام‌های فرهنگی گوناگون، مادر همواره از منزلت بالایی برخوردار بوده و در نظام هستی، نماد باروری و تداوم حیات شمرده شده است. مادر در معنای عام به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به دنیا آورده یا در جایگاه مادری عهد‌ه‌دار مراقبت و پرورش از اوست. مادر به‌دلیل نقش‌هایی که در حیات خانواده ایفا می‌کند، از جایگاه محوری در این نهاد برخوردار است. مادر منشأ آرامش بوده و حضور او در خانه، امنیت روانی و ثبات عاطفی اعضای خانواده را تأمین می‌کند. از این رو؛ مفهوم مادر امروزه به‌عنوان یکی از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده مطرح است. منزلت مادر در باورهای اعتقادی، ارزش‌های فرهنگی و آثار ادبی و هنری ملل‌ مختلف بازتاب وسیع یافته است.[دیدگاه ۲]

مفهوم‌شناسی

مادر واژهٔ فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است و به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی به‌دنیا آورده باشد.[۱] این واژه در منابع لغت به‌معنای مام، والده و زن فرزنددار به‌کار رفته[۲] و در زبان فارسی افزون بر معنای زیستی به‌معنای زمین، اصل و نخستین نیز آمده است.[۳] اصطلاحاتی مانند مادرخوانده، مادر رضاعی (شیری)، نامادری و مادربزرگ در فرهنگ فارسی‌ رایج‌اند.[۴] این واژه با معانی استعاری از جمله در ترکیب «مادر وطن» نیز به‌کار رفته است.[۵]

در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که پرورش فرزند را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد.[۶] از منظر فقهی، مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به‌همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود.[۷] در آیات قران، مادری[دیدگاه ۳] به سه‌ گونهٔ زیستی،[۸] اجتماعی [۹] و رضاعی به‌کار رفته است.[۱۰] در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر با واژه‌هایی از قبیل؛ مامان در فارسی عامیانه، انا یا آنا در ترکی،[۱۱] دا در لری،[۱۲] مار یا مائار در گویش گیلکی[۱۳] و آبه یا آیه در گویش هزارگی، بیان می‌شود.[۱۴][دیدگاه ۴]

در برخی منابع، مفهوم مادر با واژهٔ زن مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژهٔ زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه زندگی نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژهٔ مرد از مصدر مردن بوده و واژه‌های میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدرند. برپایهٔ این رویکرد؛ هرچند باروری زن با مشارکت مرد صورت می‌گیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر می‌شود- در کالبد زن تجلی می‌یابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است.[۱۵] برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، حال آنکه «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب استوار است[دیدگاه ۵]. مادر بودن به زنان سنتی نسبت داده شده است و مادر شدن از ویژگی‌های زنان مدرن شمرده می‌شود.[۱۶]

برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژهٔ امت -به‌معنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته می‌شود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.[۱۷]

انواع مادر

برپایه پژوهش‌های انجام شده مفهوم مادر را می‌توان بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم کرد[دیدگاه ۶]:

مادر زیستی (مادر بیولوژیک)

به زنی که نوزاد را از طریق بارداری و زایمان به ‌دنیا ‌می‌آورد مادر زیستی گفته می‌شود. بر اساس یافته‌های پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سی‌سالگی به بعد، توان‌ باروری‌ زن‌ به‌تدریج کاهش‌ می‌یابد. دوران‌ بارداری‌ نیز با تغییرات‌ فیزیولوژیک گسترده‌ای در بدن‌ زن همراه است. باقطع قاعدگی‌ و پایان‌ کار تخمدان‌ها، دوران یائسگی‌ برای زن اتفاق‌ می‌افتد که‌ خود از بحرانی‌ترین‌ مراحل‌ زندگی‌ زنان‌ به‌شمار می‌آید.[۱۸] بر پایه پژوهش‌های علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیست‌وسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر می‌شود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Y برای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نمي‌آيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزوم‌هاي X به كروموزوم‌هاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیده‌اند.[۱۹]

مادر جانشین (رحم اجاره‌ای)

مادر جانشین یا رحم جايگزين یکی از روش‌های جدید باروری کمکی است که در آن زنی که هیچ وابستگی ژنتیکی (از طریق تخمک) با جنین ندارد، جنین متعلق به زوج دیگری را در رحم خود پرورش داده و به دنیا می‌آورد و سپس به زوج نابارور تحویل می‌دهد. در این چارچوب، به زن حامل، «مادر جانشین» و به زوج صاحب جنین «والدین حقیقی» گفته می‌شود.[۲۰] هرچند رابطه میان مادر حقیقی با مادر جانشین رابطه قراردادی و موقت است؛ با این حال مادر جانشین، در دوران بارداری، به‌ویژه در هنگام زایمان اغلب دچار وابستگی عاطفی به نوزاد می‌شود.[۲۱]

دیدگاه فقهی؛ در باره جایگاه شرعی مادر جانشین اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی پژوهشگران، با استناد به آیه 2 سوره مجادله، احتمال داده‌اند که مادر جانشین از منظر شرعی مادر نوزاد محسوب شود؛ در مقابل گروه دیگر از فقها و پژوهشگران، دلالت این آیه را برای اثبات چنین حکمی کافی نمی‌دانند و با استناد به ادله شرعی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی[۲۲] و مادر جانشین را «مادر حکمی» و در حکم مادر رضاعی تلقی می‌کنند.[۲۳]

مادر اجتماعی

مادر اجتماعی مفهوم است که فراتر از مادر زیستی، به زنانی اطلاق می‌شود که بر اساس پیوندها شرعی، عرفی یا معنوی، جایگاه مادری برای فرد یا جامعه می‌یابند. از مصادیق برجسته این مفهوم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  • مادر رضاعی: در نظام حقوقی اسلام، نهادی به‌نام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایه‌اش (زنی که او را شیر می‌دهد) و به تبع آن با خویشاوندان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید می‌آید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمی‌شود.[۲۴] مادر رضاعی در فرهنگ اسلامی از جایگاه و احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ چنان‌که پیامبر اسلام(ص) نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام فراوانی قایل بود و او را تکریم می‌کرد.[۲۵]
  • مادر ناتنی: واژه مادرناتنی در زبان فارسی مصادیق متعددی را دربر می‌گیرد از آن جمله می‌توان به: نامادری، مادراند (زن پدر) و مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) اشاره کرد.[۲۶] در فرهنگ جوامع اسلامی، رایج‌ترین مصداق مادرناتنی، «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و هرچند مادر زیستی او نیست؛ اما نقش مهمی در تربیت کودک ایفا می‌کند. تصویر ذهنی از نامادری تا حد زیادی متأثر از فرهنگ هر جامعه است و در بیشتر جوامع چهره منفی از نامادری تصویر شده است.[۲۷] با این حال، از منظر اسلام، نامادری متناسب با زحماتی که برای تبریت کودک متحمل می‌شود، سزاوار احترام است. بر مبنای روایتی، امام سجاد (ع)[دیدگاه ۷] از آن بیم داشت که مبادا با برداشتن لقمه‌ای که ممکن است نامادری‌اش به آن چشم دوخته، موجب رنجش و عاق او شود، از این‌رو می‌کوشید با نامادری خود بر یک سفره ننشیند.[۲۸]
  • مادر معنوی: در قرآن از همسران پیامیر اسلام با عنوان «ام‌المؤمنین» یاد شده است[۲۹] که نشان‌دهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است؛ جایگاهی فراتر از منزلت انسان معمولی. برپایه همین رویکرد؛ برخی پژوهشگران با استناد به شبکه‌ای از روایات که محمد (ص) و علی (ع) را پدران امت معرفی می‌کنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه زهرا (س) به «ام‌ابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او به‌عنوان تکیه‌گاه پدرش است- به‌معنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است.[۳۰] از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر به‌واسطه همسری با ایشان به مقام مادر مؤمنین ارتقا یافته‌اند؛ اما فاطمه (س) به‌دلیل ویژ‌گی‌های شخصیتی خود، مادر معنوی رسول اکرم و به‌تبع آن - از باب اولویت- مادر معنوی امت اسلامی نیز به‌شمار می‌آید.[۳۱]

نقش‌های مادر

نهاد مادر با نهاد مادری متفاوت است. مادری به نقش‌های اجتماعی و تقسیم کارجنسیتی زن مانند مراقبت و پرروش فرزند اشاره دارد؛ تقسیم‌کاری که بر اساس نظریه تالکوت پارسونز، نقش تعیین کننده در استحکام نهاد خانواده دارد و منطبق با تمایز زیست‌شناختی میان دو جنس تبیین می‌شود.[۳۲] بر پایه این رویکرد، مادری نقشی است که متناسب با ویژگی‌های زیستی و جسـمانی زنـان از یک سو و خصایص روانی و عاطفی آن‌ها از سوی دیگر، امری طبیعتا زنانه قلمداد می‌شود؛ [۳۳] در مقابل، نقش مادر ناظر به وظایف زیستی فرد در مقام مادر است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: پذیرفتن فرزند‌آوری [۳۴] و شیر دادن به نوزاد.[۳۵]

  • نقش بارداری: بر اساس آموزه‌های دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکل‌گیری فرزند نیست؛ بلکه نوع غذای مادر از لحاظ حـلال و حـرام بودن، در سرشت فـرزند مؤثر دانسته می‌شود؛ حالات اخـلاقی و نیت‌های اعمال مادر در دوران حمل بر روحیات فرزند تأثیرگذار قلمداد می‌شود.[۳۶] همچنین گفته شده؛ تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. [۳۷] طبق همین منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از طهارت فکر و گوهر عفت از عوامل خوشبختی فرزند به‌شمار می‌رود.[۳۸] در برخی روایات نیز آمده است که مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوش‌اخلاق و زيبا می‌سازد.[۳۹]
  • نقش شیردهی: مادران در دوران شیردهی صرفا واسطه انتقال شیر به کودک نیست، بلکه از دوران بارداری تا تکامل فرزند به‌عنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت نسل ایفا می‌کند، بر همین اساس، تضعیف جایگاه مادر، به تضعیف جامعه و نسل بشر تعبیر شده است؛ مرتضی مطهری نیز بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن دیگر تأکید کرده است.[۴۰] در منابع روایی نیز تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکت‌تر از شير مادر نيست.[۴۱][دیدگاه ۸]

منزلت و حقوق مادر

مادر از جایگاه ویژه در اندیشه و زیست تاریخی انسان‌ها برخوردار بوده و از مفاهیم مهمی فرهنگی به‌شمار می‌آید. مادر در تمدن‌های باستانی دارای منزلت والا تلقی شده و ادیان نیز در تقدس بخشی آن نقش برجسته‌ای داشته‌ است[۴۲] و قرآن، زنانی را به‌عنوان مادران نمونه تقدیس کرده است:[دیدگاه ۹]

منزلت و حقوق مادر در تمدن‌های باستان

  • در ایران باستان در دوره‌ای از تاریخ، نظام مادرشاهی رواج داشته و نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شد؛[۴۳]
  • در مصر باستان؛ پسران به‌جای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی می‌کردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرام‌گاه‌های‌شان نقش می‌زدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند؛[۴۴]
  • در آتن باستان، زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبوده و توجه جدی به آن‌ها نمی‌شد؛[۴۵] اما با مادر شدن، منزلت آن‌ها ارتقا می‌یافت و جشن‌هایی نیز به‌منظور بزرگداشت مقام مادر برگزار می‌شد؛[۴۶]
  • در چین باستان، مادر از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هر روز تازیانه مادرش را بی‌هیچ ناله‌ای تحمل می‌کرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربه‌های شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست؛[۴۷]
  • در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.[۴۸]

منزلت و حقوق مادر در آیین‌های اعتقادی[دیدگاه ۱۰]

مادر در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به او در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:

  • در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدین‌اند و این احترام، زمینه‌ساز پیشرفت دنیوی دانسته می‌شود. بر پایهٔ آموزه‌های بودا، فرزند هرگز نمی‌تواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از این‌رو احترام به مادر حتی از احترام به مقام‌های بلندپایهٔ بودایی نیز واجب‌تر شمرده می‌شود. بی‌احترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.[۴۹]
  • زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.[۵۰]
  • در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلی‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود.[۵۱]
  • در میان زرتشتیان، روزی به‌عنوان روز زن جشن گرفته می‌شد؛[۵۲] در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت می‌کردند.[۵۳]
  • در آیین یهود، یهودی‌بودن فرد از طریق مادر به ارث می‌رسد.[۵۴] برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، پژوهش‌های معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده می‌دانند.[۵۵]
  • در مسیحیت، برخی پژوهشگران، فراوانیِ نقاشی‌های مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانه‌ای از جایگاه رفیع مادر در این آیین می‌دانند.[۵۶]
  • در اسلام بخش قابل‌توجهی از آیات قرآن[۵۷] و روایات راجع به منزلت مادر است؛ از منظر رسول خدا، اگر انسان عمری مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده است، نمی‌شود.[۵۸] در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن است و مادران دارای پاداش‌‌های عظیم معنوی دانسته می‌شوند،[۵۹] تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.[۶۰]

مادران الگو در آیات قرآن[دیدگاه ۱۱]

در قرآن برخی زنان ‌به‌عنوان مادر نمونه مورد تمجید قرار گرفته‌اند؛ از جمله:

  • مادر مریم؛ وی پس از برآورده شدن حاجتش برای فرزنددار شدن، فرزندش را نذر عبادت خداوند کرده و از حقوق متعارف مادری چشم پوشی کرد. برپایه آیات قرآن، وی پس از تولد فرزندش، او را مریم نامید و به خدا سپرد.[۶۱] مفسران قرآن، در تبیین این آیات، به جنبه الگو بودگی مادر مریم توجه کرده و بر این باورند که برتری و پاکیزگی مریم ریشه در تربیت چنین مادری دارد.[۶۲]
  • مریم؛ قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را بر زنان دیگر، برتری داده است،[۶۳] حیا و عفت او را می‌ستاید.[۶۴] بر اساس این آموزه‌ها، مریم با پایبندی به زیست عفیفانه[۶۵] به جایگاهی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏‌گفتند، روزی‌اش از طریق غيبی به او مى‏‌رسيد و عیسی مسیح از او زاده شد.[۶۶]
  • فاطمه زهرا؛ برخی مفسران قرآن، نزول سوره کوثر را -که به جایگاه مادر و اهمیت تکثیر نسل با برکت ناظر است- در شأن فاطمه دانسته‌اند. همچنین آیه 8 سوره انسان که به فضیلت ایثار خانوادگی اشاره دارد در شأن فاطمه و خانواده‌اش تفسیر شده است.[۶۷] بر پایه گزارش‌ سیره‌نویسان؛ فاطمه برای مادر بودن و مادری کردن اهمیت جدی قایل بود.[۶۸] فرزندش امام حسن مجتبی در روایات متعدد به فضایل مادرش اشاره کرده است؛ از جمله این‌که فاطمه شبی را یکسره به عبادت گذراند و در پایان برای مردان و زنان مؤمن دعا کرد، بی‌آن‌که چیزی از خدا برای خود بخواهد و به فرزندش سفارش می‌کرد که در دعا و رسیدگی، نخست همسایه و سپس اهل خانه را در نظر بگیرد. امام حسین نیز در مواردی متعدد از عظمت مادرش یاد کرده است؛ از جمله در واقعه عاشورا به انتساب خود به فاطمه زهرا مباهات کرد و آن را یکی از امتیازات خویش نسبت به دیگران برشمرد.[۶۹]

بازتاب مادر در فرهنگ و هنر

مادر در آیین‌های کهن، فرهنگ اقوام گوناگون و ادبیات شعری در قالب مفاهمی چون «ایزدبانوان مادر»، «کهن‌الگوی مادری» و نماد مهر و محبت، بازنمایی شده است:

ایزدبانوان مادر در آیین‌های باستانی

برخی محققین؛ پرستش ‌ایزد بانوان را همزمان با شکل‌گیری ساختار اجتماعی مادرسالاری در جوامع نخستین بشر می‌دانند و بر این باورند که پرستش ایزدبانوی مادر، بازتابی از نظام سیاسی مادرسالاری بوده که گفته می‌شود تا حدود هـزارهٔ سـوم قبل از میلاد رواج داشته است.[۷۰] مری دیلی نیز معتقد است؛ مسیحیت با تبدیل نمادهای زنانه به نمادهای مردانه، کیش دیرینه خدای مؤنث را از هم گسست؛ به باور او، پرستش خدای پدر، در واقع فرافکنی ایدئولوژی مردسالارانه بشری بر قلمرو الوهیت است.[۷۱]

نمونه‌های این باور در تمدن‌های باستانی عبارتند از:

  • در مصر باستان، ایزدبانو ایزیس به‌عنوان آفرینندهٔ هستی و مادر جهانیان تقدیس می‌شد.[۷۲]
  • در یونان باستان، الهه‌هایی چون هرا (الهه ازدواج و زناشویی) و دمتر (الهه کشاورزی و باروری زمین) پرستش می‌شدند.[۷۳]
  • در چین ‌باستان، زمین گوهر مقدس تلقی می‌شد؛ بر همین اساس، چینی‌ها معتقد بودند که مرد باید در خانه، بر روى زمین یا حصیر، با همسرش درآمیزد تا «مادر زمین» او را بارور کند و ارواح نیاکان مادرى در جنین حلول یابند؛[۷۴]
  • در ایران باستان، ایزدبانو آناهیتا، به‌عنوان مادر هستی و سرچشمه باروری ستایش می‌شد.[۷۵]

کهن ‌الگوهای مادران اساطری[دیدگاه ۱۲]

در اساطیر یونانی و رومی، دو سیمای متضاد از مادر بازنمایی شده است؛

سیمای نخست؛ مادرانی خشن و بی‌رحم‌اند که برای انتقام‌ از خیانت همسر خویش، حتی از قربانی کردن فرزندان دریغ نمی‌‌کنند؛ نمونه برجسته این سیما در روایت مدیا بازتاب یافته، جایی که مادر با قساوت هولناک، فرزندان خـود را به انتقـام قربـانی می‌کند. سیمای دوم، تصویر مادر مهربان و فداکار است که برای نجات فرزند خـویش، از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کند.[۷۶]

اساطیر ایرانی در قیاس با اساطیر سایر تمدن‌ها از خصلتی ملایم‌تر و انسانی‌تر برخوردار است و حضور موجودات اهریمنی در آن نسبت به اهریمنان و دیوان فرهنگ‌های دیگر به مراتب کم رنگ‌تر است.[۷۷] در نظام ارزشی این اساطیر؛ زیبایی، زایندگی و خانه‌داری از ویژگی‌های اصلی زن مطلوب شمرده می‌شوند؛[۷۸] لذا شخصیت‌های زن بدسرشت و منفی همچون سودابه، بسامد اندکی دارند. در مقابل غالب زنان اسطوره‌ای ایران؛ به خردمندی و تدبیر متصف‌اند؛ آنان با ایفای نقش میانجی‌گری و صلح‌جویی، می‌کوشند از بروز تقابل و درگیری در نهاد خانواد جلوگیری کنند. نمونه آن را می‌توان در تراژدی‌های سیاوش و افراسیاب و گشتاسب و اسفندیار مشاهده کرد در این روایت‌ها، فرنگیس و کتـایون می‌کوشند تا با تدبیر از رویارویی میان همسر و فرزند خود جلوگیری کنند؛ زیرا با آگاهی از سلطه پدرسالاری بر جامعه، بر این باورند که چنین رویارویی در نهایت به مرگ فرزند خواهد انجامید.[۷۹]

بازتاب مادر در ادبیات شعری

مضمون ستایش مادر یکی از بن‌مایه‌های پایدار در شعر و نثر فارسی است و اغلب با مفاهیمی چون مهر، صبر و ایثار پیوند می‌خورد. این مضمون در آثار شاعران بازتاب گسترده‌ای یافته است؛ از جمله:

  • سهراب سپهری در یکی از اشعارش مرگ مادر را در قالب تصویری تأثرانگیز بیان می‌کند که مخاطب را متأثر می‌سازد: «مادرم وقتی مرد، پاسبان‌ها همه شاعر بودند.»
  • فروغ فرخزاد در شعری با محوریت فقدان مادر، احساس تنهایی و خلأ عاطفی ناشی از این دست دادن را بازتاب می‌دهد: «مادرم گم شده است؛ ای دریغا که چه تنهاست دلم…»[۸۰]
  • مهدی سهیلی در بیتی که در فرهنگ عامه نیز رواج یافته است، نگاه مادر را برتر از تمامی دارایی‌های مادی جهان توصیف می‌کند: «مرا گر دولت عالم ببخشند- برابر با نگاه مادرم نیست».[۸۱][دیدگاه ۱۳][دیدگاه ۱۴]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.
  2. ↑ موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.
  3. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.
  4. ↑ امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.
  5. ↑ «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  6. ↑ موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.
  7. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.
  8. ↑ سوره نحل، آیه 72.
  9. ↑ سوره احزاب، آیه 6.
  10. ↑ سوره نساء، آیه 23.
  11. ↑ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.
  12. ↑ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.
  13. ↑ «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.
  14. ↑ خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.
  15. ↑ وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص105.
  16. ↑ وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص98.
  17. ↑ طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص179.
  18. ↑ حسینی، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.
  19. ↑ محمدي، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، 1392ش، ص73.
  20. ↑ ملک احمدي و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.
  21. ↑ ملک احمدي و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.
  22. ↑ رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص31-30.
  23. ↑ رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص36.
  24. ↑ رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.
  25. ↑ «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، 1389ش.
  26. ↑ دهخدا، ذیل واژه مادر.
  27. ↑ قادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.
  28. ↑ «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.
  29. ↑ سوره احزاب، آیه 6
  30. ↑ طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.
  31. ↑ انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، 1405ش.
  32. ↑ مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»، 1394ش، ص132.
  33. ↑ قاسم‌پور، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعه‌شناختی»، 1397ش، ص77.
  34. ↑ ابن‌بابويه، من لايحضره الفقيه، 1413ق، ج‏3، ص389.
  35. ↑ سوره بقره، آیه 233.
  36. ↑ عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.
  37. ↑ وجدانى فخر، الجواهر الفخرية، 1426ق، ج‌3، ص223.
  38. ↑ صدوق، علل‌الشرائع، 1386ش، ج‏2، ص 565.
  39. ↑ طبرسی، مكارم الأخلاق، 1370ش، ص194.
  40. ↑ عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.
  41. ↑ حر عاملى، وسائل‏الشيعه، ‌1409ق‌، ج21، ص453.
  42. ↑ احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه
  43. ↑ «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.
  44. ↑ جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.
  45. ↑ «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  46. ↑ «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.
  47. ↑ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.
  48. ↑ پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..
  49. ↑ جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.
  50. ↑ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.
  51. ↑ «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  52. ↑ قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.
  53. ↑ یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.
  54. ↑ عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.
  55. ↑ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.
  56. ↑ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.
  57. ↑ سوره اسراء، آیه 23
  58. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.
  59. ↑ . نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.
  60. ↑ سوره نساء، آیه 36.
  61. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 3635 -.
  62. ↑ جوادی‌‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص159.
  63. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 42.
  64. ↑ میرعمادی، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، خبرگزاری مهر.
  65. ↑ جوادی‌‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص147.
  66. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، وب‌سایت بلاغ.
  67. ↑ مکارم شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏25، ص343-344.
  68. ↑ نوری، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، 1388ش، بی‌ص.
  69. ↑ عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
  70. ↑ عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص4.
  71. ↑ هاشمی، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های تخصصی امام مهدی (عج).
  72. ↑ ﺟﻮاﻫﺮي، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص104-102.
  73. ↑ «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون.
  74. ↑ «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور.
  75. ↑ زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.
  76. ↑ عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص18.
  77. ↑ آموزگار، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون.
  78. ↑ معتکف، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، 1385ش.
  79. ↑ عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.
  80. ↑ «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.
  81. ↑ «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، 1392ش.

منابع

  • قرآن کریم
  • ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
  • ابن‌بابويه، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
  • «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1389ش.
  • احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
  • «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • آموزگار، ژاله، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1397ش.
  • امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
  • انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
  • «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
  • «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
  • توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
  • «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
  • «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
  • جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
  • ﺟﻮاﻫﺮي، ﺑﻬﺎره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، زن در ﻓﺮﻫنگ و ﻫﻨﺮ، دورة 3، ﺷﻤﺎرة 2، زﻣﺴﺘﺎن 1390ش.
  • جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
  • حرعاملى، محمد بن حسن، تفصيل وسائل الشيعة،‌ قم، مؤسسه آل‌البيت، ‌1409ق‌.
  • حسینی، سید غلامحسین، « تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره 17، 1379ش.
  • خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره 13، شماره پیاپی 36، پاییز 1391ش.
  • زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره 8، بهار 1391ش.
  • صدوق، محمّد‌، علل الشرائع، قم، كتابفروشى داورى، 1386ق.
  • طبرسی، رضى‌الدين، مكارم الأخلاق‏، قم، رضى‏،1370ش.
  • طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان 1402ش.
  • عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • عزیزی‌فر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متن‌شناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة1، بهار 1401ش.
  • عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 17 تیر 1386ش.
  • «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
  • «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش.
  • فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
  • «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1400ش.
  • قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهش‌نامه زنان، سال 16، شماره 2، تابستان 1404ش.
  • قاسم‌پور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، سال 24، شمار 118، پاییز و زمستان 1397ش.
  • قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
  • «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: 24 فروردین 1404ش.
  • «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
  • مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره 2، 1394ش.
  • محمدي، مسلم، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهي ديني، سال دهم، شماره 29، بهار و تابستان 1392ش.
  • معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، شماره 38، سال 1385ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ21، 1383ش.
  • مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.
  • ملک احمدي، حليمه و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده،دوره 1، شماره 2، مهر 1392ش.، صفحه 135-153
  • موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
  • میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش.
  • «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 11اردیبهشت 1392ش.
  • نوری، اعظم، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، در نامه جامعه، شماره 57، سال 1388ش.
  • نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
  • هاشمی، خدیجه، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های تخصصی امام مهدی (عج)، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
  • وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، نامه انسان‌شناسی، سال پانزدهم، شماره27، پاییز و زمستان1397ش.
  • وجدانى‌فخر، قدرت‌الله، الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهيه، قم، سماء قلم، 1426ق.
  • «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.


خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «دیدگاه» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="دیدگاه"/> یافت نشد.

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=مادر&oldid=69811»