پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن‌ جعفر]]، خواهر [[علی‌بن موسی الرضا|علی‌ بن موسی الرضا]] و عمه [[امام جواد]] است. در منابع آمده است که مادر وی، [[نجمه‌خاتون]]، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸ق علی بن‌ موسی الرضا را به دنیا آورد و در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، صاحب دختری به نام فاطمه شد. پیش از این، [[امام جعفرصادق]] به ولادت او بشارت داده بود.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۹.</ref>

برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن‌ جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند. [[محمدباقر مجلسی]] در [[بحارالانوار]] از فواطم اربعه نام برده است. فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ [[ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی خزرج بن‌ سعد اشعری ببرد. وقتی او را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا در کتاب ''زاد‌المعاد،'' برای حضرت معصومه به‌کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهل‌بیت بر اساس گزارشی از خوابی منسوب به [[سید محمود مرعشی نجفی]] رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناخته‌شده وی به‌ شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> همچنین القاب متعددی برای او ذکر شده است که از جمله شناخته‌شده‌ترین آن‌ها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخت‌الرضا اشاره کرد. این القاب در زیارت‌نامه‌ای نقل شده‌اند که در منابع تاریخی‌روایی، از جمله کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>

از امام جواد نقل شده که هر کس فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه می‌یابد.<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت امام رضا دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.</ref> این سخن، همراه با باور ریشه‌دار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام [[عصمت]] است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص2۲.</ref>

پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را [[بهشت]] برشمرده بود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> برخی پژوهشگران دینی این روایت را گواهی بر عظمت و مقام رفیع فاطمه معصومه به‌ شمار آورده‌اند.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص23.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref>

در وصیت‌نامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران وی تنها با اذن و اجازه امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه باشد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>

با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر که ازدواج را سنت خود دانسته است، امام رضا و حضرت معصومه نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری در خور و هم‌شأن وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>

به‌گفتۀ منابع تاریخی خلیفه عباسی مأمون، امام رضا را در سال ۲۰۰ق از مدینه به خراسان فراخواند تا نظارت بیشتری بر وی داشته باشد. امام رضا این دعوت را پذیرفت و به‌سمت خراسان حرکت کرد. در ادامه، امام در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. منابع تاریخی بیان می‌کنند که مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری‌ رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاهٔ السّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و ص168.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه موسی بن خزرج اشعری، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

بر اساس گزارش‌های تاریخی، خلفای اموی و عباسی سیاست‌هایی را در پیش گرفتند که به محدودسازی نقش اهل‌بیت پیامبر در صحنه سیاسی و اجتماعی انجامید. در مقابل، ائمه شیعه با فعالیت‌هایی در حوزه‌های دینی، علمی و اجتماعی، به تبیین دیدگاه‌های اعتقادی، از جمله موضوع امامت، پرداختند. برخی پژوهشگران سفر حضرت معصومه به ایران را در امتداد این بستر تاریخی تحلیل کرده‌اند و اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایرانی و ایفای نقش در معرفی آموزه‌های شیعی را برای این سفر مطرح کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>

فاطمه معصومه، با وجود عمر کوتاه، در منابع تاریخی و پژوهش‌های مذهبی به‌عنوان شخصیتی معرفی شده است که حضور و جایگاه او در شکل‌گیری و تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش آن در جهان تشیع اثرگذار بوده است. این تحقیقات به برخی از نمودهای آن اشاره کرده‌اند:<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref>

در منابع حدیثی شیعه، [[زیارت‌نامه فاطمه معصومه]] از امام رضا، گزارش شده است.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> در روایتی از امام صادق ثواب بهشت برای زائر حضرت معصومه بیان شده است و در فرازی از زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد می‌شود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را به‌عنوان عملی مستحب و مقبول، تحت قاعده تسامح در ادلّه سنن پذیرفته‌اند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارت‌نامه‌های دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>

پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاه‌بیگم صفوی بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref>نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، فتحعلی‌شاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، ساخت مدرسه‌ یا همان مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای آستانه مقدسه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته، و رواق‌های متعدد است. تزیینات ایوان‌ها و رواق‌ها با هنر اسلامی، از جمله کاشی‌کاری، طلاکاری و آینه‌کاری، جلوه‌ای خاص به این آستان بخشیده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref>

سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم، که با عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیین‌هایی از سوی مردم، گرامی داشته می‌شود؛ از جمله آیین‌های استقبال از کاروان نمادین ورود حضرت معصومه به قم و مراسم خطبه‌خوانی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استقبال-باشکوه-از-کاروان-نمادین-ورود-Ø­Ø «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> از دیگر [[آداب]] قمی‌ها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام [[بست‌نشینی]] یاد می‌شود.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، 1378ش، ص226.</ref>

در سال ۱۳۸۴ش، کنگره‌ای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم وی برگزار شد. در این مراسم شخصیت‌هایی همانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، احمد عابدی، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت حضرت معصومه شد؛ از جمله تاریخ تولد، وفات و ورود او به قم، تأثیر ورود وی و آمدن [[فرهنگ تشیع]] توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون مرتبط آنها.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>

آن‌طور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتاب‌شناسی حضرت معصومه به [[زبان‌ فارسی|زبان‌های فارسی]] و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است. نخست، زندگینامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل او می‌پردازند. دوم، آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند. سوم، مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>