بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
== القاب حضرت معصومه == | == القاب حضرت معصومه == | ||
لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا در کتاب ''زادالمعاد،'' برای | لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا در کتاب ''زادالمعاد،'' برای او به کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهلبیت بر اساس خوابی منسوب به [[سید محمود مرعشی نجفی]] رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناختهشده وی به شمار میآید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدیپور، کریمه اهلبیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> همچنین القاب متعددی برای او ذکر شده است که از جمله شناختهشدهترین آنها میتوان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اختالرضا اشاره کرد. این القاب در زیارتنامهای در منابع تاریخیروایی، از جمله کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئیقمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref> | ||
== منزلت حضرت معصومه == | == منزلت حضرت معصومه == | ||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
=== وصیت امام موسی بن جعفر === | === وصیت امام موسی بن جعفر === | ||
در وصیتنامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران وی تنها با اجازۀ امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام میکند، میتواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج | در وصیتنامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران وی تنها با اجازۀ امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام میکند، میتواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه باشد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref> | ||
=== نیافتن همکفو === | === نیافتن همکفو === | ||
با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر که ازدواج را سنت خود دانسته است، امام رضا و | با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر که ازدواج را سنت خود دانسته است، امام رضا و فاطمه معصومه نمیتوانستهاند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که او در مرتبهای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری همشأن وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref> | ||
=== شرایط سیاسی دوره هارونالرشید و مأمون === | === شرایط سیاسی دوره هارونالرشید و مأمون === | ||
| خط ۳۲: | خط ۳۲: | ||
== علل هجرت حضرت معصومه == | == علل هجرت حضرت معصومه == | ||
برخی پژوهشگران برای سفر | برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به ایران اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و ایفای نقش در معرفی آموزههای شیعی را مطرح کردهاند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref> | ||
== پیامدهای هجرت به ایران == | == پیامدهای هجرت به ایران == | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
== کرامات == | == کرامات == | ||
منابع مختلف، موارد زیادی از کرامتهای | منابع مختلف، موارد زیادی از کرامتهای فاطمه معصومه نقل کردهاند. این گزارشها اغلب در قالب حکایات شفاهی یا مکتوب، از سوی عالمان دینی، زائران یا خادمان حرم او بیان شده و شامل طیفهای گوناگونی<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبتهای ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامتهای حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> از جمله شفای بیماریها، گشایش در مشکلات فردی، رویاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است. در برخی از این منابع، نام افرادی از عالمان شیعه یا زائران ذکر شده و روایتها بهصورت نقل قول از آنان ارائه شدهاند.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وبسایت فلاح]</ref> | ||
== زیارتنامه == | == زیارتنامه == | ||
در منابع حدیثی شیعه، [[زیارتنامه فاطمه معصومه]] از امام رضا، گزارش شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که در فرازی از این زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد میشود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> | در منابع حدیثی شیعه، [[زیارتنامه فاطمه معصومه]] از امام رضا، گزارش شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که در فرازی از این زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد میشود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> فقیهان و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را بهعنوان عملی مستحب و مقبول، پذیرفتهاند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، 1378ش، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارتنامههای دیگری نیز برای وی نقل شده است.<ref>مهدیپور، زندگانی کریمه اهلبیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref> | ||
== حرم | == حرم فاطمه معصومه == | ||
پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید بازسازی کرد؛ صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref>نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاهطهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، به دستور فتحعلیشاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینهکاری، ساخت مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای این آستانه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته و رواقهای متعدد است. ایوانها و رواقها با هنر اسلامی، از جمله کاشیکاری، طلاکاری و آینهکاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضاییندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> | پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید بازسازی کرد؛ صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref>نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاهطهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، به دستور فتحعلیشاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینهکاری، ساخت مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای این آستانه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته و رواقهای متعدد است. ایوانها و رواقها با هنر اسلامی، از جمله کاشیکاری، طلاکاری و آینهکاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضاییندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> | ||
این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا، بهعنوان مهمترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته میشود.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> | این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا، بهعنوان مهمترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته میشود.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> | ||
== جایگاه | == جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان == | ||
سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم که با عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبتهای ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیینهایی از سوی مردم، گرامی داشته میشود؛ از جمله آیینهای استقبال از کاروان نمادین ورود | سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم که با عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبتهای ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیینهایی از سوی مردم، گرامی داشته میشود؛ از جمله آیینهای استقبال از کاروان نمادین ورود او به قم و مراسم خطبهخوانی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استÙباÙ-باشکÙÙ-از-کارÙاÙ-ÙÙ
ادÛÙ-ÙرÙد-ØØ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> از دیگر [[آداب]] قمیها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام [[بستنشینی]] یاد میشود.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، 1378ش، ص226.</ref> | ||
در سال ۱۳۸۵ش، [[شورای عالی انقلاب فرهنگی]]، بنا بر پیشنهاد [[فرهنگسرای دختران]]، روز تولد فاطمه معصومه را بهعنوان «ر[[وز ملی دختران]]» تصویب کرد. در روز دختر، برنامههای فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار میشود. همچنین در میان برخی [[خانواده ایرانی|خانوادههای ایرانی]]، این روز بهعنوان فرصتی برای توجه به فرزندان دختر و برگزاری برنامههای خانوادگی، از جمله اهدای [[هدیه]]، مورد توجه قرار میگیرد.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمهٔ معصومه پرداختهاند و سرودههایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله: | در سال ۱۳۸۵ش، [[شورای عالی انقلاب فرهنگی]]، بنا بر پیشنهاد [[فرهنگسرای دختران]]، روز تولد فاطمه معصومه را بهعنوان «ر[[وز ملی دختران]]» تصویب کرد. در روز دختر، برنامههای فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار میشود. همچنین در میان برخی [[خانواده ایرانی|خانوادههای ایرانی]]، این روز بهعنوان فرصتی برای توجه به فرزندان دختر و برگزاری برنامههای خانوادگی، از جمله اهدای [[هدیه]]، مورد توجه قرار میگیرد.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمهٔ معصومه پرداختهاند و سرودههایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله: | ||
| خط ۶۹: | خط ۶۹: | ||
=== کنگره بزرگداشت === | === کنگره بزرگداشت === | ||
در سال ۱۳۸۴ش، کنگرهای برای بزرگداشت شخصیت | در سال ۱۳۸۴ش، کنگرهای برای بزرگداشت شخصیت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم وی برگزار شد. در این مراسم شخصیتهایی همانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، احمد عابدی، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه شد؛ از جمله تاریخ تولد، وفات و ورود او به قم، تأثیر ورود وی و آمدن [[فرهنگ تشیع]] توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref> | ||
=== فیلم سینمایی === | === فیلم سینمایی === | ||
[[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا]] ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر | [[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا]] ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر فاطمه معصومه از مدینه به قم و اتفاقات تاریخی و فضای سیاسی حاکم در آن دوران به کارگردانی [[سیدمجتبی طباطبایی]]، در ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک فرهنگی بین عتبه امام حسین و عتبه حضرت معصومه است که با مشارکت [[حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی]] و [[شرکت سینمایی نور تابان]] وابسته به [[بنیاد مستضعفان]] تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وبسایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref> | ||
=== کتابشناسی === | === کتابشناسی === | ||
آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتابشناسی | آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتابشناسی فاطمه معصومه به [[زبان فارسی|زبانهای فارسی]] و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است: | ||
# زندگینامهها و سیرهنگاریها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل او میپردازند. | # زندگینامهها و سیرهنگاریها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل او میپردازند. | ||
