علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
دختران در برخی جوامع کهن به تحصیل علم میپرداختند. بهعنوان مثال در روم باستان از زنان تحصیلکردهای یاد شده که به طبقات بالای جامعه تعلق داشتند.<ref>- Rawson، The Family in Ancient Rome: New Perspectives، p. 30 & 40–41.</ref> در کشورهای غربی تحصیلات عمومیتر زنان در قالب صومعهها آغاز شد و راهبهها در آنجا، تحصیلات مذهبی دریافت میکردند. بهعنوان نمونه، در قرن ششم بعد از میلاد، در برخی متون از معلمان زنی که دانشآموزان دختر را تربیت میکردند، یاد شده است.<ref>[https://books.google.com/books?id=w8FMjgPTWBUC - Schulenburg، Forgetful of their Sex: Female Sanctity and Society، ca. 500-1100، p. 96.]</ref> | |||
=== در صدر اسلام === | === در صدر اسلام === | ||
پیش از اسلام، در فرهنگ جامعهٔ جاهلی به آموزش و دانشاندوزی زنان توجه چندانی نمیشد و زنان اندکی مانند «امالجندب» همسر امرؤالقیس و «خنساء» ناقد اشعار حسان بن ثابت، نامور شدهاند.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص27.</ref> بعد از ظهور اسلام اما آموزش دختران و زنان وضعیت متفاوتی پیدا کرد؛ پیامبر خدا زنان را همانند مردان به سوادآموزی سفارش کرد و خدیجه، همسر پیامبر و فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی از جمله زنان مکه بودند که سواد آموخته بودند. بعد از استقرار حکومت اسلامی در مدینه، پیامبر خدا در مسجد بهصورت عمومی به زنان و مردان مسائل دینی و اجتماعی را آموزش میداد و گاهی بهصورت ویژه پاسخگوی سئوالات زنان بود. فاطمه، دختر پیامبر نیز یکی از فعالیتهای اجتماعی خود را آموزش زنان مدینه، تعریف کرده بود.<ref>گروه تاریخ اسلام مرکز بررسی و تحقیقات واحد آموزش عقیدنی-سیاسی سپاه پاسداران، نقش زنان مسلمان در جنگ، 1367ش، ص70.</ref> از زنان مسلمان و نامآور در شعر و ادب، اسامی زیادی در تاریخ ثبت شده است.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص31-37.</ref> ائمه شیعه نیز دختران و زنان به دانشاندوزی سفارش میکردند و از میان شاگردان امام صادق به نام ۳۰ زن اشاره شده است.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص38.</ref> | پیش از اسلام، در فرهنگ جامعهٔ جاهلی به آموزش و دانشاندوزی زنان توجه چندانی نمیشد و زنان اندکی مانند «امالجندب» همسر امرؤالقیس و «خنساء» ناقد اشعار حسان بن ثابت، نامور شدهاند.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص27.</ref> بعد از ظهور اسلام اما آموزش دختران و زنان وضعیت متفاوتی پیدا کرد؛ پیامبر خدا زنان را همانند مردان به سوادآموزی سفارش کرد و خدیجه، همسر پیامبر و فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی از جمله زنان مکه بودند که سواد آموخته بودند. بعد از استقرار حکومت اسلامی در مدینه، پیامبر خدا در مسجد بهصورت عمومی به زنان و مردان مسائل دینی و اجتماعی را آموزش میداد و گاهی بهصورت ویژه پاسخگوی سئوالات زنان بود. فاطمه، دختر پیامبر نیز یکی از فعالیتهای اجتماعی خود را آموزش زنان مدینه، تعریف کرده بود.<ref>گروه تاریخ اسلام مرکز بررسی و تحقیقات واحد آموزش عقیدنی-سیاسی سپاه پاسداران، نقش زنان مسلمان در جنگ، 1367ش، ص70.</ref> از زنان مسلمان و نامآور در شعر و ادب، اسامی زیادی در تاریخ ثبت شده است.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص31-37.</ref> ائمه شیعه نیز دختران و زنان به دانشاندوزی سفارش میکردند و از میان شاگردان امام صادق به نام ۳۰ زن اشاره شده است.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص38.</ref> | ||
طبق گزارش برخی متون، پیامبر اسلام در مقابل آموختن خواندن و نوشتن توسط لیلی بنت عبدالله به همسرش حفصه، به او یک خانه عطا کرد و به همسرش حفصه دستور داد تا به دیگر همسرانش نیز سواد بیاموزد. در گزارش دیگری، نبی اکرم از استادی به نام شفا میخواهد تا به همسرش، خط بیاموزد. همچنین از شاگردی فضه، اسماء و رقیه نزد حضرت فاطمه گزارشهایی وجود دارد. آموزگاری زنان، محدود به شاگردان زن نبود؛ در برخی منابع از حضور مردان نزد زنان و سؤال و جوابهای آنان نیز یاد شده است.<ref>سامانی، نقش زنان در تاریخ اسلام، 1390ش، ص64.</ref> | |||
=== در غرب === | === در غرب === | ||
در غرب، از دهه هفتاد قرن بیستم میلادی، نقش زنان در توسعه و به تبع آن آموزش آنها بیشتر مورد توجه قرار گرفت. معاون بانک جهانی معتقد بود که آموزش دختران، به همان اندازه که یک موضوع اجتماعی است موضوع اقتصادی نیز هست.<ref>کینگ، نقش آموزش در توسعه اقتصادی، 1376ش، ص350 و 13.</ref> | در غرب، از دهه هفتاد قرن بیستم میلادی، نقش زنان در توسعه و به تبع آن آموزش آنها بیشتر مورد توجه قرار گرفت. معاون بانک جهانی معتقد بود که آموزش دختران، به همان اندازه که یک موضوع اجتماعی است موضوع اقتصادی نیز هست.<ref>کینگ، نقش آموزش در توسعه اقتصادی، 1376ش، ص350 و 13.</ref> | ||
=== در افغانستان === | |||
افغانستان تنها کشوری است که دختران آن از حق تحصیل محروم هستند. در سال ۲۰۰۱م، بعد از کنار رفتن طالبان از قدرت، تحصیل دختران نزدیک به صفر بود؛ اما در سال ۲۰۱۸م، تعداد آنان به دو و نیم میلیون نفر رسید و از هر ده دانشآموز ابتدایی چهار دانشآموز دختر بودند.<ref>[https://www.unesco.org/en/articles/let-girls-and-women-afghanistan-learn "Let girls and women in Afghanistan learn"، UNESCO website.]</ref> | |||
طالبان در دور دوم بهقدرترسیدن با تحصیل زنان در سطح بالاتر از ابتدایی مخالفت کرد. در این راستا در ۲۱ مارس ۲۰۲۲م، طالبان ممنوعیت تحصیل دختران را امری موقت اعلام کرد؛ اما نهتنها دروازه مکاتب برای دختران بازگشایی نشد؛ بلکه در فرمان جدید دختران و زنان را از تحصیلات عالیه دانشگاهی منع کرد. بعد از گذشت دو سال تاکنون هیچ چشمانداز روشنی برای آغاز تحصیل مجدد زنان در افغانستان وجود ندارد. الجزیره در گزارشی اشاره کرده است که طالبان بهطور عمدی حدود یکونیم میلیون دختر را از تحصیل محروم کرده است.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/taliban-deliberately-deprived-1-4-million-girls-of-schooling-un " Taliban deliberately deprived’ 1. 4 million girls of schooling: UN”، AlJazeera website.]</ref> | |||
برخی منابع معتقدند که یک شبکه زیرزمینی در افغانستان برای تحصیل دختران وجود دارد. در این شبکه عدهای از دختران افغانستان بهصورت مخفیانه به تحصیل ادامه میدهند.<ref>- Ahmadi، "1،000 Days of Girls Banned From Education in Afghanistan”، The Diplomat website.</ref> راه دیگر برای مبارزه با تصمیم طالبان استفاده از تحصیلات آنلاین است. عدۀ محدودی از دختران از تحصیل آنلاین در افغانستان در دوره طالبان بهره میبرند.<ref>- Shaheed & Sultani، “Women’s History Month: Afghan Girls Struggle for Education”، spia. princeton website.</ref> راه دشوار دیگر تحصیل دختران، مهاجرت است. عدهای زیادی از خانوادهها بهدلیل محرومیت فرزندان دختر از تحصیل ناچار شدند کشور خود را ترک کنند تا دختران آنها بتوانند در خارج از کشور به تحصیل ادامه بدهند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85275956/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF «بسیاری از افغانستانیها برای تحصیل دخترانشان به ایران میآیند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
=== در ایران === | === در ایران === | ||
| خط ۱۹: | خط ۳۰: | ||
در ایران پس از انقلاب، وضعیت تحصیل دختران بهبود یافته است. بهعنوان نمونه مجموع دانشآموزان ایران در سال ۱۳۴۷ش، ۳٬۸۷۲٬۴۳۰ نفر بودند، از این تعداد تنها ۱٬۳۱۱٬۹۷۷ نفر آن دختر بودند؛ یعنی ۶۶ درصد دانشآموزان پسر و تنها ۳۴ درصد آنان دختر بودند. در حالیکه در سال ۱۳۹۴ش، مجموع دانشآموزان در ایران ۱۲٬۷۰۷٬۰۸۷ بودند که از این میان ۶٬۵۴۱٬۴۸۴ آنها پسر و ۶٬۱۶۵٬۶۰۳ از آنان دختر، یعنی ۴۹ درصد دختر و ۵۱ درصد پسر بودند.<ref>«[https://www.daraian.com/fa/edud/15318 آمار تعداد دانشآموزان ایران به تفکیک دختر و پسر از سال 1347»، وب سایت دارایان.]</ref> همین روند در سالهای بعد نیز ادامه یافته است. بر این اساس، تعداد دانشآموزان دختر و پسر در ایران تفاوت معناداری ندارند. در بعضی مقاطع پسران و در بعضی مقاطع دختران، اندکی بیشتر بودهاند، بهعنوان نمونه براساس آمار سال ۱۴۰۱ش، میزان پوشش واقعی تحصیلی در ایران در دوره ابتدایی ۹۸ درصد بوده استکه برای پسران ۹۷٫۸ درصد و برای دختران ۹۸٫۱ درصد بوده است.<ref>[https://ion.ir/news/30285/جدیدترین-آمارهای-آموزشی-در-ایران «جدیدترین آمارهای آموزشی در ایران»، وبسایت ایران آنلاین.]</ref> قانون اساسی ایران، دولت را موظف میسازد که امکانات تحصیل را برای همگان، فارغ از جنسیت آنان فراهم سازد.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص46-50.</ref> | در ایران پس از انقلاب، وضعیت تحصیل دختران بهبود یافته است. بهعنوان نمونه مجموع دانشآموزان ایران در سال ۱۳۴۷ش، ۳٬۸۷۲٬۴۳۰ نفر بودند، از این تعداد تنها ۱٬۳۱۱٬۹۷۷ نفر آن دختر بودند؛ یعنی ۶۶ درصد دانشآموزان پسر و تنها ۳۴ درصد آنان دختر بودند. در حالیکه در سال ۱۳۹۴ش، مجموع دانشآموزان در ایران ۱۲٬۷۰۷٬۰۸۷ بودند که از این میان ۶٬۵۴۱٬۴۸۴ آنها پسر و ۶٬۱۶۵٬۶۰۳ از آنان دختر، یعنی ۴۹ درصد دختر و ۵۱ درصد پسر بودند.<ref>«[https://www.daraian.com/fa/edud/15318 آمار تعداد دانشآموزان ایران به تفکیک دختر و پسر از سال 1347»، وب سایت دارایان.]</ref> همین روند در سالهای بعد نیز ادامه یافته است. بر این اساس، تعداد دانشآموزان دختر و پسر در ایران تفاوت معناداری ندارند. در بعضی مقاطع پسران و در بعضی مقاطع دختران، اندکی بیشتر بودهاند، بهعنوان نمونه براساس آمار سال ۱۴۰۱ش، میزان پوشش واقعی تحصیلی در ایران در دوره ابتدایی ۹۸ درصد بوده استکه برای پسران ۹۷٫۸ درصد و برای دختران ۹۸٫۱ درصد بوده است.<ref>[https://ion.ir/news/30285/جدیدترین-آمارهای-آموزشی-در-ایران «جدیدترین آمارهای آموزشی در ایران»، وبسایت ایران آنلاین.]</ref> قانون اساسی ایران، دولت را موظف میسازد که امکانات تحصیل را برای همگان، فارغ از جنسیت آنان فراهم سازد.<ref>بستان، اسلام و تفاوتهای جنسیتی، 1388ش، ص46-50.</ref> | ||
== آمار == | |||
امروزه نسبت دانشآموزان دختر به پسر در کشورهای مختلف، متفاوت است. دلایل متعددی بر این نسبت تاثیر میگذارد؛ بهعنوان مثال در کشورهای فقیر بیش از ۵۰درصد دختران از تحصیل بالاتر از ابتدایی باز میمانند.<ref>[[doi:10.1080/00220380701384588|Filmer، "If you build it، will they come? School availability and school enrolment in 21 poor countries"، The Journal of Development Studies 43: (901-928.]]</ref> در سال ۲۰۲۱م، نسبت دانشآموزان دختر به پسر در مقطع ابتدایی در مجموع ۶۶ کشور جهان، ۰.۹۹ درصد بوده است. بیشترین مقدار مربوط به سنگال با ۱.۱۶ درصد و کمترین مقدار مربوط به چاد با ۰.۸ درصد بوده است؛ اما در مقطع متوسطه نسبت دختران دانشآموز به پسران در مجموع ۵۲ کشور بررسی شده ۱.۰۲ درصد بوده است. بیشترین مقدار مربوط به بنگلادش با ۱.۲۴ درصد و کمترین مقدار مربوط به چاد با ۰.۵۸ درصد بوده است.<ref>[https://www.theglobaleconomy.com/rankings/Female_to_male_ratio_secondary_school_students/ “Female to male ratio، secondary school students - Country rankings”، theglobaleconomy Website.]</ref> در گرجستان وضعیت بهتری وجود دارد و میزان دانشآموزان پسر ۵۱.۸ درصد و دختر ۴۸.۲ درصد هستند.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/17829/%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%DA%AF%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «تعداد دانشآموزان پسر در مدارس گرجستان بیشتر از دختران است»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> | |||
=== وضعیت تحصیل دختران در جهان امروز === | |||
بر اساس برآوردهای یونیسف، بیش از ۱۲۰ میلیون دختر در سال، از تحصیل باز میمانند که حدود ۳۵ میلیون نفر از آنها از تحصیل در دوره مقدماتی و حدود ۸۷ میلیون از تحصیل در دوره متوسطه محروم میشوند.<ref>[https://www.worldbank.org/en/topic/girlseducation "Girls' Education"، Worldbank Website.]</ref> دانشآموزان دختر در چین نیز نظیر دیگر کشورها مشغول به تحصیل هستند؛ در حالی که طبق گزارش منابع غربی تا سال ۱۹۱۵م، بهدلیل سنتهای محلی از تحصیل زنان استقبال نمیشد.<ref>[https://books.google.com/books?id=UpkNAAAAYAAJ Jane Allen، A Crusade of Compassion for the Healing of the Nations: A Study of Medical Missions for Women and Children، p. 128.]</ref> در روسیه با اصلاحات کاترین کبیر دانشآموزان دختر مشغول تحصیل شدند و اولین مدرسه در سال ۱۷۶۴م کارش را آغاز کرد.<ref>[https://iupress.org/9780253215239/russian-women-1698-1917/ Bisha et al، Russian Women، 1698-1917 Experience and Expression: An Anthology of Sources. Bloomington، p. 190.]</ref> در عربستان سعودی دختران دانشآموز از سال ۱۹۵۹م توانستند آموزش عمومی را فرابگیرند.<ref>[https://www.newarab.com/analysis/saudi-students-scholarship-achievements-and-challenges al-Shayea، "Saudi students on scholarship: Achievements and challenges"، newarab website.]</ref> | |||
در ایران نیز اشخاصی نظیر ربابه مرعشی در حدود سالهای ۱۲۷۰ش، مهرتاج رخشان در حدود سالهای ۱۲۸۰ش و خانم طوبی در حدود سالهای ۱۲۹۰ش، در گسترش تحصیل دختران نقش مؤثر داشتهاند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/520049/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 روحبخش و رهبری، «نخستین تکاپوها برای تربیت آموزگار زن در نظام آموزشی نوین ایران از دارالمعلمات تا دانشسرای عالی دخترانه»، 1401ش، ص35-36.]</ref> همچنین در دوره قاجار دارالمعلمات، نقش مهمی در تربیت معلمان زن داشت. تاریخچه شکلگیری دارالمعلمات به اقدام میرزا یوسفخان مؤدبالدوله برای آموزش دختران خود بازمیگردد. در زمان رضاشاه دارالمعلمات که در کنار دارالمعلمین فعالیت داشت، به دانشسرای دختران تبدیل شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/547961/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D8%BA%D9%84%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87 حسینی، «وضعیت شغلی معلمان زن در عصر رضاشاه، 1402ش، ص17-19.]</ref> با این حال تا قبل از انقلاب اسلامی دختران نسبت به پسران در ایران کمبودهای آموزشی فراوانی داشتند.<ref>- سفیری و ایمانیان، جامعهشناسی جنسیت، 1392ش، ص183.</ref> | |||
== رویکردها == | == رویکردها == | ||
| خط ۳۹: | خط ۵۸: | ||
== موانع تحصیل دختران == | == موانع تحصیل دختران == | ||
با وجود پیشرفتهای متعددی که در آموزش کشور برای بانوان صورت گرفته؛ اما هنوز در برخی نواحی روستایی و دور افتاده ایران، عدم تحصیل یا ترک تحصیل دختران در میان مردم این منطقه مرسوم است. مجموعهای از عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در تصمیمگیری برای تحصیل دختران روستایی نقش داشته است. برخی والدین تحصیل یا ادامه تحصیل دختران را کارآمد نمیدانند. همچنین فقدان سیاستها و برنامهریزی برای مشکلات و نیازمندیهای ازدواج بهنگام دختران، بسیاری از آنها را پس از ازدواج، به ترک تحصیل وادار میکند. همچنین برخی انگارهها در خردهفرهنگهای روستایی و عشایری موجب پرهیز خانوادهها از تحصیل دختران در مراکز دانشگاهی شهرهای دیگر میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1213569/بررسی-موانع-تحصیل-دختران-روستایی-پژوهش . فرضیزاده و همکاران، «بررسی موانع تحصیل دختران روستایی»، 1396ش، ص115.]</ref> از طرفی در مناطق محروم و دورافتاده بهدلیل ناسازگاری آموزشهای مدارس با نیازها و استعدادهای دختران موجب تضعیف انگیزهٔ آنها برای ادامه تحصیل میشود. بیعلاقگی به تحصیل، امنیت کم جادهها در برخی مناطق، دوری از امکانات آموزشی و وضعیت مالی ضعیف نیز از موانع تحصیل دختان بهشمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1213569/بررسی-موانع-تحصیل-دختران-روستایی-پژوهش . فرضیزاده و همکاران، «بررسی موانع تحصیل دختران روستایی»، 1396ش، ص115.]</ref> | با وجود پیشرفتهای متعددی که در آموزش کشور برای بانوان صورت گرفته؛ اما هنوز در برخی نواحی روستایی و دور افتاده ایران، عدم تحصیل یا ترک تحصیل دختران در میان مردم این منطقه مرسوم است. مجموعهای از عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در تصمیمگیری برای تحصیل دختران روستایی نقش داشته است. برخی والدین تحصیل یا ادامه تحصیل دختران را کارآمد نمیدانند. همچنین فقدان سیاستها و برنامهریزی برای مشکلات و نیازمندیهای ازدواج بهنگام دختران، بسیاری از آنها را پس از ازدواج، به ترک تحصیل وادار میکند. همچنین برخی انگارهها در خردهفرهنگهای روستایی و عشایری موجب پرهیز خانوادهها از تحصیل دختران در مراکز دانشگاهی شهرهای دیگر میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1213569/بررسی-موانع-تحصیل-دختران-روستایی-پژوهش . فرضیزاده و همکاران، «بررسی موانع تحصیل دختران روستایی»، 1396ش، ص115.]</ref> از طرفی در مناطق محروم و دورافتاده بهدلیل ناسازگاری آموزشهای مدارس با نیازها و استعدادهای دختران موجب تضعیف انگیزهٔ آنها برای ادامه تحصیل میشود. بیعلاقگی به تحصیل، امنیت کم جادهها در برخی مناطق، دوری از امکانات آموزشی و وضعیت مالی ضعیف نیز از موانع تحصیل دختان بهشمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1213569/بررسی-موانع-تحصیل-دختران-روستایی-پژوهش . فرضیزاده و همکاران، «بررسی موانع تحصیل دختران روستایی»، 1396ش، ص115.]</ref> | ||
مهمترین دلایل محرومیت دختران از تحصیل عبارتند از [[ازدواج]]، فقر، کیفیت بد آموزش، فاصله خانه از مدرسه، خشونتهای جنسی و جنگ. هر ساله حدود ۱۲ میلیون دختر بهدلیل ازدواج زودهنگام از تحصیل باز میمانند. این آمار را صندوق ملاله ارائه کرده است که برای ساختن دبیرستان برای دختران فعالیت دارد.<ref>[https://malala.org/girls-education "Why Girls' Education"، Malala Fund website.]</ref> | |||
=== نظریه استعداد تحصیلی دختران === | === نظریه استعداد تحصیلی دختران === | ||
| خط ۶۴: | خط ۸۵: | ||
== چالشهای تحصیل دختران == | == چالشهای تحصیل دختران == | ||
امروزه تمرکز فزاینده دختران به تحصیل بهخصوص در مقاطع تحصیلی عالی، مانع ازدواج آنها شده و آمار ازدواج را کاهش داده است. همچنین کسب سطوح بالای تحصیلی توسط دختران سبب میشود در برخی موارد آنها با پسرهایی که به لحاظ موقعیت تحصیلی همردهٔ آنها نیستند، ازدواج نکرده و همین امر سبب افزایش میانگین سنی ازدواج دختران میشود.<ref>[https://www.isna.ir/news/93121709884/ادامه-تحصیل-دختران-فرصت-یا-تهدید . «ادامه تحصیل دختران؛ فرصت یا تهدید؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> در طرف مقابل، برخی باورهای عامیانه، مشغلههای زندگی مشترک و کاهش [[اشتغال زنان|شغل]] مناسب در جامعه، موجب میشود که بسیاری از دختران از ادامهٔ تحصیل منصرف شده یا انگیزهٔ کافی برای این کار نداشته باشند. کارشناسان برای برونرفت از این چالشها بر نقش رسانهها بهویژه رسانهٔ ملی در معرفی الگوهای مناسب و تبیین موفقیتهای فردی، خانوادگی و اجتماعی آنها تأکید کردهاند.<ref>[https://www.isna.ir/news/93121709884/ادامه-تحصیل-دختران-فرصت-یا-تهدید . «ادامه تحصیل دختران؛ فرصت یا تهدید؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> | امروزه تمرکز فزاینده دختران به تحصیل بهخصوص در مقاطع تحصیلی عالی، مانع ازدواج آنها شده و آمار ازدواج را کاهش داده است. همچنین کسب سطوح بالای تحصیلی توسط دختران سبب میشود در برخی موارد آنها با پسرهایی که به لحاظ موقعیت تحصیلی همردهٔ آنها نیستند، ازدواج نکرده و همین امر سبب افزایش میانگین سنی ازدواج دختران میشود.<ref>[https://www.isna.ir/news/93121709884/ادامه-تحصیل-دختران-فرصت-یا-تهدید . «ادامه تحصیل دختران؛ فرصت یا تهدید؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> در طرف مقابل، برخی باورهای عامیانه، مشغلههای زندگی مشترک و کاهش [[اشتغال زنان|شغل]] مناسب در جامعه، موجب میشود که بسیاری از دختران از ادامهٔ تحصیل منصرف شده یا انگیزهٔ کافی برای این کار نداشته باشند. کارشناسان برای برونرفت از این چالشها بر نقش رسانهها بهویژه رسانهٔ ملی در معرفی الگوهای مناسب و تبیین موفقیتهای فردی، خانوادگی و اجتماعی آنها تأکید کردهاند.<ref>[https://www.isna.ir/news/93121709884/ادامه-تحصیل-دختران-فرصت-یا-تهدید . «ادامه تحصیل دختران؛ فرصت یا تهدید؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> | ||
== اقدامات حمایتی از دانشآموزان دختر در جهان == | |||
در بسیاری از کشورهای جهان تحصیل دختران مورد حمایت رسمی یا غیررسمی قرار گرفته است. یک برنامه حمایتی از تحصیل با عنوان «سیگال» در هند ادعا دارد که برای امکان تحصیل دختران باید جهان و محیط را تغییر داد. از این منظر، تحصیل دختران باعث میشود که آنان بتوانند خود، [[خانواده]]، مملکت و جهان را تغییر دهند. بر اساس این برنامه، باید انجمن دانشآموزان مرکب از مدیران، معلمان و والدین دانشآموزان ایجاد شود و برای نقش تحصیلی دانشآموزان بهویژه دختران چارهاندیشی کنند. از جمله باید محیط امن در مدرسه برای دختران دانشآموز ایجاد شود، دیوارنوشتههای برانگیزاننده در مدرسه تولید شود و فضای سبز در مدرسه ایجاد شود.<ref>[https://www.smsfoundation.org/transform-lives/ “TRANSFORM LIVES ONE SCHOOL AT A TIME”، smsfoundation website.]</ref> | |||
در ایران بعد از انقلاب اسلامی توجه بیشتری به آموزش [[زن|زنان]] شد. نهضت سوادآموزی و الزام تحصیل دختران در شهرها و روستاها نقش عمدهای در رشد تحصیلات زنان داشت. در نتیجه آموزگاران زن در مقطع ابتدایی بیشتر از مردان شد.<ref>- سفیری و ایمانیان، جامعهشناسی جنسیت، 1392ش، ص183.</ref> | |||
== عوامل موثر بر پیشرفت تحصیلی دختران == | |||
آموزش مهارتهای اجتماعی، موجب کاهش انزوا، حواسپرتی، بینظمی، اختلالات رفتاری و اغتشاش میشود. در مقابل دانشآموزان دختر در فاکتورهایی نظیر رشد اجتماعی، تعامل جمعی، سلامت روان و سازگاری اجتماعی تقویت خواهند شد.<ref>[https://journals.atu.ac.ir/article_2033_1.html جناآبادی، « تأثیر آموزش مهارتهای اجتماعی بر کاهش اختلالات رفتاری دانشآموزان استثنایی پایۀ پنجم مدرسۀ مختلط کوثر زاهدان در سال 1389-90»، 1390ش، ص79.]</ref> | |||
از جمله روشهای آموزش مهارتهای اجتماعی به دانشآموزان دختر میتوان به الگوسازی، دادن بازخورد به کنشهای آنها بهگونهای که بتوانند صحتوسقم پاسخ تقلیدی را بسنجند و تکرار و تمرین اشاره کرد.<ref>[https://civilica.com/doc/1757672/ نجاتی و همکاران، «نقش همسالان در کسب مهارت اجتماعی دانشآموزان» 1401ش، ص592.]</ref> | |||
عواملی نظیر خانواده، رسانههای جمعی، همسالان و مدرسه و محیط بر آموزش مهارتهای اجتماعی دختران دانشآموز تاثیرگذار هستند.<ref>[https://civilica.com/doc/1757672/ نجاتی و همکاران، «نقش همسالان در کسب مهارت اجتماعی دانشآموزان» 1401ش، ص594.]</ref> | |||
الف) تاثیر همسالان | |||
حدود ۹۹.۷ درصد دانشآموزان دختر از همسالان در کسب مهارت اجتماعی تأثیر میپذیرند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/320837/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D8%A4%D8%AB%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86 وحیدا و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر مقطع متوسطه در شهر اصفهان»، 1391ش، ص69.]</ref> از جمله مزایای همسالان برای دانشآموزان دختر عبارتاند از: فراهمکردن زمینه پذیرش اجتماعی، ظهور استعدادهای فردی، ارائه و آموزش برخی اطلاعات مورد نیاز، جبران کاستیهای خانواده، الگوسازی و انتقال فرهنگ. بسیاری از این مزایا بهصورت غیرمستقیم در آموزش مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر نقش دارند.<ref>[https://civilica.com/doc/1757672/ نجاتی و همکاران، «نقش همسالان در کسب مهارت اجتماعی دانشآموزان» 1401ش، ص595.]</ref> | |||
ب) تاثیر خانواده | |||
دلیل تاثیر خانواده بر دانشآموزان دختر این است که آنان اولین سالهای زندگی را در خانواده سپری میکنند و بیشتر یادگیری در همین زمان اتفاق میافتد. دولتها باید تلاش کنند به خانواده در آموزش مهارت اجتماعی کمک کنند و اهمیت و روشهای آموزش مهارتهای اجتماعی را به خانوادهها یادآوری کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/320837/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D8%A4%D8%AB%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86 وحیدا و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر مقطع متوسطه در شهر اصفهان»، 1391ش، ص71.]</ref> | |||
ج) تاثیر مدرسه | |||
مدرسه دومین نهاد مهمی است که بر جامعهپذیر کردن دانشآموزان دختر تاثیر دارد. با توجه به این مسئله باید توجه خاصی به نقش مدارس در رشد دادن مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر شود. میتوان برنامهای برای این منظور در مدارس تدوین کرد و از طریق تولید محتوا، تدریس و ارزیابیهای هدفمند به تقویت مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر کمک کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/320837/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D8%A4%D8%AB%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86 وحیدا و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر مقطع متوسطه در شهر اصفهان»، 1391ش، ص71.]</ref> | |||
د) تأثیر هوش هیجانی | |||
هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی دختران مؤثر است. مراد از هوش هیجانی توانمندیهای شناختی و اجتماعی است که باعث سازگاری با مشکلات، درک سریعتر اتفاقات، تسلط بیشتر بر هیجانات، توانایی ایجاد انگیزه در خود و واکنشهای مؤثرتر به عوامل محیطی خواهد شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/321501/%D8%A7%D8%AB%D8%B1%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D9%88%D8%B4-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86 کیانی و کاکاوند، «اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی دانشآموزان دختر سال اول متوسطه شهر زنجان»، 1392ش، ص155.]</ref> آموزش هوش هیجانی به فرزندان نیازمند زمان و امکانات است. پیشرفت هوش هیجانی همبستگی زیادی با محیط مناسب اجتماعی و توانمندی روانی و فیزیکی کنشگران دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/321501/%D8%A7%D8%AB%D8%B1%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D9%88%D8%B4-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86 کیانی و کاکاوند، «اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی دانشآموزان دختر سال اول متوسطه شهر زنجان»، 1392ش، ص165.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۹۵: | خط ۱۴۴: | ||
* نوری همدانی، حسین، جایگاه بانوان در اسلام، قم، مهدی موعود، ۱۳۹۲ش. | * نوری همدانی، حسین، جایگاه بانوان در اسلام، قم، مهدی موعود، ۱۳۹۲ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
* «بسیاری از افغانستانیها برای تحصیل دخترانشان به ایران میآیند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 آبان 1402ش. | |||
* | |||
* «تعداد دانشآموزان پسر در مدارس گرجستان بیشتر از دختران است»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل، تاریخ بازدید: 7 دی 1403ش. | |||
* | |||
* جناآبادی، حسین، «تاثیر آموزش مهارتهای اجتماعی بر کاهش اختلالات رفتاری دانشآموزان استثنایی پایة پنجم مدرسة مختلط کوثر زاهدان در سال 1389-90»، فصلنامه روانشناسی افراد استثنایی، شمارۀ 2، 1390ش. | |||
* | |||
* حسینی، مرضیه، «وضعیت شغلی معلمان زن در عصر رضاشاه»، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، سال 33، شماره 58، پیاپی 148، تابستان 1402ش. | |||
* | |||
* روحبخش، رحیم و رهبری، غلامرضا، «نخستین تکاپوها برای تربیت آموزگار زن در نظام آموزشی نوین ایران از دارالمعلمات تا دانشسرای عالی دخترانه»، پژواک زنان در تاریخ، شماره 6، تابستان 1401ش. | |||
* | |||
* سامانی، محمود، نقش زنان در تاریخ اسلام، تهران، مشعر، 1390ش. | |||
* | |||
* سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعهشناسی جنسیت، تهران، جامعهشناسان، 1392ش. | |||
* | |||
* کیانی، قمر و کاکاوند، علیرضا، «اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی»، مطالعات روانشناختی، دوره 9، شماره 2، 1392ش. | |||
* | |||
* نجاتی، مرضیه و همکاران، «نقش همسالان در کسب مهارت اجتماعی دانشآموزان»، فصلنامه مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی، شماره 45، 1401ش. | |||
* | |||
* وحیدا، فریدون و همکاران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب مهارتهای اجتماعی دانشآموزان دختر مقطع متوسطه در شهر اصفهان»، فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی، سال ششم، شماره 16، 1391ش. | |||
* | |||
* Ahmadi، Meena، "1،000 Days of Girls Banned From Education in Afghanistan"، The Diplomat Website، Date of Published: 11 June 2024. | |||
* | |||
* al-Shayea، Khaled، "Saudi students on scholarship: Achievements and challenges"، Newarab Website، Date of Published: 6 October 2015. | |||
* | |||
* Bisha، Robin، Russian Women 1698-1917 Experience and Expression: An Anthology of Sources. Bloomington، Indiana University Press، 2002. | |||
* | |||
* “Female to male ratio، secondary school students - Country rankings”، theglobaleconomy Website، Date of visit: 7 December 2024. | |||
* | |||
* Filmer، Deon. 2007. "If you build it، will they come? School availability and school enrolment in 21 poor countries"،The Journal of Development Studies 43. | |||
* | |||
* "Girls' Education"، Worldbank Website، Date of visit: 10 December 2024. | |||
* | |||
* Jane Allen، Belle. A Crusade of Compassion for the Healing of the Nations: A Study of Medical Missions for Women and Children. Central committee on the united study of foreign missions، 1919. | |||
* | |||
* “Let girls and women in Afghanistan learn”، UNESCO website، Date of Upload: 18 January 2023. | |||
* | |||
* Rawson، Beryl. The Family in Ancient Rome: New Perspectives، Cornell University Press، 1986. | |||
* | |||
* Schulenburg، Jane، Forgetful of their Sex: Female Sanctity and Society، ca. 500-110،Chicago: University of Chicago Press، 1998. | |||
* | |||
* Shaheed، Anisa & Sultani، Lutf Ali، “Women’s History Month: Afghan Girls Struggle for Education”، spia. princeton website، Date of Upload: 29 March 2024. | |||
* | |||
* “Taliban deliberately deprived’ 1. 4 million girls of schooling: UN”، AlJazeera website، Date of Upload: 15 August 2024. | |||
* | |||
* “TRANSFORM LIVES ONE SCHOOL AT A TIME”، smsfoundation website، Date of Visit: 21 December 2024. | |||
* | |||
* “Why Girls' Education"، Malala Fund website، Date of Visit: 16 December 2024. | |||
* | |||
