'''{{درشت|امام علی}}'''؛ علی بن ابیطالب بن عبدالمطلب و امام نخست شیعیان دوازدهامامی.
'''امام علی؛''' علی بن ابیطالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازدهامامی.
== تولد و خانواده ==
== تولد و خانواده ==
امام علی بن ابیطالب بن عبدالمطلب بن هاشم در روز [[جمعه]]<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۵ و ۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۷۳|ج=۱}}</ref> ۱۳ [[رجب]] سال ۳۰ [[عام الفیل]] در شهر مکه و در [[کعبه]] متولد شد.<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۹۰|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> علی، فرزند ابیطالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۵|ج=۱}}</ref> و مادرش، فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲|ج=۱}}</ref> براساس منابع تاریخی، ازدواج ابیطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج یک مرد و زن هاشمی است و امام علی اولین کسی است که از سمت پدر و مادر، هاشمی بوده است.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علیاکبر رشاد)|۱۳۸۰|ک=دانشنامه امام علی(ع)|ص=۶۸|ج=۸}}</ref> با وجود درخواست خواستگاری از فاطمهزهرا توسط چند تن از صحابی پیامبر، امام علی با فاطمه زهرا ازدواج کرد. تاریخ ازدواج آنان را برخی اول ذیالحجه سال دوم هجری، برخی ماه شوال و گروهی دیگر نیز ۲۱ ماه محرم اعلام کردهاند. امام علی و فاطمه، پنج فرزند به نامهای حسن، حسین، زینب و امکلثوم<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۵۱|ج=۱}}</ref> و محسن داشتهاند که محسن پیش از تولد به دلیل مجروحیت مادر سقط شد.
امام علی بن ابیطالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه[۱][۲] سیزدهم رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در شهر مکه متولد شد.[۳] پدر او ابیطالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب[۴] و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.[۵] بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنیهاشم بهشمار میرفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب میشد.[۶]
== علی در آئینه قرآن و روایات ==
امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارشهای متفاوتی نقل شده و اول ذیالحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخهای ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نامهای حسن، حسین، زینب، امکلثوم[۷] و محسن بود که بنابر گزارشهای شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.
آیات ایثار و بذل جان،<ref>سوره بقره، آیه 207.</ref> ولایت،<ref>سوره مائده، آیه 55.</ref> ابلاغ رسالت،<ref>سوره مائده، آیه 67.</ref> اتمام نعمت،<ref>سوره مائده، آیه 3.</ref> تطهیر،<ref>سوره احزاب، آیه 33.</ref> مباهله،<ref>سوره آلعمران، آیه 61.</ref> مودت<ref>سوره شوری، آیه 23.</ref> و اطعام ایتام و مساکین<ref>سوره دهر/انسان، آیه 5-9.</ref> در شأن امام علی نازل شده است و هر یک، به اتفاقی مبارک در زندگی او اشاره دارد. [[پیامبر اکرم|پیامبر خدا]]، علی را داناترین،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص32 و 34-45؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص279 و 295؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص141.</ref> فقیهترین<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص52-53؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص205؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص142.</ref> و زاهدترین<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص53؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص205.</ref> شخصیت در بین [[مسلمانان]] صدر اسلام معرفی کرد که همواره همراه حق است<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص297؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص144.</ref> و جایگاه و منزلتش نسبت به [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، بهمثابه منزلت هارون برای [[موسی]] است.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص11؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص50؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص147.</ref> [[حضرت محمد]] (صلی الله علیه و آله)، خود را شهر علم و علی را دروازه آن میدانست<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص32؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص 292 و 297؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص52؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> که برای ورود به آن، چارهای جز از راه علی نیست. [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، همچنین علی را برادر خود در دو جهان نامیده<ref>نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص92؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص184-185 و 269؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص201؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص258.</ref> و او را از خود، و خود را از او دانسته<ref>نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص93.</ref> و در [[غدیر خم]]، علی را مولای هر آن کسی دانست که خود، مولای اوست.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص11و 160-162؛ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص100 و 105؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص263.</ref> علی، عزیزترین<ref>نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص136.</ref> و محبوبترین<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202.</ref> کس نزد پیامبر بود.
== علی در قرآن و روایات ==
در منابع تفسیری و روایی شیعه، آیات ایثار و بذل جان،[۸] ولایت،[۹] ابلاغ رسالت،[۱۰] اتمام نعمت،[۱۱] تطهیر،[۱۲] مباهله،[۱۳] مودت[۱۴] و اطعام ایتام و مساکین[۱۵] از آیات نازلشده درباره امام علی یا مرتبط با فضایل او دانسته شدهاند. همچنین در روایات، پیامبر اسلام علی را داناترین،[۱۶] فقیهترین[۱۷] و زاهدترین[۱۸] مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده، او را همواره همراه حق دانسته[۱۹] و جایگاهش را نسبت به خود، همانند جایگاه هارون نسبت به موسی توصیف کرده است.[۲۰]
در دیگر روایات، پیامبر خود را «شهر علم» و علی را «دروازه آن» معرفی کرده است،[۲۱] او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده،[۲۲] پیوند خویش با او را با تعبیر «علی از من است و من از علی هستم» بیان کرده[۲۳] و در واقعه غدیر خم، علی را مولای کسانی دانسته است که خود مولای آنان است.[۲۴] همچنین در منابع حدیثی، علی عزیزترین[۲۵] و محبوبترین[۲۶] فرد نزد پیامبر معرفی شده است.
== علی و پیامبر ==
== علی و پیامبر ==
علی از دوران کودکی، یعنی از دو سالگی یا شش سالگی تا ده سالگی<ref>عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص241؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48.</ref> (و یا از هشت سالگی تا پانزده سالگی<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص155.</ref>) در خانه [[محمد]] و در دامان او پرورش یافت. وی هنگام بارش اولین چکامههای [[وحی]] در [[غار حرا]] بر قلب پیامبر در قالب نخستین آیات سوره علق،<ref>سوره علق، آیات 1-5.</ref> همراه پیامبر بود.<ref>نهجالبلاغه، خطبه 192 (معروف به قاصعه)؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، 1378ق، ج13، ص208؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص243-244.</ref> او پرسشگری متعلم و دنبالهرُوی در خدمت پیامبر، بدون لحظهای تردید و تمرد بود<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202.</ref> و نخستین کسی بود که یک روز پس از آغاز رسالت [[محمد]]، پس از [[خدیجه]]، به پیامبر ایمان آورد<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص9 و 34-35؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص154-155 و 166؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص245؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص203.</ref> و به گفته خود،<ref>نهجالبلاغه، خطبه 192 (معروف به قاصعه).</ref> اولین کسی بود که بعد از پیامبر و به همراه او به [[نماز]] ایستاد.<ref>نهجالبلاغه، خطبه131؛ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص55 و 59؛ ابنأثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص57؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص199؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص248.</ref> در ماجرای دعوت پیامبر از خویشانش،<ref>سوره شعراء، آیه 214.</ref> تنها علی بود که اعلام آمادگی نمود و به دعوت پیامبر لبیک گفت.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص10-11 و 44؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص162-164؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص252.</ref> و در شب هجرت پیامبر، به جای او خوابید<ref>سوره بقره، آیه 207؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص45-46؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، 1378ق، ج13، ص262؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص173-174؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص253.</ref> تا گزندی به پیامبر نرسد.<ref>سوره انفال، آیه 30.</ref> علی، پیامبر را اسوه و الگو میدانست<ref>نهجالبلاغه، خطبه 160؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص347.</ref> و خود را ملزم به اطاعت از او میدید.<ref>نهجالبلاغه، خطبه 131؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص350.</ref> و کسی در ارتباط با پیامبر، در دلدادگی و اطاعت، قابل قیاس با علی نبود.<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref> او چونان سربازی جان بر کف، در تمامی غزوات (جز جنگ تبوک که در [[مدینه]] به جای پیامبر ماند<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص139-141؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص252-253.</ref>) مشارکت فعال و أثرگذاری داشته و در غالب غزوات، از جمله [[فتح مکه]]<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص232-233و241-242.</ref> پرچمدار سپاه اسلام بود. غالبِ فحول قبایل عرب به دست او کشته شدند. ولید بن عتبه و بیش از نیمی از کشتگان قریش در بدر،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص62-65 و 70؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص194 و 197؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص260-261.</ref> ۹ تن از پرچمداران قریش در اُحُد<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص207؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص262-263.</ref> و عمرو بن عبدَوُدّ در جنگ احزاب/خندق،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص88-89؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص221-222؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص269-271.</ref> توسط علی کشته شدند. پیامبر، ضربت او را بر عمرو بن عبدَوُدّ، بالاتر از عبادت تمام انس و جن تا قیامت دانست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص223؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> علی در جنگها، جانانه از جان پیامبر محافظت مینمود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص71-78؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص209؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> به همین دلیل ندای «لافتی الّا علی، لاسیف الّا ذوالفقار» در شأن او فرود آمد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص79؛ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، 1378ق، ج14، ص253؛ ابنأثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص154؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص210؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص265.</ref> پیامبر در جنگ خیبر، علی را بهعنوان کسی که [[خدا]] و [[حضرت محمد|رسول]]، او را و او، خدا و رسول را دوست دارد، معرفی کرد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص57؛ ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، 1328ق، ج3، ص36؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص234؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص274.</ref> در صلح حدیبیه، کاتب مفاد صلحنامه بود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص107-108؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص230.</ref> پس از [[فتح مکه]]، بر بلندای خانه خدا، بتها را شکست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص243.</ref> همچنین، بهعنوان پیک و نماینده مخصوص پیامبر، از جانب [[خدا]] مأموریت ابلاغ آیات نخستین سوره توبه<ref>سوره توبه، آیات 1-5.</ref> را به مشرکان [[مکه]] بر عهده داشت.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص58-59؛ آلوسی، روح المعانی، ج1، تفسیر سوره توبه؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص258؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص277 و 279.</ref> علی در جریان [[مباهله]]، بهعنوان جان پیامبر معرفی شد.<ref>سوره آلعمران، آیه 61؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص152-153؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref>
امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا ششسالگی تا حدود دهسالگی[۱] و به روایتی از هشت تا پانزدهسالگی،[۲] در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا[۳] همراه پیامبر بود[۴] و پس از خدیجه، نخستین کسی بهشمار میرود که به پیامبر ایمان آورد.[۶] علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد.[۷][۸]
در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت[۹][۱۰] و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید.[۱۱][۱۲] در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر،[۵] نگاه او به پیامبر بهعنوان الگو،[۱۳] التزام به اطاعت از وی[۱۴] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۱۵]
امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند.[۱۶] او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود[۱۷] و در جنگهایی مانند بدر،[۱۸] احد[۱۹] و احزاب،[۲۰] نقش تعیینکنندهای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است.[۲۱] همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدانهای نبرد،[۲۲] نقل شعار «لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار» در شأن او،[۲۳] معرفی وی در خیبر بهعنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد،[۲۴] نگارش صلحنامه حدیبیه،[۲۵] شکستن بتهای کعبه پس از فتح مکه،[۲۶] ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر[۲۷][۲۸] و حضور در واقعه مباهله بهعنوان مصداق «جانِ پیامبر» یاد شده است.[۲۹]
== علی و جانشینی پیامبر ==
== علی و جانشینی پیامبر ==
از منظر [[شیعیان]]، [[حضرت محمد]] در مدت پیامبری، با سخنان خود در یوم الإنذار/یوم العشیره، غزوات اُحد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه و [[غدیر خم]] دربارهٔ وراثت، وصایت و خلافت علی و نیز اعلام برادری با علی در [[مکه]] و مدینه، همواره به دنبال آمادهسازی شرایط جانشینی علی پس از خود بوده است.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص281-282.</ref>
شیعیان بر این باورند که پیامبر اسلام در مناسبتهای مختلف، از جمله یومالإنذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او بهعنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.[۳۰]
== علی پس از پیامبر ==
== علی پس از پیامبر ==
=== الف) در زمان خلفا ===
علی، پس از سقیفه و خلافت ابوبکر، مدتی را برای اثبات حقانیت خود برای تصدی خلافت، با اصحاب محاجّه کرد<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص53؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص205.</ref> و به نوعی برخورد قهرآمیز داشت.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص343.</ref> اما به دلیل تبلیغات وسیع و گسترده حکومت علیه او،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص54-57؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص207.</ref> گوشه عزلت و سکوت<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص347.</ref> و نیز راه مصالحه با خلفا بر اساس ضرورت و برای حفظ وحدت [[امت اسلامی]]<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص211.</ref> را برگزید. با این اوصاف، مناسبات خانوادگی و اجتماعی خود را با خلفا و اصحاب حفظ نمود<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص60-61.</ref> و البته از وظایف خطیر فکری و دینی، غفلت نکرده و مرجعیت علمی و دینی خود را در قالب [[تفسیر قرآن]]، بیان احکام شرعی مستحدثه، پاسخ به شبهات علمای ادیان مختلف و نیز، سؤالات مردم و تربیت شاگردان، به نحو مطلوب عهدهدار بود.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص280؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص292-293؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص281-286.</ref> همچنین، دستگیری از نیازمندان و مستمندان، تعیین مبدأ تاریخ مسلمانان بر مبنای هجرت پیامبر<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص359.</ref> و گرهگشایی از معضلات دستگاه خلافت در عرصههای سیاسی و قضایی و دینی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص296 و 358؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص208؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص281-286.</ref> از دیگر مسئولیتهای اجتماعی علی بود.
=== ب) علی و بیعت مردم ===
=== در دوران خلفا ===
به دنبال قتل عثمان، جناح امام و مخالفان قریش تقویت شد.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص227.</ref> این جناح از حمایت قبایل عراقی و مهاجران مصری و همراهی همدلانه انصار و مردم [[مدینه]] و نیز گروهی از قریش، نظیر طلحه و زبیر برخوردار بود.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص227.</ref> در چنین شرایطی، مردم برای [[بیعت]]، به خانه علی هجوم آوردند.<ref>نهجالبلاغه، خطبه 3 (شقشقیه)؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص422؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص62؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص228.</ref> امام در ابتدا بهدلیل فساد فراگیر جامعه و پراکندگی امور و نااستواری قلوب مردم و خلجان و عدم ثبات عقولشان،<ref>نهجالبلاغه، خطبه 92.</ref> از بیعت استنکاف میورزید<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص64-65؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص229-231.</ref> و میگفت اگر من وزیر شما باشم، بهتر است تا امیرتان باشم.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص229-230.</ref> اما به دلیل اصرار جمهور و فحول، علی با اکراه تن به پذیرش چنین مسئولیتی، به شرط همراهی مردم با حکومت<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص229.</ref> و به امید بازگشت جامعه و مردم به سنت و سیرهٔ نبوی و برقراری عدالت و رعایت انصاف و رفع ظلم و اجحاف و تبعیض علیه مردم، داد.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص227.</ref> وی، خود در [[نهج البلاغه]] به تفصیل به شرایط موجود و دلایل عدم پذیرش ابتدایی امر خلافت اشاره کرده است.<ref>نهجالبلاغه، خطبه 192 (معروف به قاصعه).</ref>
پس از واقعه سقیفه و خلافت ابوبکر، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت[۱] و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت.[۲] با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود،[۳] حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید.[۴][۵] او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۶] مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.[۷] همچنین در امور اجتماعی، از نیازمندان حمایت میکرد، در تعیین مبدأ تاریخ اسلامی بر پایه هجرت پیامبر نقش داشت[۸] و در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت میکرد.[۹]
=== بیعت با امام علی ===
پس از کشته شدن عثمان، جایگاه سیاسی امام علی و هوادارانش تقویت شد.[۱۰] منابع از حمایت قبایل عراق، مهاجران مصر، انصار، مردم مدینه و شماری از شخصیتهای قریش، از جمله طلحه و زبیر، از او گزارش کردهاند.[۱۱] در پی این رویداد، مردم برای بیعت با علی به خانه او روی آوردند.[۱۲] بنابر گزارشها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانیهای سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری میکرد[۱۳][۱۴] و ترجیح میداد در جایگاه مشاور باشد تا حاکم.[۱۵] با این حال، در پی اصرار مردم، خلافت را با این شرط پذیرفت که جامعه در اجرای عدالت و احیای سیره پیامبر با او همراهی کند.[۱۶][۱۷] وی در نهجالبلاغه نیز به دلایل پذیرش خلافت و شرایط آن دوره اشاره کرده است.[۱۸]
== حکومت علی ==
== حکومت علی ==
=== الف) مشکلات ===
فقدان [[عدالت اقتصادی]]،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص66؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص240.</ref> گسترش [[تبعیض نژادی]]،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص68-69؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص242.</ref> انحرافات دینی<ref>نهجالبلاغه، خطبه 38 و 123؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص71-73؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص244-246.</ref> و فساد اجتماعی<ref>نهجالبلاغه، خطبه 16؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص74؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص247.</ref> که با ظهور [[معاویه]] و تفکر اموی در پهنه قلمرو اسلامی و نیز جریان و تفکر عثمانی در [[بصره]] و [[خوارج]] در [[کوفه]]، نمود بیشتری یافته بود،<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص247.</ref> از اساسیترین معضلات گریبانگیر حکومت علی بود. وی سیاست اصلی و اصولی خود را اصلاح اوضاع حاکم بر جامعه با تبیین دین قرار داده بود.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص248-249.</ref> و طی دوران حکومت کوتاهمدت خود، با تذکرات لسانی و ترغیب و تهییج آنان به بازگشت به کتاب خدا و سنت رسولالله و گوشزدِ مکررِ سنت پیامبر به مردم،<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص249 و 251.</ref> همچنین با انذار و سرزنش مردم از درغلتیدن در مطامع دنیوی و دنیاطلبی،<ref>نهجالبلاغه، خطبه 113.</ref> با ارائه الگوی اخلاقی<ref>نهجالبلاغه، خطبه 193 (معروف به همّام).</ref> در قالب خطابه و نامهنگاری<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص75-77.</ref> و اقدامات اجتماعی و نیز جنگ با پیمانشکنان (اهل جمل)<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص436-453؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص81-90.</ref> و ستمپیشهگان (اهل شام)<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص456-475؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص91-103.</ref> و خوارج،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص476-488؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص104-107.</ref> مبادرت به اصلاح و ریشهکنی آنها نمود.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص248 و 282.</ref>
=== ب) ویژگیها ===
=== چالشها ===
زندگی زاهدانه برای همسویی با قشر مستضعف جامعه،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص319؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص114؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص341.</ref> رفق و مدارا و مهربانی با فقرا،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص114.</ref> نظارت مستمر و مراقبت نسبت به رفتار و کردار کارگزاران حکومتی و برخورد با کژتابیها،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص116؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص343.</ref> دادگری و عدالتخواهی،<ref>عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص287.</ref> برقراری مساوات و عدم تبعیض بین افراد<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص328.</ref> و ارائه الگویی از حکومت، در حد [[مدینه فاضله]]،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص113؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص341.</ref> تابلویی زیبا از حکومت علی به تصویر کشیده است. از منظر اندیشمندان، سیره عملی علی یکی از بهترین روشهای زندگی است که به دلیل جذابیت و گیراییاش، دوست و دشمن را از طرفی، در وصف او به تمجید واداشته و از سوی دیگر، به افراط و تفریط کشانده است.<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص113؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص341.</ref>
امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی،[۱۹] تبعیض اجتماعی،[۲۰] انحرافهای دینی[۲۱] و گسترش فساد[۲۲] روبهرو بود؛ مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گستردهتری یافت.[۲۳] منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهمترین محور سیاستهای او دانستهاند.[۲۴] در این راستا، وی با تبیین آموزههای دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت،[۲۵] هشدار نسبت به دنیاگرایی،[۲۶] ارائه الگوهای اخلاقی در خطبهها و نامهها،[۲۷][۲۸] اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین،[۲۹] قاسطین[۳۰] و خوارج،[۳۱] درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.[۳۲]
=== ویژگیهای حکومت ===
در منابع، زهد و سادهزیستی،[۳۳] توجه به محرومان،[۳۴] نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان،[۳۵] عدالتمحوری،[۳۶] برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض[۳۷] از مهمترین ویژگیهای حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی مبتنی بر عدالت و ارزشهای اسلامی دانستهاند[۳۸] و سیره عملی وی را از برجستهترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کردهاند.[۳۹]
== ویژگیهای فردی علی ==
== ویژگیهای فردی ==
زهد،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص286 و 296.</ref> نجابت، شجاعت، جوانمردی و نیرومندی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص153.</ref> سخاوت و بخشندگی، خوش خلقی، از ویژگیهای بارز علی بهشمار میرود. فصیحترین و عابدترین مردم بودن<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص285، 288، 289، 290، 292 و 295.</ref> نیز، از دیگر ویژگیهای اوست.
در منابع اسلامی، زهد،[۱] نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی،[۲] سخاوت، بخشندگی، خوشخلقی، فصاحت و عبادتپیشگی[۳] از برجستهترین ویژگیهای اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.
== میراث ماندگار علی ==
== میراث علمی و فرهنگی ==
[[پرونده:شیمل.jpg|thumb|حدیث «الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا» منسوب به امام علی، بر روی سنگ قبر اسلامپژوه آلمانی خانم آنهماری شیمل در قبرستان بُن آلمان]]
مهمترین میراث مکتوب برجایمانده از امام علی، نهجالبلاغه است؛ مجموعهای از خطبهها، نامهها و حکمتهای منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهلسنت جایگاه ویژهای یافته و شرحها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبههای این کتاب میتوان به خطبه شقشقیه،[۴] درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه،[۵] درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همّام،[۶] در توصیف ویژگیهای پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن،[۷] با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک،[۸] درباره اصول حکومتداری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهمترین نامههای نهجالبلاغه بهشمار میروند.
[[نهج البلاغه]]، به عنوان مجموعهای از خطبهها، نامهها و سخنان علی، همواره مورد توجه بسیاری از علمای شیعه و سنی بوده و آنها بر آن شرح و تفسیر نگاشتهاند. خطبه شقشقیه<ref>نهجالبلاغه، خطبه 3.</ref> که به روند تکوین و شکلگیری خلافت پس از پیامبر اشاره دارد، خطبه قاصعه<ref>نهجالبلاغه، خطبه 192.</ref> که به آفرینش و برشماری چگونگی آن و ارتباط بندگان با خالق خود و نیز به نعمتهای الهی اشاره دارد و خطبه همّام<ref>نهجالبلاغه، خطبه 193.</ref> که صفات پرهیزگاران را برشمرده از مهمترین خطبههای [[نهج البلاغه]] است. همچنین در بخش نامهها، نامه به [[امام حسن]]<ref>نهجالبلاغه، نامه 31.</ref> که دارای مضامین بلند تربیتی است و نامه به [[مالک اشتر]] نخعی (معروف به عهدنامه مالک)<ref>نهجالبلاغه، نامه 53.</ref> که دارای مفاهیم راهگشای حکومتی در طرز مواجهه عمال حکومت با مردمان و تعامل با سایرین است، قابل اشاره است.
== تربیت یافتگان مکتب علی ==
== شاگردان و یاران ==
أصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشَید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی بصری، عبدالله بن جعفر طیار، عبدالله بن عباس، عثمان بن حُنَیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد نخعی، مالک بن حارث اشتر نخعی، محمد بن أبیبکر، میثم بن یحیی تمار و هاشم بن عُتبه مرقال<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص365-405.</ref> از برگزیدگان مکتب علوی محسوب میشوند.
در منابع تاریخی، افرادی مانند أَصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی، عبدالله بن جعفر، عبدالله بن عباس، عثمان بن حنیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد، مالک اشتر، محمد بن ابیبکر، میثم تمار و هاشم بن عتبه مرقال[۹] از برجستهترین یاران و تربیتیافتگان مکتب امام علی معرفی شدهاند.
== شهادت ==
== شهادت ==
و در سن ۶۳ سالگی در ۲۱ [[رمضان]] سال ۴۰ هجری بر اثر ضربه شمشیری که ابنملجم مرادی در [[نوزدهم رمضان]] در [[مسجد کوفه]] بر سر او فرود آورد، به [[شهادت]] رسید.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص13و14؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص320؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص240 و 289؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص47؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص493-495.</ref>
امام علی در نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر ابنملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در بیستویکم رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۱۰]
امام علی؛ علی بن ابیطالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازدهامامی.
تولد و خانواده
امام علی بن ابیطالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه[۱][۲] سیزدهم رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در شهر مکه متولد شد.[۳] پدر او ابیطالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب[۴] و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.[۵] بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنیهاشم بهشمار میرفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب میشد.[۶]
امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارشهای متفاوتی نقل شده و اول ذیالحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخهای ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نامهای حسن، حسین، زینب، امکلثوم[۷] و محسن بود که بنابر گزارشهای شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.
علی در قرآن و روایات
در منابع تفسیری و روایی شیعه، آیات ایثار و بذل جان،[۸] ولایت،[۹] ابلاغ رسالت،[۱۰] اتمام نعمت،[۱۱] تطهیر،[۱۲] مباهله،[۱۳] مودت[۱۴] و اطعام ایتام و مساکین[۱۵] از آیات نازلشده درباره امام علی یا مرتبط با فضایل او دانسته شدهاند. همچنین در روایات، پیامبر اسلام علی را داناترین،[۱۶] فقیهترین[۱۷] و زاهدترین[۱۸] مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده، او را همواره همراه حق دانسته[۱۹] و جایگاهش را نسبت به خود، همانند جایگاه هارون نسبت به موسی توصیف کرده است.[۲۰]
در دیگر روایات، پیامبر خود را «شهر علم» و علی را «دروازه آن» معرفی کرده است،[۲۱] او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده،[۲۲] پیوند خویش با او را با تعبیر «علی از من است و من از علی هستم» بیان کرده[۲۳] و در واقعه غدیر خم، علی را مولای کسانی دانسته است که خود مولای آنان است.[۲۴] همچنین در منابع حدیثی، علی عزیزترین[۲۵] و محبوبترین[۲۶] فرد نزد پیامبر معرفی شده است.
علی و پیامبر
امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا ششسالگی تا حدود دهسالگی[۱] و به روایتی از هشت تا پانزدهسالگی،[۲] در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا[۳] همراه پیامبر بود[۴] و پس از خدیجه، نخستین کسی بهشمار میرود که به پیامبر ایمان آورد.[۶] علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد.[۷][۸]
در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت[۹][۱۰] و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید.[۱۱][۱۲] در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر،[۵] نگاه او به پیامبر بهعنوان الگو،[۱۳] التزام به اطاعت از وی[۱۴] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۱۵]
امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند.[۱۶] او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود[۱۷] و در جنگهایی مانند بدر،[۱۸] احد[۱۹] و احزاب،[۲۰] نقش تعیینکنندهای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است.[۲۱] همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدانهای نبرد،[۲۲] نقل شعار «لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار» در شأن او،[۲۳] معرفی وی در خیبر بهعنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد،[۲۴] نگارش صلحنامه حدیبیه،[۲۵] شکستن بتهای کعبه پس از فتح مکه،[۲۶] ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر[۲۷][۲۸] و حضور در واقعه مباهله بهعنوان مصداق «جانِ پیامبر» یاد شده است.[۲۹]
علی و جانشینی پیامبر
شیعیان بر این باورند که پیامبر اسلام در مناسبتهای مختلف، از جمله یومالإنذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او بهعنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.[۳۰]
علی پس از پیامبر
در دوران خلفا
پس از واقعه سقیفه و خلافت ابوبکر، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت[۱] و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت.[۲] با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود،[۳] حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید.[۴][۵] او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۶] مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.[۷] همچنین در امور اجتماعی، از نیازمندان حمایت میکرد، در تعیین مبدأ تاریخ اسلامی بر پایه هجرت پیامبر نقش داشت[۸] و در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت میکرد.[۹]
بیعت با امام علی
پس از کشته شدن عثمان، جایگاه سیاسی امام علی و هوادارانش تقویت شد.[۱۰] منابع از حمایت قبایل عراق، مهاجران مصر، انصار، مردم مدینه و شماری از شخصیتهای قریش، از جمله طلحه و زبیر، از او گزارش کردهاند.[۱۱] در پی این رویداد، مردم برای بیعت با علی به خانه او روی آوردند.[۱۲] بنابر گزارشها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانیهای سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری میکرد[۱۳][۱۴] و ترجیح میداد در جایگاه مشاور باشد تا حاکم.[۱۵] با این حال، در پی اصرار مردم، خلافت را با این شرط پذیرفت که جامعه در اجرای عدالت و احیای سیره پیامبر با او همراهی کند.[۱۶][۱۷] وی در نهجالبلاغه نیز به دلایل پذیرش خلافت و شرایط آن دوره اشاره کرده است.[۱۸]
حکومت علی
چالشها
امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی،[۱۹] تبعیض اجتماعی،[۲۰] انحرافهای دینی[۲۱] و گسترش فساد[۲۲] روبهرو بود؛ مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گستردهتری یافت.[۲۳] منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهمترین محور سیاستهای او دانستهاند.[۲۴] در این راستا، وی با تبیین آموزههای دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت،[۲۵] هشدار نسبت به دنیاگرایی،[۲۶] ارائه الگوهای اخلاقی در خطبهها و نامهها،[۲۷][۲۸] اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین،[۲۹] قاسطین[۳۰] و خوارج،[۳۱] درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.[۳۲]
ویژگیهای حکومت
در منابع، زهد و سادهزیستی،[۳۳] توجه به محرومان،[۳۴] نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان،[۳۵] عدالتمحوری،[۳۶] برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض[۳۷] از مهمترین ویژگیهای حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی مبتنی بر عدالت و ارزشهای اسلامی دانستهاند[۳۸] و سیره عملی وی را از برجستهترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کردهاند.[۳۹]
ویژگیهای فردی
در منابع اسلامی، زهد،[۱] نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی،[۲] سخاوت، بخشندگی، خوشخلقی، فصاحت و عبادتپیشگی[۳] از برجستهترین ویژگیهای اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.
میراث علمی و فرهنگی
مهمترین میراث مکتوب برجایمانده از امام علی، نهجالبلاغه است؛ مجموعهای از خطبهها، نامهها و حکمتهای منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهلسنت جایگاه ویژهای یافته و شرحها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبههای این کتاب میتوان به خطبه شقشقیه،[۴] درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه،[۵] درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همّام،[۶] در توصیف ویژگیهای پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن،[۷] با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک،[۸] درباره اصول حکومتداری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهمترین نامههای نهجالبلاغه بهشمار میروند.
شاگردان و یاران
در منابع تاریخی، افرادی مانند أَصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی، عبدالله بن جعفر، عبدالله بن عباس، عثمان بن حنیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد، مالک اشتر، محمد بن ابیبکر، میثم تمار و هاشم بن عتبه مرقال[۹] از برجستهترین یاران و تربیتیافتگان مکتب امام علی معرفی شدهاند.
شهادت
امام علی در نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر ابنملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در بیستویکم رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۱۰]
ابن أبیالحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیه، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
ابنأثیر، ضیاءالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۹ق.
ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۳۲۸ق.
آل کاظمی، علی، امام علی در قرآن، تهران، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
آلوسی، محمود، روح المعانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا، قم، دلیل ما، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۷ش.
جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علیاکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سیدرضی، نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
عبدالرحمان، عبدالله، سیره اهل بیت، زاهدان، مکتبه الإسلامیه، چاپ اول، بیتا.
قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه: محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.نسائی، احمد، خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب، تحقیق: محمدحسن مدرس فتحی، تهران، آفاق، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
