ملاممدجان (ترانه)

ملاممدجان

اجرای آهنگ افغانستانی «بیا که بریم به مزار» در فصل سوم برنامه عصر جدید با صدای علی احمد

ملاممدجان؛ ترانهٔ مشهور فارسی از دوره تیموریان.

ترانهٔ ملاممدجان از مشهورترین ترانه‌های افغانستان است که ریشه در دورهٔ تیموریان و شهر هرات دارد. این ترانه را خوانندگان زیادی در افغانستان، ایران و دیگر کشورها بازخوانی کرده‌اند و اجرای آن در برنامه‌های تلویزیونی عصر جدید و محفل در ایران نیز با استقبال روبه‌رو شده است. ماندگاری آن در پیوندِ داستان عاشقانه با باورهای دینی و آیین نوروز نهفته است؛ چراکه مزارشریف، در بهار میزبان مسافرانی است که هم به زیارت می‌روند و هم جشن نوروز را برپا می‌کنند.

معرفی

مُلّا مَمَدجان (ملامحمدجان) از مشهورترین ترانه‌های افغانستان است که داستانی عاشقانه را روایت می‌کند و ریشه در دورهٔ تیموریان و شهر هرات دارد. موضوع این ترانه، عشق میان دختری به نام عایشه و پسری جوان به نام محمدجان، شاگرد مکتب‌خانه یا مدرسهٔ دینی گوهرشاد در هرات، است که ناخواسته یکدیگر را می‌بینند و دل به هم می‌بازند. محمدجان به خواستگاری می‌رود، اما خانوادهٔ دختر پاسخ منفی می‌دهند. روزها می‌گذرد و این دو در تب دوری می‌سوزند تا آن‌که روزی عایشه در مسیر کاروان زیارتیِ عازم به مزارشریف، این بیت را می‌خواند: «بیا که بریم به مزار ملا ممدجان / سیل گل لاله‌زار وا وا دلبر جان». امیر علی‌شیر نوایی، وزیر سلطان‌حسین بایقرا، با شنیدن این ترانه از ماجرا آگاه می‌شود و با تلاش او، خانوادهٔ دختر به ازدواج آن دو رضایت می‌دهند و به دستور وزیر، بیت‌های دیگری بر سرودهٔ عایشه افزوده می‌شود و ترانه کامل می‌گردد.

متن این ترانه، چنین است:

بیا که بریم به مزار ملا ممدجان		سیل گل لاله‌زار وا وا دلبر جان
برو با یار بگو یار تو آمد		گل نرگس خریدار تو آمد
برو با یار بگو چشم تو روشن		همان یار وفادار تو آمد
بیا که بریم به مزار ملا ممدجان		سیل گل لاله‌زار وا وا دلبر جان
بیا ای یار که مجنون تو هستم		خراب لعل می‌گون تو هستم
نمی‌بوسم لب پیمانهٔ مَی		پرِیشان و جگرخون تو هستم
بیا که بریم به مزار ملا ممدجان		سیل گل لاله‌زار وا وا دلبر جان

محبوبیت و ماندگاری

ویژگی برجستهٔ این ترانه، سروده شدن آن از زبان یک زن است که در بیشتر فرهنگ‌ها امری نادر و گاه تابو محسوب می‌شود. راز ماندگاری این ترانه در پیوندِ داستان عاشقانه با باورهای دینی و آیین‌های نوروزی نهفته است. مزارشریف در شمال افغانستان، به دلیل آرامگاه منسوب به امام علی (روضهٔ سخی)، در نوروز که دشت‌ها و کوه‌ها پوشیده از گل‌های لاله و شقایق می‌شود، میزبان زائرانی از سراسر کشور است که هم به زیارت می‌روند و هم جشن نوروز و میلهٔ گل سرخ را برپا می‌کنند. این پیوندِ عشق، ایمان و بهار، ترانهٔ ملا ممدجان را به یکی از ماندگارترین سرودها در خراسان بزرگ و جامعه فارسی‌زبان تبدیل کرده است.

در سال ۱۳۵۰ش جمشید شیبانی فیلم سینمایی «ملا ممدجان» را در ایران ساخت که روایت عاشقانهٔ عایشه و محمدجان را به تصویر کشید. همچنین گروهی از هنرمندان افغانستانی، تئاتر «بیا بریم به مزار» را بازآفرینی و در بهمن ۱۳۹۴ش در تهران و قم روی صحنه بردند.

این ترانه توسط ده‌ها خواننده در افغانستان، ایران، هند، پاکستان و دیگر کشورهای جهان بازخوانی شده است. اجراهای آن غالباً با سازهای دوگانه، سه‌گانه، چهارگانه و گاهی با ارکستر بزرگ همراه بوده و چوپان‌های افغانستانی نیز آن را با نی اجرا می‌کنند که لطیف‌ترین نوع اجرای آن به‌شمار می‌رود. اجرای عبدالرحیم ساربان، خوانندهٔ پاپ افغانستان، در سال ۱۳۹۴ش در آمریکا، به‌عنوان پراستقبال‌ترین ترانهٔ شرقی در غرب ثبت شده است.

در بسیاری از بازخوانی‌ها، محور ترانه بر ابراز عشق و توسل به امام علی به‌عنوان شاه مردان و شیر خدا استوار است و از او خواسته می‌شود تا برای رفع مشکلات، شفای دردها، رسیدن عاشق به معشوق و قبولی نذرها، نزد خداوند شفاعت کند. در این بازخوانی‌ها، ازجمله در بازخوانی سامی یوسف برخی ابیات به ترانه افزوده می‌شود:

سرکوی بلند فریاد کردم		علی شیر خدا را یاد کردم
علی شیر خدا ای شاه مردان		دل ناشاد ما را شاد گردان

در ایران نیز این ترانه محبوبیت فراوانی دارد و خوانندگانی چون محمد اصفهانی و محمد اسماعیلی آن را بازخوانی کرده‌اند. در فروردین ۱۴۰۱ش این ترانه در برنامهٔ تلویزیونی عصر جدید اجرا شد و در اسفند ۱۴۰۳ش نیز سید جلال معصومی، قاری بین‌المللی قرآن، آن را در برنامهٔ تلویزیونی محفل خواند.

منابع

• «آهنگ مشهور افغانستانی ملا ممدجان با صدای سه خواننده مشهور»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۳۹۹ش.
• «اجرای آهنگ خاطره‌انگیز ملا ممدجان در عصرجدید»، تهران نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۱ش.
• دانشور، آوا، «داستان ملا ممدجان و نغمه ماندگارش»، وبلاگ آوای تار، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۹۵ش.
• عصمتی، موسی، «ترانهٔ ملا ممدجان چگونه ساخته شد؟»، وب‌سایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• فرازمند، حسن، «جاودانگی یک ترانه افغانستانی»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۶ش.
• فرازمند، حسن، «نیم‌نگاهی به ترانهٔ ملا ممدجان»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۵ش.
• معصومی، سیدجلال، «بازخوانی ترانه بیا بریم به مزار در برنامه محفل + فیلم»، وب‌سایت خبرپو، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «‏ملا ممدجان»، وب‌سایت منظوم، تاریخ بازدید: ۴ بهمن ۱۴۰۱ش.