پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن‌ جعفر]] و خواهر [[علی‌بن موسی الرضا|علی‌ بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که مادر وی، [[نجمه‌خاتون]]، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن‌ جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ [[ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی خزرج بن‌ سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

== القاب فاطمه معصومه ==

لقب معصومه و [[کریمه اهل‌بیت]] از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌ شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل‌بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و [[اخت‌الرضا]] نیز در زیارت‌نامه وی و از جمله در کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>

== منزلت فاطمه معصومه ==

طبق روایتی از [[امام جواد]] کسی که قبر فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به [[بهشت]] راه می‌یابد.<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، [[زیارت فاطمه معصومه]] در قم، همسان [[زیارت علی‌بن موسی الرضا]] دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۶۸؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ۱۳۲۹ش، ج۵، ص۳۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام [[عصمت]] است. این امر در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا تلقی شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۲۲.</ref> پیش از این نیز، [[امام جعفر صادق]] به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۱۱۷.</ref> طبق روایت دیگری، [[شفاعت]] فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۲۲۸.</ref>

بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه [[ازدواج]] نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق صیت‌نامه امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازۀ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری [[هم‌کفو]] وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به‌ویژه زندانی بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با خاندان [[امامت]]، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>

پس از [[هجرت امام رضا]] در سال ۲۰۰ق به خراسان، در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر [[سفر]]، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری‌ رخ داد که منجر به [[شهادت]] تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، ۱۳۳۵ق، ص۱۶۰؛ منصوری، حیاهٔ السّت، ۱۳۳۹ش، ص۵۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، ۱۳۹۸ق، ص۴۲۸؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، ۱۳۸۶ش، ص1۱۶۱ و ۱۶۸.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه [[موسی بن خزرج اشعری]]، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به [[ایران]] اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ آموزه‌های شیعی را ذکر کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>

مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارتند از: گسترش حضور [[امام‌زادگان]]، رشد فعالیت‌های دینی در قم،<ref name=":0">[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref> تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش آفرینی آن در [[جهان تشیع|جهان تشیع،]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref> ترویج نقل [[احادیث شیعه]] در موضوعاتی مانند امامت دوازده‌گانه و جایگاه [[امام حسین]] در برابر دیگر فرقه‌ها مانند [[واقفیه]] و [[غُلات]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.]</ref> شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در قم و تبدیل قم در دوره‌های بعد مخصوصا در [[دوره سلجوقیان|دورۀ سلجوقیان]] به یکی از مراکز آموزش و انتقال معارف شیعی در عرصه‌های چون [[حدیث]]، [[کلام]] و [[فقه]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.]</ref> برگزاری مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند [[معتزله]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.]</ref>  تأسیس [[حوزۀ علمیه قم]][[حوزه علمیه.|،]] ارتقای جایگاه زنان در [[جامعه اسلامی]] و تغییر نگرش مردم ایران از [[مردسالاری]] به‌سمت [[شایسته‌سالاری]]<ref name=":0" />

[[کرامات]] فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> که از جمله [[شفا|شفای]] بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح]</ref>

[[زیارت‌نامه فاطمه معصومه]] از امام رضا نقل شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که خواندن آن در هنگام ورود به حرم وی مستحب است.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ۱۳۷۸ش، ص۵۶.]</ref> علاوه بر زیارت‌نامه فعلی، زیارت‌نامه‌های دیگر نیز نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>

پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در [[باغ بابلان]] به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمۀ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> [[شاه‌بیگم صفوی]] بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با [[گنبد|گنبدی]] جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد با فرمان [[شاه‌طهماسب اول]] ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز [[آیینه‌کاری]]، تأسیس [[مدرسه فیضیه]] و دارالشفا (در مانگاه حضرت معصومه) در زمان [[فتحعلی‌شاه]] انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، [[گنبد طلا]]، شش [[گلدسته]]، [[ایوان‌|ایوان‌ها]] و [[رواق‌|رواق‌های]] متعدد تشکیل شده است که با [[هنر اسلامی|هنر اسلامی‌ایرانی]]، از جمله [[کاشی‌کاری]]، [[طلاکاری]] و آینه‌کاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند [[مدرسه علمیه|مدرسه ‌های علمیه]]، [[مسجد|مساجد]]، [[کتابخانه]] و [[موزه]] است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> [[موقوفات حرم فاطمه معصوم]] و تولیت پشتوانه مالی و اداری [[حرم فاطمه معصومه]] است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref>  

پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم حرم فاطمه معصومه است.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> سالروز ورود فاطمه معصومه به قم به عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر ساله با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین‌ استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم خطبه‌خوانی، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استقبال-باشکوه-از-کاروان-نمادین-ورود-Ø­Ø «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[بست‌نشینی]] مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۶.</ref> روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان «ر[[وز ملی دختران]]» نامگذی شده است.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:

نخستین گنگرۀ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی [[ناصر مکارم شیرازی]]، احمد عابدی، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>

[[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا]] با محوریت سفر فاطمه معصومه از [[مدینه]] به قم به کارگردانی [[سیدمجتبی طباطبایی]] در سال 1400ش، ساخته شد و  در ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین [[عتبه امام حسین]] و [[عتبه حضرت معصومه]] است که با مشارکت [[حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی]] و [[شرکت سینمایی نور تابان]] وابسته به [[بنیاد مستضعفان]] تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>

کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به [[زبان‌ فارسی|زبان‌های فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] بر سه محور اصلی متمرکز است:

# مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، [[هنر معماری]] و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>

* حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید "اخت الرضا" لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.