مشارکت اجتماعی زنان: تفاوت میان نسخهها
| خط ۷: | خط ۷: | ||
=== شیوههای مشارکت === | === شیوههای مشارکت === | ||
مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از صرفِ حضور فیزیکی آنها در جامعه است<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref>و به دو شیوه مستقیم و غیرمستقیم صورت میپذیرد: | مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از صرفِ حضور فیزیکی آنها در جامعه است<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref> و به دو شیوه مستقیم و غیرمستقیم صورت میپذیرد: | ||
* مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصههای عمومی و فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و سیاسی گفته میشود. مشارکت در فعالیتهای آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.<ref>[http://nj.jz.ac.ir/article_88583.html حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.]</ref> فعالیت آنان در انجمنها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروههای داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمیگیرد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref> | * مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصههای عمومی و فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و سیاسی گفته میشود. مشارکت در فعالیتهای آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.<ref>[http://nj.jz.ac.ir/article_88583.html حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.]</ref> فعالیت آنان در انجمنها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروههای داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمیگیرد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref> | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
== پیشینه تاریخی == | == پیشینه تاریخی == | ||
میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف و دورههای تاریخی یکسان نبوده و تحت تأثیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه قرار داشته است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای]</ref> در گزارشهای مربوط به ایران باستان، زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حضور داشتهاند.<ref>سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.</ref> در برخی تمدنهای دیگر، از جمله مصر باستان، زنان از حقوق قانونی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار بودند؛<ref>[https://www.worldhistory.org/trans/fa/2-1492/ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.]</ref> در مقابل، در برخی جوامع مانند یونان محدودیتهای بیشتری بر فعالیت اجتماعی زنان وجود داشت.<ref>سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.</ref> در قرون وسطی، تحت تأثیر ساختارهای مذهبی و سنتی، این محدودیتها در اکثر جوامع تشدید شد.<ref>[https://www.worldhistory.org/trans/fa/2-1492/ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.]</ref> | میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف و دورههای تاریخی یکسان نبوده و تحت تأثیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه قرار داشته است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای]</ref> در گزارشهای مربوط به ایران باستان، زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حضور داشتهاند.<ref>[https://sid.ir/paper/189660/fa سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.]</ref> در برخی تمدنهای دیگر، از جمله مصر باستان، زنان از حقوق قانونی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار بودند؛<ref>[https://www.worldhistory.org/trans/fa/2-1492/ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.]</ref> در مقابل، در برخی جوامع مانند یونان محدودیتهای بیشتری بر فعالیت اجتماعی زنان وجود داشت.<ref>[https://sid.ir/paper/189660/fa سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.]</ref> در قرون وسطی، تحت تأثیر ساختارهای مذهبی و سنتی، این محدودیتها در اکثر جوامع تشدید شد.<ref>[https://www.worldhistory.org/trans/fa/2-1492/ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.]</ref> | ||
از دوره رنسانس، مفاهیمی مانند حقوق فردی و برابری در اندیشه سیاسی و اجتماعی گسترش یافت. انقلاب صنعتی نیز با افزایش [[اشتغال زنان]] و حضور آنان در فضای عمومی همراه شد و زمینه شکلگیری جنبشهای سازمانیافته برای دستیابی به حقوق زنان، از جمله [[حق رأی زنان|حق رأی]]، را در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم فراهم کرد.<ref>[https://khadije-esfahan.kowsarblog.ir/رنسانس-1-و-تغ-ر کیخسروی، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان.]</ref> در سده بیستم، زنان در بسیاری از کشورها به حقوق سیاسی بیشتری دست یافتند و دسترسی آنان به آموزش عالی و مشاغل تخصصی افزایش یافت. با وجود این تحولات، تفاوت موقعیت زنان و مردان در برخی عرصههای اقتصادی و سیاسی همچنان موضوع بحث و سیاستگذاری بوده است.<ref>[https://president.ir/fa/97708 «زنان در دهههای مختلف نقشآفرینی کرده و حضور خود را در اجتماع پایدار ساختند»، پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران.]</ref>[[پرونده:کنشگری_اجتماعی_زنان_در_قرآن_(1).jpg|جایگزین=اشتغال زنان در کارخانه|بندانگشتی|اشتغال زنان در تولید]] | از دوره رنسانس، مفاهیمی مانند حقوق فردی و برابری در اندیشه سیاسی و اجتماعی گسترش یافت. انقلاب صنعتی نیز با افزایش [[اشتغال زنان]] و حضور آنان در فضای عمومی همراه شد و زمینه شکلگیری جنبشهای سازمانیافته برای دستیابی به حقوق زنان، از جمله [[حق رأی زنان|حق رأی]]، را در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم فراهم کرد.<ref>[https://khadije-esfahan.kowsarblog.ir/رنسانس-1-و-تغ-ر کیخسروی، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان.]</ref> در سده بیستم، زنان در بسیاری از کشورها به حقوق سیاسی بیشتری دست یافتند و دسترسی آنان به آموزش عالی و مشاغل تخصصی افزایش یافت. با وجود این تحولات، تفاوت موقعیت زنان و مردان در برخی عرصههای اقتصادی و سیاسی همچنان موضوع بحث و سیاستگذاری بوده است.<ref>[https://president.ir/fa/97708 «زنان در دهههای مختلف نقشآفرینی کرده و حضور خود را در اجتماع پایدار ساختند»، پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران.]</ref>[[پرونده:کنشگری_اجتماعی_زنان_در_قرآن_(1).jpg|جایگزین=اشتغال زنان در کارخانه|بندانگشتی|اشتغال زنان در تولید]] | ||
== حوزههای مشارکت == | == حوزههای مشارکت == | ||
حوزههای مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مدنی و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> اقتصادی و حرفهای، قرار میگیرد.<ref>علیمحمدی، | حوزههای مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مدنی و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> اقتصادی و حرفهای، قرار میگیرد.<ref>علیمحمدی، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانهداری یا اشتغال زنان؛ کدامیک؟ 1387ش، ص65.</ref> این مشارکتها از فعالیت در انجمنها و نهادهای محلی و مدنی و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفهای، آموزش و پژوهش، فعالیتهای فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریهای را دربرمیگیرد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> در دیدگاههای اسلامی نیز مشارکت زنان در عرصههای اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته و نمونههایی از آن در منابع اسلامی گزارش شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref>[[پرونده:زن_مسلمان.jpg|جایگزین= حضور زنان در راهپیمایی|بندانگشتی|حضور زنان در راهپیمایی]] | ||
[[پرونده:زن_مسلمان۳.jpg|جایگزین= راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران|بندانگشتی|راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، سال ۱۳۹۸ش]] | [[پرونده:زن_مسلمان۳.jpg|جایگزین= راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران|بندانگشتی|راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، سال ۱۳۹۸ش]] | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
== پیامدها == | == پیامدها == | ||
پژوهشها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش اعتمادبهنفس، استقلال در تصمیمگیری، تقویت پایگاه اجتماعی،<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص194.</ref> دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامهریزی مؤثر دانستهاند.<ref>نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.</ref> کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها نسبت به خود، جایگاهشان و نقششان در جامعه تغییر میکند. این تغییر موجب میشود خواستههای زنان واقعبینانهتر شود و آنها تلاش کنند زندگی سالمتر و آرامتری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه انتقادپذیری و حس واقعگرایی آنها مؤثر دانسته شده است.<ref>بروجردی، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، 1381ش، ص192-193.</ref> این مشارکت همچنین میتواند باعث استفاده بهتر از [[اوقات فراغت]] و تقویت امنیت روانی زنان شود.<ref>نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.</ref> | پژوهشها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش اعتمادبهنفس، استقلال در تصمیمگیری، تقویت پایگاه اجتماعی،<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص194.</ref> دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامهریزی مؤثر دانستهاند.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.]</ref> کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها نسبت به خود، جایگاهشان و نقششان در جامعه تغییر میکند. این تغییر موجب میشود خواستههای زنان واقعبینانهتر شود و آنها تلاش کنند زندگی سالمتر و آرامتری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه انتقادپذیری و حس واقعگرایی آنها مؤثر دانسته شده است.<ref>بروجردی، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، 1381ش، ص192-193.</ref> این مشارکت همچنین میتواند باعث استفاده بهتر از [[اوقات فراغت]] و تقویت امنیت روانی زنان شود.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.]</ref> | ||
در سطح خانواده نیز این مشارکت میتواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود.<ref>نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.</ref> در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش روابط اجتماعی،<ref>محسنی تبریزی، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، 1369ش، ص108.</ref> افزایش بهرهگیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک میکند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی<ref>نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.</ref> و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.<ref>Hanish, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005, P3.</ref> | در سطح خانواده نیز این مشارکت میتواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.]</ref> در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش روابط اجتماعی،<ref>محسنی تبریزی، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، 1369ش، ص108.</ref> افزایش بهرهگیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک میکند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.]</ref> و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.<ref>Hanish, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005, P3.</ref> | ||
برخی اندیشمندان برای اشتغال زنان پیامدهایی منفی نیز برشمردهاند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، همزمانی مسئولیتهای شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا اعتمادبهنفس همراه شود.<ref>رستگار خالد، خانواده، کار، جنسیت، 1383ش، ص37-62.</ref> در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به فرزندآوری و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان بهعنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص46-49.</ref> در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاهها اشتغال زنان را با تغییر نگرشهای جامعه درباره برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیبهای اجتماعی مرتبط دانستهاند.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص67.</ref> | برخی اندیشمندان برای اشتغال زنان پیامدهایی منفی نیز برشمردهاند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، همزمانی مسئولیتهای شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا اعتمادبهنفس همراه شود.<ref>رستگار خالد، خانواده، کار، جنسیت، 1383ش، ص37-62.</ref> در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به فرزندآوری و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان بهعنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص46-49.</ref> در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاهها اشتغال زنان را با تغییر نگرشهای جامعه درباره برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیبهای اجتماعی مرتبط دانستهاند.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص67.</ref> | ||
== چالشها و موانع == | == چالشها و موانع == | ||
یکی از چالشهای مطرحشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، هماهنگی میان مسئولیتهای خانوادگی و فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی است. برخی مطالعات، همزمانی مسئولیتهای خانه و محل کار را با افزایش فشار روانی و تغییر در برخی روابط خانوادگی مرتبط دانستهاند؛ در مقابل، برخی دیدگاهها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیتها میدانند.<ref>شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص88.</ref> | یکی از چالشهای مطرحشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، هماهنگی میان مسئولیتهای خانوادگی و فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی است. برخی مطالعات، همزمانی مسئولیتهای خانه و محل کار را با افزایش فشار روانی و تغییر در برخی روابط خانوادگی مرتبط دانستهاند؛ در مقابل، برخی دیدگاهها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیتها میدانند.<ref>[https://sid.ir/paper/418805/fa شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص88.]</ref> | ||
استفادهٔ ابزاری از زنان نیز از دیگر چالشهای مطرحشده است؛ به این معنا که زنان بهجای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند.<ref>عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، 1390ش، شماره پیاپی 14، ص160-161.</ref><ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51655 خامنهای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> همچنین برخی منتقدان الگوهای توسعهگرا، بر کمیتگرایی در سنجش مشارکت، کمرنگشدن برخی نقشهای خانوادگی، اهمیت یافتن ظواهر زنانه در دستیابی به فرصتها و احتمال بهرهبرداری سیاسی از زنان کنشگر تأکید کردهاند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص259-260.</ref> | استفادهٔ ابزاری از زنان نیز از دیگر چالشهای مطرحشده است؛ به این معنا که زنان بهجای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند.<ref>[https://pkn.isu.ac.ir/article_865.html عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، 1390ش، شماره پیاپی 14، ص160-161.]</ref><ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51655 خامنهای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> همچنین برخی منتقدان الگوهای توسعهگرا، بر کمیتگرایی در سنجش مشارکت، کمرنگشدن برخی نقشهای خانوادگی، اهمیت یافتن ظواهر زنانه در دستیابی به فرصتها و احتمال بهرهبرداری سیاسی از زنان کنشگر تأکید کردهاند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص259-260.</ref> | ||
از سوی دیگر، پایینتر بودن میزان مشارکت زنان نسبت به مردان، بهویژه در عرصهٔ سیاسی، از مسائل مورد بررسی در مطالعات مشارکت اجتماعی است. برای توضیح این تفاوت، عواملی مانند تفاوتهای فیزیولوژیک،<ref>ریتزر، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، 1379ش، ص471.</ref> تفاوتهای فردی و روانشناختی، | از سوی دیگر، پایینتر بودن میزان مشارکت زنان نسبت به مردان، بهویژه در عرصهٔ سیاسی، از مسائل مورد بررسی در مطالعات مشارکت اجتماعی است. برای توضیح این تفاوت، عواملی مانند تفاوتهای فیزیولوژیک،<ref>ریتزر، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، 1379ش، ص471.</ref> تفاوتهای فردی و روانشناختی، شیوههای متفاوت جامعهپذیری دختران و پسران<ref>بشیریه، جامعهشناسی سیاسی، 1384ش، ص293.</ref> و ساختارهای فرهنگی و پدرسالارانه مطرح شده است.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236.</ref> | ||
= مشارکت اجتماعی زنان در اسلام = | = مشارکت اجتماعی زنان در اسلام = | ||
در آموزههای اسلامی، زنان در کنار نقشهای خانوادگی مادری و همسری، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref> قرآن و روایات، مسئولیت زن و مرد را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت میشناسند، هرچند در برخی دیدگاههای اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیتها متفاوت دانسته شده است.<ref>خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.</ref> در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، بهویژه در همسری، مادری و تربیت فرزندان، اهمیت ویژهای دارد، اما بهعنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمیشود؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.]</ref> بلکه اندیشمندان [[مسلمان]] احیای نظام حقوقی زن در [[خانواده]] و اجتماع را ضروری دانستهاند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref> [[پرونده:کنشگری_اجتماعی_زنان_در_قرآن_(3).jpg|جایگزین=پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر|بندانگشتی|پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر حین جنگ ایران و عراق]]پیامبر اسلام فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته<ref>مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.</ref> و از فعالیت آموزشی [[حضرت فاطمه]] و [[حضرت زینب]] در میان زنان و مردان گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.</ref> همچنین، زنان در میان راویان احادیث امامان شیعه حضور داشتهاند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.</ref> در روایات اسلامی نیز نمونههایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/496/حولاء کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.]</ref> مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزههای اسلامی تأیید شده<ref>شمسالدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.</ref> و بیعت زنان با پیامبر از نمونههای تاریخی آن دانسته شده است؛ <ref>[https://lib.eshia.ir/44758/3/137 حلبی، سیره حلبی، بیتا، ج3، ص137.]</ref> بااینحال، درباره تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.</ref>[[پرونده:زن_مسلمان۱.jpg|جایگزین=شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیطزیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن|بندانگشتی|شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیطزیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن]] | در آموزههای اسلامی، زنان در کنار نقشهای خانوادگی مادری و همسری، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref> قرآن و روایات، مسئولیت زن و مرد را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت میشناسند، هرچند در برخی دیدگاههای اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیتها متفاوت دانسته شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.]</ref> در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، بهویژه در همسری، مادری و تربیت فرزندان، اهمیت ویژهای دارد، اما بهعنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمیشود؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.]</ref> بلکه اندیشمندان [[مسلمان]] احیای نظام حقوقی زن در [[خانواده]] و اجتماع را ضروری دانستهاند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref> [[پرونده:کنشگری_اجتماعی_زنان_در_قرآن_(3).jpg|جایگزین=پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر|بندانگشتی|پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر حین جنگ ایران و عراق]]پیامبر اسلام فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته<ref>مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.</ref> و از فعالیت آموزشی [[حضرت فاطمه]] و [[حضرت زینب]] در میان زنان و مردان گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.</ref> همچنین، زنان در میان راویان احادیث امامان شیعه حضور داشتهاند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.</ref> در روایات اسلامی نیز نمونههایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/496/حولاء کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.]</ref> مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزههای اسلامی تأیید شده<ref>شمسالدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.</ref> و بیعت زنان با پیامبر از نمونههای تاریخی آن دانسته شده است؛ <ref>[https://lib.eshia.ir/44758/3/137 حلبی، سیره حلبی، بیتا، ج3، ص137.]</ref> بااینحال، درباره تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.</ref>[[پرونده:زن_مسلمان۱.jpg|جایگزین=شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیطزیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن|بندانگشتی|شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیطزیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن]] | ||
=== الگوهای زنان فعال در منابع اسلامی === | === الگوهای زنان فعال در منابع اسلامی === | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۷: | ||
در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> پرهیز از خودآرایی و خودنمایی،<ref>سورهٔ احزاب، آیه33.</ref> رعایت وقار در گفتار<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و رفتار،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع<ref>سورهٔ نور، آیه30-31.</ref> <ref>کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.</ref>و گفتوگوهای غیراخلاقی<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.<ref>کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.</ref> در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، [[حجاب]] را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر میکنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/13915 حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.]</ref><ref>آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.</ref> | در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> پرهیز از خودآرایی و خودنمایی،<ref>سورهٔ احزاب، آیه33.</ref> رعایت وقار در گفتار<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و رفتار،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع<ref>سورهٔ نور، آیه30-31.</ref> <ref>کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.</ref>و گفتوگوهای غیراخلاقی<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.<ref>کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.</ref> در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، [[حجاب]] را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر میکنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/13915 حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.]</ref><ref>آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.</ref> | ||
برخی دیدگاهها نقش زن را عمدتاً به خانه و خانواده محدود میکنند، در حالی که دیدگاههای دیگر میان مسئولیتهای خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمیبینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیتهای خانوادگی تأکید دارند.<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.</ref> در برخی دیدگاههای فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیتهای خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمیشود، از اولویتهای مهم زندگی خانوادگی زنان بهشمار میرود.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص261.</ref> در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در مدیریت خانواده و تربیت فرزندان دارد<ref>خامنهای، «دیدار مداحان اهلبیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.</ref> و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیتهای خانوادگی و تواناییهایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص258.</ref> | برخی دیدگاهها نقش زن را عمدتاً به خانه و خانواده محدود میکنند، در حالی که دیدگاههای دیگر میان مسئولیتهای خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمیبینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیتهای خانوادگی تأکید دارند.<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.</ref> در برخی دیدگاههای فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیتهای خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمیشود، از اولویتهای مهم زندگی خانوادگی زنان بهشمار میرود.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص261.</ref> در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در مدیریت خانواده و تربیت فرزندان دارد<ref>[https://farsi.khamenei.ir/mobile-content?id=39134 خامنهای، «دیدار مداحان اهلبیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.]</ref> و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیتهای خانوادگی و تواناییهایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص258.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۱۸ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۱۱
مشارکت اجتماعی زن؛ حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، مدنی، علمی و فرهنگی.
مشارکت اجتماعی زنان به حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصههای عمومی و اجتماعی گفته میشود که حوزههایی مانند فعالیتهای مدنی، سیاسی، اقتصادی، علمی، آموزشی، فرهنگی و مذهبی را دربرمیگیرد. این مشارکت میتواند بهصورت مستقیم، از طریق حضور در نهادها و فعالیتهای اجتماعی، یا بهصورت غیرمستقیم، از طریق نقش زنان در خانواده و تربیت نسلهای آینده، صورت گیرد. میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار دارد. در آموزههای اسلامی نیز برای زنان، در کنار نقشهای خانوادگی، مسئولیت و مشارکت در عرصههای اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی در نظر گرفته شده است.
مفهومشناسی
در علوم اجتماعی، مشارکت اجتماعی به فعالیت آگاهانه افراد برای تقویت همکاری، همبستگی و کارآمدی اجتماعی گفته میشود. مشارکت زنان در این چارچوب، به حضور و همکاری آنان در فعالیتهایی اطلاق میشود که به ارتقای وضعیت جامعه مدنی و روابط اجتماعی کمک میکند.[۱] بر این اساس، زنان افزون بر نقشهای خانوادگی، در ساختارها و فعالیتهای عمومی جامعه، شامل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ خود نقش ایفا میکنند.[۲]
شیوههای مشارکت
مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از صرفِ حضور فیزیکی آنها در جامعه است[۳] و به دو شیوه مستقیم و غیرمستقیم صورت میپذیرد:
- مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصههای عمومی و فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و سیاسی گفته میشود. مشارکت در فعالیتهای آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.[۴] فعالیت آنان در انجمنها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروههای داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمیگیرد.[۵]
- مشارکت غیرمستقیم از طریق نقش زنان در خانواده، بهویژه تربیت فرزندان و مدیریت خانواده، صورت میگیرد. بر اساس این دیدگاه، تجربهها و الگوهای رفتاری شکلگرفته در خانواده بر اجتماعیشدن اعضای آن و در نتیجه بر نسلهای بعدی اثر میگذارد.[۶]
پیشینه تاریخی
میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف و دورههای تاریخی یکسان نبوده و تحت تأثیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه قرار داشته است.[۷] در گزارشهای مربوط به ایران باستان، زنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حضور داشتهاند.[۸] در برخی تمدنهای دیگر، از جمله مصر باستان، زنان از حقوق قانونی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار بودند؛[۹] در مقابل، در برخی جوامع مانند یونان محدودیتهای بیشتری بر فعالیت اجتماعی زنان وجود داشت.[۱۰] در قرون وسطی، تحت تأثیر ساختارهای مذهبی و سنتی، این محدودیتها در اکثر جوامع تشدید شد.[۱۱]
از دوره رنسانس، مفاهیمی مانند حقوق فردی و برابری در اندیشه سیاسی و اجتماعی گسترش یافت. انقلاب صنعتی نیز با افزایش اشتغال زنان و حضور آنان در فضای عمومی همراه شد و زمینه شکلگیری جنبشهای سازمانیافته برای دستیابی به حقوق زنان، از جمله حق رأی، را در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم فراهم کرد.[۱۲] در سده بیستم، زنان در بسیاری از کشورها به حقوق سیاسی بیشتری دست یافتند و دسترسی آنان به آموزش عالی و مشاغل تخصصی افزایش یافت. با وجود این تحولات، تفاوت موقعیت زنان و مردان در برخی عرصههای اقتصادی و سیاسی همچنان موضوع بحث و سیاستگذاری بوده است.[۱۳]
.jpg){kind=link}
حوزههای مشارکت
حوزههای مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مدنی و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،[۱۴] اقتصادی و حرفهای، قرار میگیرد.[۱۵] این مشارکتها از فعالیت در انجمنها و نهادهای محلی و مدنی و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفهای، آموزش و پژوهش، فعالیتهای فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریهای را دربرمیگیرد.[۱۶] در دیدگاههای اسلامی نیز مشارکت زنان در عرصههای اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته و نمونههایی از آن در منابع اسلامی گزارش شده است.[۱۷]
اهمیت
مشارکت اجتماعی زنان بهدلیل نقش آنان در تأمین و پرورش نیروی انسانی، انتقال ارزشها و اجتماعیشدن نسلهای بعدی و نیز بهرهگیری از تواناییها و استعدادهای آنان در اجتماع،[۱۸] علاوهبر تحکیم خانواده،[۱۹] از عوامل مؤثر در تحول و پیشرفت جامعه دانسته شده است.[۲۰] در دیدگاههای اسلامی نیز مشارکت اجتماعی زنان بخشی از مسئولیت فردی و اجتماعی آنان تلقی شده و بر حضور آنان در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی تأکید شده است.[۲۱]
پیامدها
پژوهشها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش اعتمادبهنفس، استقلال در تصمیمگیری، تقویت پایگاه اجتماعی،[۲۲] دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامهریزی مؤثر دانستهاند.[۲۳] کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها نسبت به خود، جایگاهشان و نقششان در جامعه تغییر میکند. این تغییر موجب میشود خواستههای زنان واقعبینانهتر شود و آنها تلاش کنند زندگی سالمتر و آرامتری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه انتقادپذیری و حس واقعگرایی آنها مؤثر دانسته شده است.[۲۴] این مشارکت همچنین میتواند باعث استفاده بهتر از اوقات فراغت و تقویت امنیت روانی زنان شود.[۲۵]
در سطح خانواده نیز این مشارکت میتواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود.[۲۶] در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش روابط اجتماعی،[۲۷] افزایش بهرهگیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک میکند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی[۲۸] و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.[۲۹]
برخی اندیشمندان برای اشتغال زنان پیامدهایی منفی نیز برشمردهاند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، همزمانی مسئولیتهای شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا اعتمادبهنفس همراه شود.[۳۰] در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به فرزندآوری و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان بهعنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است.[۳۱] در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاهها اشتغال زنان را با تغییر نگرشهای جامعه درباره برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیبهای اجتماعی مرتبط دانستهاند.[۳۲]
چالشها و موانع
یکی از چالشهای مطرحشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، هماهنگی میان مسئولیتهای خانوادگی و فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی است. برخی مطالعات، همزمانی مسئولیتهای خانه و محل کار را با افزایش فشار روانی و تغییر در برخی روابط خانوادگی مرتبط دانستهاند؛ در مقابل، برخی دیدگاهها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیتها میدانند.[۳۳]
استفادهٔ ابزاری از زنان نیز از دیگر چالشهای مطرحشده است؛ به این معنا که زنان بهجای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند.[۳۴][۳۵] همچنین برخی منتقدان الگوهای توسعهگرا، بر کمیتگرایی در سنجش مشارکت، کمرنگشدن برخی نقشهای خانوادگی، اهمیت یافتن ظواهر زنانه در دستیابی به فرصتها و احتمال بهرهبرداری سیاسی از زنان کنشگر تأکید کردهاند.[۳۶]
از سوی دیگر، پایینتر بودن میزان مشارکت زنان نسبت به مردان، بهویژه در عرصهٔ سیاسی، از مسائل مورد بررسی در مطالعات مشارکت اجتماعی است. برای توضیح این تفاوت، عواملی مانند تفاوتهای فیزیولوژیک،[۳۷] تفاوتهای فردی و روانشناختی، شیوههای متفاوت جامعهپذیری دختران و پسران[۳۸] و ساختارهای فرهنگی و پدرسالارانه مطرح شده است.[۳۹]
مشارکت اجتماعی زنان در اسلام
در آموزههای اسلامی، زنان در کنار نقشهای خانوادگی مادری و همسری، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.[۴۰] قرآن و روایات، مسئولیت زن و مرد را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت میشناسند، هرچند در برخی دیدگاههای اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیتها متفاوت دانسته شده است.[۴۱] در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، بهویژه در همسری، مادری و تربیت فرزندان، اهمیت ویژهای دارد، اما بهعنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمیشود؛[۴۲] بلکه اندیشمندان مسلمان احیای نظام حقوقی زن در خانواده و اجتماع را ضروری دانستهاند.[۴۳]
.jpg){kind=link}
پیامبر اسلام فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته[۴۴] و از فعالیت آموزشی حضرت فاطمه و حضرت زینب در میان زنان و مردان گزارش شده است.[۴۵] همچنین، زنان در میان راویان احادیث امامان شیعه حضور داشتهاند.[۴۶] در روایات اسلامی نیز نمونههایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.[۴۷] مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزههای اسلامی تأیید شده[۴۸] و بیعت زنان با پیامبر از نمونههای تاریخی آن دانسته شده است؛ [۴۹] بااینحال، درباره تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.[۵۰]
الگوهای زنان فعال در منابع اسلامی
در قرآن و منابع اسلامی، از برخی زنان بهعنوان نمونههایی از نقشآفرینی، مقاومت یا مدیریت اجتماعی یاد شده است.[۵۱] در برخی تفاسیر و پژوهشهای اسلامی، برای الگوهای قرآنی مشارکت اجتماعی زنان ویژگیهایی مانند انگیزه و جرأت بیان دیدگاهها،[۵۲] مدیریت چالشها و دشواریها[۵۳] و پایداری در پیگیری اهداف ذکر شده است.[۵۴] در این منابع، آسیه، همسر فرعون، بهعنوان نمونهای از ایمان و مقاومت در برابر حکومت فرعون معرفی شده است.[۵۵][۵۶] مریم نیز در قرآن بهعنوان زنی برخوردار از ایمان و فضیلت معرفی شده که در برابر هنجارهای نادرست مقاومت کرد.[۵۷][۵۸] خدیجه نیز در منابع اسلامی بهعنوان زنی ثروتمند و فعال در تجارت شناخته میشود که از پیامبر اسلام و دعوت او حمایت کرد.[۵۹][۶۰] همچنین داستان ملکهٔ سبا در سورهٔ نمل، نمونهای از حضور یک زن در مقام حکومت و تصمیمگیری سیاسی در قرآن است.[۶۱] زنان مؤمن مدینه به تأثیر آموزههای اسلامی در حوزههای گوناگون کنشگری اجتماعی گروهی داشتند و تلاش کردند اسلام و پیامبر را یاری رسانند.[۶۲] آنها در زمان جنگ با پرستاری از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، در گسترش ارزشهای اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه نقش داشتند.[۶۳]
چارچوبها
در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب،[۶۴] پرهیز از خودآرایی و خودنمایی،[۶۵] رعایت وقار در گفتار[۶۶] و رفتار،[۶۷] کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع[۶۸] [۶۹]و گفتوگوهای غیراخلاقی[۷۰] و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.[۷۱] در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، حجاب را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر میکنند.[۷۲][۷۳]
برخی دیدگاهها نقش زن را عمدتاً به خانه و خانواده محدود میکنند، در حالی که دیدگاههای دیگر میان مسئولیتهای خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمیبینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیتهای خانوادگی تأکید دارند.[۷۴] در برخی دیدگاههای فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیتهای خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمیشود، از اولویتهای مهم زندگی خانوادگی زنان بهشمار میرود.[۷۵] در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در مدیریت خانواده و تربیت فرزندان دارد[۷۶] و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیتهای خانوادگی و تواناییهایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.[۷۷]
پانویس
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.
- ↑ Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.
- ↑ Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.
- ↑ حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.
- ↑ سالاریفر، نظام خانواده در اسلام، 1383ش، ص30.
- ↑ خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای
- ↑ سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.
- ↑ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.
- ↑ سنجری، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، 1390ش، ص36-37.
- ↑ مارک، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory.
- ↑ کیخسروی، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان.
- ↑ «زنان در دهههای مختلف نقشآفرینی کرده و حضور خود را در اجتماع پایدار ساختند»، پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.
- ↑ علیمحمدی، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانهداری یا اشتغال زنان؛ کدامیک؟ 1387ش، ص65.
- ↑ شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص231.
- ↑ حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، 1401ش، ص25.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص231.
- ↑ فاضلی بیارجمندی، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، 1381ش، ص216.
- ↑ زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص194.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.
- ↑ بروجردی، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، 1381ش، ص192-193.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.
- ↑ محسنی تبریزی، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، 1369ش، ص108.
- ↑ نیکبین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.
- ↑ Hanish, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005, P3.
- ↑ رستگار خالد، خانواده، کار، جنسیت، 1383ش، ص37-62.
- ↑ زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص46-49.
- ↑ زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص67.
- ↑ شادیطلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص88.
- ↑ عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، 1390ش، شماره پیاپی 14، ص160-161.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص259-260.
- ↑ ریتزر، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، 1379ش، ص471.
- ↑ بشیریه، جامعهشناسی سیاسی، 1384ش، ص293.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236.
- ↑ نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.
- ↑ خامنهای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.
- ↑ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.
- ↑ کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.
- ↑ شمسالدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.
- ↑ حلبی، سیره حلبی، بیتا، ج3، ص137.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
- ↑ هیثمی، مجمعالزوائد، 1408ق، ج4، ص306.
- ↑ طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنیعشری، 1363ش، ج14، ص256.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، 1379ق، ج3، ص320.
- ↑ ابنحبیب البغدادی، المحبر، بیتا، ص367.
- ↑ مقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیتا، ج1، ص162.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، بیتا، ج8، ص414.
- ↑ سورهٔ نور، آیه31.
- ↑ سورهٔ احزاب، آیه33.
- ↑ سورهٔ احزاب، آیه32.
- ↑ سورهٔ نور، آیه31.
- ↑ سورهٔ نور، آیه30-31.
- ↑ کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.
- ↑ سورهٔ احزاب، آیه32.
- ↑ کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.
- ↑ حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.
- ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص261.
- ↑ خامنهای، «دیدار مداحان اهلبیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص258.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- قرآن کریم.
- «پیشرفتهای مهم زنان بعد از انقلاب در ۷ حوزه»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
- «زنان ایرانی پس از انقلاب؛ عزت مادرانه، پیشرفت اجتماعی- سیاسی و کرامت انسانی»، وبسایت ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش.
- «زنان در دهههای مختلف نقشآفرینی کرده و حضور خود را در اجتماع پایدار ساختند»، پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۵ش.
- «ضرورت فراهمسازی شرایط مناسب برای فعالیت زنان در خانواده و جامعه/ کارکنان زن از دقت و نظم برخوردارند»، وبسایت وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۱ش.
- آشتیانی، زهره، مشکلات اجتماعی زنان، روزنامهٔ یاس نو، شمارهٔ ۱۸۵، ۱۳۸۲ش.
- آگهی، حسین و دیگران، «بررسی موانع فردی و خانوادگی مشارکت زنان در امور سیاسی و اجتماعی روستا (مورد مطالعه: شهرستان هرسین- دهستان شیرز)، مجلهٔ راهبردهای توسعهٔ روستایی، دوره ۴، شماره ۱، شماره پیاپی ۱۳، ۱۳۹۶ش.
- آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
- ابنحبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بیتا.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- بروجردی، اشرف، ارتباط فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، زنان؛ مشارکت و برنامهریزی برای توسعهٔ پایدار۲، مرکز امور زنان، ۱۳۸۱ش.
- بشیریه، حسین، جامعهشناسی سیاسی، تهران، نی، ۱۳۸۴ش.
- پیران، پرویز، «مبانی مفهومی مشارکت زنان روستایی»، گردهمایی زنان، مشارکت کشاورزی ۱۴۰۰، تهران، مؤسسهٔ پژوهشهای برنامهریزی و اقتصاد کشاورزی وزارت کشاورزی، ۱۳۷۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش.
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنیعشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش.
- حقانی، ریحانه، «مطالعهٔ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالشها و راهکارها»، فصلنامهٔ علمی- تخصیی مطالعات قرآنی نامه جامعه، دوره ۵، شماره ۱۲۷، شماره پیاپی ۱۲۷، ۱۳۹۷ش.
- حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۲۰ اسفند ۱۳۷۵ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۱۴ دی ۱۴۰۱ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ بارگزاری: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۶ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- رستگار خالد، امیر، خانواده، کار، جنسیت، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی - اجتماعی زنان، ۱۳۸۳ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، پرسشها و پاسخهای قرآنی، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۵ش.
- ریتزر، جورج، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، ترجمهٔ محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۷۹ش.
- زعفرانچی، لیلا سادات، اشتغال زنان، تهران، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش.
- ساروخانی، باقر، درآمدی بر دایرة المعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۶ش.
- سالاریفر، محمدرضا، نظام خانواده در اسلام، چ۱، قم، سنابل، ۱۳۸۳ش.
- سنجری، سیده سعیده، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطورههای ایرانی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۹۰ش.
- شادیطلب، ژاله و کمالی، افسانه، «مشارکت اجتماعی زنان»، نشریهٔ زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، دوره ۱، شماره ۴، ۱۳۸۱ش.
- شادیطلب، ژاله، «مشارکت اجتماعی زنان»، پژوهش زنان، دوره ۱، سال ۳، شماره ۷، ۱۳۸۲ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
- عیوضی، محمدرحیم و کریمی، غلامرضا، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، مجلهٔ دانش سیاسی، سال ۷، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۴، ۱۳۹۰ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قریشی، فردین و دیگران، «بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت اجتماعی زنان بالای ۲۰ سال شهر تبریز» جامعهشناسی اقتصادی و توسعه، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۱ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، فروع الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش.
- کیخسروی، فاطمه، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وبسایت حوزه خدیجه کبری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۱ش.
- گیدنز، آنتونی، جامعهشناسی، ترجمهٔ حسن چاوشیان، تهران، نی، ۱۳۷۶ش.
- مارک، جاشوا، «زن در ایران باستان»، وبسایت worldhistory، تاریخ درج مطلب: ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰م.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محسنی تبریزی، علیرضا، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، تهران، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۶۹ش.
- مقریزی، تقیالدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بیجا، دارالکتب العلمیة، بیتا.
- ناجیراد، محمدعلی، موانع مشارکت زنان، تهران، کویر، ۱۳۸۲ش.
- نرسیسیانس، امیلیا، مردمشناسی جنسیت، تهران، افکار، ۱۳۸۳ش.
- نصیری، مریم، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، قم، نشرهاجر، چاپ دوم، ۱۳۹۴ش.
- نیکبین صداقتی، فاطمه و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، سال۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش.
- وینر، مایرون و هانتینگتون، ساموئل، درک توسعهٔ سیاسی، ترجمهٔ پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، تهران، مؤسسهٔ پژوهشکده، ۱۳۷۹ش.
- هیثمی، نورالدین، مجمعالزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ انتشار: ۵ مرداد ۱۳۸۴ش.
- خسروانی، زهرا، «نقش و جایگاه زن در آثار پروین اعتصامی»، وبسایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان شمیرانات، تاریخ بارگذاری: اسفند ۱۳۹۲ش.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، دفتر آیتالله العظمی الخوئی، ۱۴۰۹ق.
- دستاوردها و پیشرفتهای زنان پس از انقلاب، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
- شمسالدین، محمدمهدی، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، بیروت، موسسة المنار، ۱۳۷۳ش.
- غلامی، صبا، «جایگاه زن در ادبیات فارسی»، وبسایت رسانه هدهد، تاریخ بارگذاری: ۹ تیر ۱۴۰۱ ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، شارح: زینالدین بن علی، تهران، پیام حق، ۱۳۷۷ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چ۲، ۱۳۷۹ش.
- هدایتنیا، فرجالله، الگوی سوم: الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه، تهران، سازمان بسیج جامعه زنان کشور (لشکر فرشتگان)، ۱۳۹۶ش.
- یعقوبزاده، آزاده، «زن در هنر فرهنگ ایران»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
- Hanish, marhus, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005.
- Midgley, James, Anthony Hall, Margaret Hardiman, and Dhanpaul Narine, Community Participation, Social Development, and the State, London, UK: Methuen, 1989.
- Momsen, J.H, Woment and Development in the Third World, Londan: Routledge, Coorporation, Basie Books, 1991.