زیارت: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱۶۸: | خط ۱۶۸: | ||
* مرویان حسینی، سید محمود و دانشدوست، علی، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزههای اسلامی»، فصلنامه فرهنگ زیارت، دوره ۱۴، شماره ۵۵، ۱۴۰۲ش. | * مرویان حسینی، سید محمود و دانشدوست، علی، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزههای اسلامی»، فصلنامه فرهنگ زیارت، دوره ۱۴، شماره ۵۵، ۱۴۰۲ش. | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش. | ||
* موسوی مقدم، سیّدمحمد، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، پژوهشهای فقهی، دوره ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۶ش. | * موسوی مقدم، سیّدمحمد، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، پژوهشهای فقهی، دوره ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۶ش. | ||
* نراقی، احمد بن محمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۵ق. | * نراقی، احمد بن محمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۵ق. | ||
نسخهٔ ۲۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۵۴
پادکست مقاله | 🡇
|
زیارت؛ حضور نزد شخص یا مکان مقدس با نیت دینی.
زیارت به معنای دیدار و حضور در نزد افراد یا اماکن مقدس با نیت دینی و معنوی است و در بسیاری از ادیان و فرهنگها سابقه دارد. در اسلام، زیارت قبور و اماکن مقدس، بهویژه زیارت پیامبر اسلام، امامان و دیگر شخصیتهای دینی، جایگاه ویژهای دارد و دربارهٔ احکام و آداب آن دیدگاههای مختلفی در میان مذاهب اسلامی مطرح شده است. زیارت افزون بر جنبهٔ عبادی، دارای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیز دانسته شده و در جوامع مسلمان، بهویژه در میان شیعیان، در قالب آیینها و اجتماعات گستردهای انجام میشود.
مفهومشناسی
زیارت در لغت به معنای میل[۱] و قصد دیدار کسی یا مکانی است[۲] و در اصطلاح دینی، به دیدار و ملاقات با افراد مقدس یا اماکن متبرکه با نیت تقرب به خداوند گفته میشود.[۳] در قرآن کریم، این واژه تنها یک بار در معنای ملاقات به کار رفته است.[۴] زیارت از دیرباز در بسیاری از ادیان و فرهنگها، بخشی از تجربهٔ دینی و معنوی پیروان بوده است و هر دین با توجه به باورهای خود، اماکن و اشخاص خاصی را برای زیارت انتخاب کرده است.[۵] زیارت دارای سه رکن است: زائر: کسی که میل و گرایش به کسی یا مکانی دارد؛ مَزُور: شخص یا مکانی که میل و گرایش زائر بهسوی او است و نیت زیارت: که با تکریم و تعظیم زائر همراه است.[۶]
زیارت در اسلام
در قرآن، آیات متعددی به تعظیم شعائر الهی اشاره دارند[۷] و فقهای معاصر، زیارت قبور مؤمنان را مصداقی از این تعظیم میدانند.[۸] روایات بسیاری از پیامبر اسلام و اهلبیت بر استحباب زیارت تأکید دارند. برای نمونه، حضرت فاطمه زهرا هر جمعه به زیارت قبر عمویش، حمزه سیدالشهدا، میرفت، در آنجا نماز میخواند و بر سر مزار او اشک میریخت. فقهای شیعه[۹] و علمای اهلسنت برای اثبات جواز زیارت زنان، به همین روایت استناد کردهاند.[۱۰]
پیامبر اکرم، قبر مادر خود را زیارت و همراهان خود را به زیارت قبور سفارش میکرد.[۱۱] علاوهبر این، پیامبر اکرم خود، نحوهٔ زیارت را به همسرش عایشه آموزش داد[۱۲] و عایشه نیز به زیارت قبر برادرش عبدالرحمن بن ابیبکر، که بیرون از مکه دفن شده بود، میرفت.[۱۳] امسلمه، همسر دیگر پیامبر، هر ماه دستکم یک روز به زیارت شهدای اُحد میرفت.[۱۴] پیامبر نیز هنگام دیدن زنان زائر، آنان را به صبر و تقوا سفارش میکرد[۱۵] و هرگز روایتی بر منع عمومی زیارت قبور یا منع ویژهٔ حضور زنان در زیارتگاهها نقل نشده است. از آنجا که روایات موجود بر جواز زیارت صراحت دارند، در این حکم تفاوتی میان مردان و زنان وجود ندارد.[۱۶]
دیدگاه شیعه
زیارت در تشیع جایگاهی ویژه دارد. شیعیان افزونبر زیارت مرقد پیامبر در مدینه، به زیارت امامان و امامزادگان نیز اهتمام دارند و آن را از ارکان دینداری خود میدانند.[۱۷] از مهمترین مستندات شیعیان برای این باور، احادیث متواتر،[۱۸] سیرهٔ عملی پیشوایان دین و تأکید بر ارتباط معنوی با خداوند از طریق زیارت است.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] اربعین حسینی از بزرگترین مناسک زیارتی شیعیان است که در برخی روایات، از نشانههای مؤمن شمرده شده است.[۲۵]
میان فقهای شیعه، در خصوص حکم فقهی زیارت قبور توسط زنان، سه دیدگاه شامل جواز،[۲۶] استحباب و کراهت وجود دارد. بیشتر فقهای شیعه قائل به استحباب زیارت قبور از سوی زنان هستند.[۲۷] برخی فقها همانند نراقی استحباب زیارت را مشروط به صبر، عدم بیتابی و خالیبودن از مفسده دانستهاند.[۲۸] بعضی مانند محقق حلی با استناد به اولویت حفظ حجاب و پرهیز از دیدهشدن توسط نامحرمان، به کراهت زیارت توسط زنان فتوا دادهاند.[۲۹] بدیهی است که حکم به کراهت، مربوط به ذات عمل زیارت زنان نیست، بلکه ناظر به شرایط اجتماعی و محفوظماندن زنان است.[۳۰]
دیدگاه اهلسنت
بیشتر علمای اهلسنت مانند مالک، شافعی، احمد بن حنبل و ابوحنیفه، زیارت قبر پیامبر را مستحب میدانند. آنان زیارت را وسیلهای برای یادآوری آخرت، تقویت ایمان و نزدیکی به خدا میشمارند. اما آنان نسبت به برخی اعمال مانند توسل یا درخواست شفاعت از درگذشتگان محتاطتر هستند و آن را در چارچوب شرعی خود بررسی میکنند.[۳۱]
دربارهٔ زیارت زنان از دیدگاه اهلسنت؛ فقهای شافعی برخی قائل به عدم جواز زیارت زنان هستند.[۳۲] در فقه مالکی، دلیل منع زیارت قبور توسط زنان بهویژه زنان جوان، احتمال وجود فتنه برای آنان دانسته شده است.[۳۳] برخی فقهای حنبلی نیز رفتن زنان به زیارت قبور به جز زیارت قبر رسول خدا را حرام دانستهاند.[۳۴] حنفیها همچون محمد بن احمد شربینی، حکم فقهی زیارترفتن را برای مردان و زنان یکسان میدانند و گاهی برای زنان همانند مردان، قائل به استحباب هستند.[۳۵] روشن است که در فقه اهلسنت نیز تلویحاً فتوا به کراهت زیارت زنان، ناظر به مسائل فرعی مانند احتمال مفاسد ناشی از خروج از خانه (به شرط اشتمال بر حرام یا مفسده) است، نه اصل زیارت که برای هر دو جنس مردان و زنان مجاز شمرده شده است.[۳۶]
دیدگاه وهابیت
وهابیها که شاخهای از سلفیه هستند، زیارت قبور پیامبر، اهلبیت و اولیای خدا را بدعت و شرک میدانند.[۳۷] ابنتیمیه از بنیانگذاران فکری این جریان، زیارت قبور را عملی ناپسند و توسل به اولیای الهی را شرکآمیز میشمارد.[۳۸] درحالیکه براساس آموزههای اسلامی زیارت، به معنی اظهار ارادت و احترام به بزرگان دین شناخته شده و وسیلهای برای نزدیکی به خداوند است، نه پرستش آنان.[۳۹]
زیارت در ادیان
- یهودیت: زیارت معبد سلیمان در اورشلیم از تکالیف دینی بود، اما پساز تخریب معبد، این عمل به یک رسم آیینی تبدیل شد. امروزه دیوار ندبه در اورشلیم، مقدسترین مکان زیارتی یهودیان بهشمار میرود.[۴۰]
- مسیحیت: زیارت در مسیحیت از سدهٔ دوم میلادی آغاز شد و از قرن چهارم رواج یافت. اورشلیم و مکانهای مرتبط با زندگی، مصلوب شدن و رستاخیز مسیح، مهمترین مقاصد زیارتی مسیحیان هستند. هدف از زیارت در این آیین، ملاقات با خدا در مکانهایی است که او خود را آشکار کرده است.[۴۱]
- زرتشت: آتشکدهها در ایران باستان، ابتدا برای نگهداری آتش مقدس ساخته شدند، اما بهتدریج به زیارتگاه تبدیل شدند.[۴۲] امروزه نیز مکانهایی به نام پیر در استان یزد، مقصد زیارتی زرتشتیان ایران است.[۴۳]
انواع و اقسام زیارت
تجربهٔ زیارت در سه بعد اندیشه، کنش و احساس قابل بررسی است و براساس میزان توجه به هر یک از این ابعاد، پنج دستهٔ اصلی برای آن تعریف شده است:
- سنتگرا-عادتگرا: زائران این گروه به باورها و مناسک سنتی پایبندند و زیارت را مطابق رسوم رایج به جای میآورند.
- شریعتگرا-مناسکگرا: این گروه بر انجام دقیق مناسک شرعی و دستورات مراجع دینی تأکید دارند.
- عاطفهگرا-معناگرا: زائران این دسته، زیارت را تجربهای عرفانی و احساسی میدانند که همراه با آرامش، صمیمیت و حضور قلبی است.
- مبادلهگرا-کارکردگرا: در این نگاه، زیارت رابطهای دوسویه است که در آن زائر با انجام اعمال عبادی، انتظار اجابت دعا و برآورده شدن حاجات خود را دارد.
- عقلانیتگرا-بازاندیش: این گروه با نگاهی نقادانه و عقلی، به بازتعریف معنای زیارت و منطقیسازی آداب آن میپردازند.[۴۴]
مبانی تربیتی زیارت
اندیشمندان در بررسی زیارت به موارد زیر بهعنوان مبانی تربیتی، توجه کردهاند:
- تأثیر ظاهر بر باطن؛ امور مشهود مانند سخن گفتن و راه رفتن که از انسان سر میزند، بر امور باطن مانند فکر و نیت تأثیر میگذارد؛ در زیارت، شخص زائر با انجام اعمال ظاهری مانند طیکردن مسافت و تحمل سختی راه، اندیشهٔ متعالی را در باطن خود استوار میکند.
- تأثیر باطن بر ظاهر؛ بر اساس آموزههای دینی، زائر وقتی به زیارت میرود و در مکان مقدس یا پیشگاه بزرگان دینی قرار میگیرد، تلقی او از امور دگرگون شده و باطن وی پرورش پیدا میکند؛ همین امر سبب دگرگونی در رفتار و اعمال ظاهری او میشود.[۴۵]
آداب زیارت
آداب زیارت شامل انجام غسل، پوشیدن لباس پاکیزه، حرکت با آرامش و وقار، خواندن زیارتنامه، اقامهٔ نماز، تلاوت قرآن و دعا، و رعایت خضوع و خشوع است.[۴۶] در منابع دینی، بر توجه قلبی به خدا،[۴۷] رعایت حرمت زیارتشونده و پرهیز از سخنان بیهوده نیز تأکید شده است.[۴۸]
پیامد و کارکردها
زیارت در فرهنگ اسلامی، افزون بر کارکرد عبادی، دارای آثار فردی و اجتماعی دانسته شده است.[۴۹] در بُعد فردی، برخی پژوهشها زیارت را با تقویت گرایشهای معنوی، کاهش دلبستگی به مادیات[۵۰] و افزایش آرامش روانی مرتبط دانستهاند.[۵۱][۵۲] همچنین افزایش امید و انگیزه،[۵۳] الگوپذیری از شخصیتهای دینی،[۵۴] تقویت باورهای مذهبی،[۵۵] افزایش معرفت دینی، توجه به فضائل اخلاقی و دوری از گناه از دیگر کارکردهای فردی زیارت شمرده شده است.[۵۶]
در بُعد اجتماعی، زیارت با تقویت هویت جمعی، همبستگی اجتماعی و اعتماد میان افراد و گروهها مرتبط دانسته شده است.[۵۷] همچنین زنده نگهداشتن روحیهٔ حقطلبی، عدالتخواهی و مبارزه با ظلم و ترویج امید و مقاومت در میان شیعیان از کارکردهای اجتماعی زیارت شمرده شده است.[۵۸] اجتماعات بزرگ زیارتی، ازجمله راهپیمایی اربعین،[۵۹] در برخی پژوهشها از مصادیق قدرت نرم و مؤلفههای امنیتآفرین در جهان معاصر محسوب میشوند و بهگفتهٔ ناظران، با افزایش تبادلات فرهنگی، پیوند میان جوامع مختلف را تسهیل میکنند.[۶۰] زیارتگاهها همچنین در طول تاریخ بهعنوان مراکز فرهنگی و علمی عمل کرده و در شکلگیری مجموعههایی از نهادهای آموزشی و فرهنگی، از جمله حوزههای علمیه در شهرهای نجف، مشهد و قم، نقش داشتهاند.[۶۱]
زیارت همچنین پیامدهای اقتصادی دارد. توسعه گردشگری مذهبی، ایجاد اشتغال، گسترش زیرساختهای خدماتی و افزایش فعالیتهای اقتصادی در شهرها و مناطق زیارتی از جمله پیامدهای اقتصادی آن گزارش شده است.[۶۲]
جنسیت و فرهنگ زیارت
در فرهنگ زیارت، دو مؤلفهٔ جنسیتی مورد توجه است: زیارتشونده و زیارتکننده.[۶۳]
- زیارتشوندگان: بیشتر زیارتگاهها متعلق به شخصیتهای مرد مانند پیامبران، امامان و اولیای الهی است، اما مکانهای منسوب به زنان نیز کمشمار نیستند؛ ازجمله خانهٔ حضرت فاطمه زهرا در مدینه، حرم حضرت زینب و حضرت رقیه در سوریه، حرم حضرت معصومه در قم.[۶۴] در اماکن زیارتی، آنچه برای زائر اهمیت دارد، شخصیت معنوی و الهی کسی است که در آنجا دفن شده، نه اینکه مرد است یا زن. به همین دلیل، زائر میتواند با او ارتباطی صمیمی و بیواسطه برقرار کند و جنسیت، مانعی برای این ارتباط نیست.[۶۵]
- زیارتکنندگان: زنان همواره کنار مردان به زیارت میرفتهاند. سفرنامههای تاریخی، مانند سه روز به آخر دریا اثر شاهزادهخانم قاجاری، چادر کردیم رفتیم تماشا اثر عالیهخانم شیرازی و خانم! فردا کوچ است اثر سکینهسلطان معروف به وقارالدوله، اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ فرهنگ زیارت زنانه در اعصار گذشته ارائه میدهند. این نوشتهها، علاوهبر توصیف مراحل سفر و رویارویی با موانع، آداب و اعمال زیارت زنان را نیز بازتاب دادهاند. کاروانهای زیارتی زنانه با الگوهای رفتاری گوناگون، از گذشته تا کنون وجود داشته و با تنوع بیشتری تداوم یافتهاند.[۶۶]
زیارتهای زنانه
زیارت زنان، با ویژگیهای جنسیتی، نیازهای خاص و مناسک ویژهٔ خود، ریشه در سنتهای دینی‑تاریخی دارد و در دوران معاصر، نمود بیشتری یافته است.[۶۷] هرچند برخی مطالعات نشان دادهاند که دینداری زنان بهطور میانگین از مردان بالاتر است، اما میزان مشارکت آنان در آیینهای دینی اندکی کمتر از مردان گزارش شده است.[۶۸] زیارت برای زنان، کارکردهای گوناگونی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: حاجتخواهی (اعم از امور معنوی و مادی)، التیام و شفای روانی، تکلیفمداری دینی، همذاتپنداری با زیارتشونده، تبادل نمادین و مادی، خودشکوفایی و همبستگی غیابی.[۶۹]
گونههای اصلی زیارت زنانه شامل زیارت تعبدی، زیارت شفاجویانه و زیارت تفریحی است. در سبک زندگی ایرانی، بُعد تفریحی‑فراغتی زیارت، جایگاه ویژهای دارد و علاوهبرتقویت دینداری، اوقات فراغت زنان را بهشکلی سالم و هدفمند، همراه با خانواده سامان میدهد.[۷۰]
پوشش در زیارتگاهها
در فرهنگ زیارت، رعایت حجاب و پوشیدگی برای هر دو جنس الزامی است. پوشش باید ساده، پاکیزه و مطابق با شرع و عرف باشد و از آرایش و تزئینات اضافی پرهیز شود. برای زنان، پوشش کامل بدن، روسری و چادر ضروری است و برای مردان، پرهیز از لباسهای نامتناسب توصیه شده است.[۷۱]
چالشهای زیارت در زندگی معاصر
مهمترین چالشهای زیارت در زندگی امروز عبارتند از:
- مصرفزدگی و نگاه اقتصادی به زیارت: تبدیل شدن زیارت به صنعت گردشگری و کاهش ارزش معنوی آن؛
- فشارهای زیستمحیطی و زیرساختی: ترافیک، آلودگی و کمبود خدمات در شهرهای زیارتی؛
- بدعتها و خرافات: رواج اعمال بیپشتوانهٔ شرعی مانند دخیل بستن یا رفتارهای ناپسند؛[۷۲]
- چالشهای فرهنگی و اجتماعی: تنوع مذهبی و قومیتی زائران و نیاز به مدیریت هماهنگ برای جلوگیری از تنشها و آسیب به ارزش حقیقی زیارت؛[۷۳]
- تغییر در الگوهای زیارت: رویکرد گردشگری و فرهنگی به زیارت، بهجای نگاه عبادی و معنوی.[۷۴]
آمار
شناختهشدهترین زیارت نزد مسلمانان، حج است و گاهی تا ۳ میلیون زائر از سراسر جهان برای انجام این واجب اسلامی، در شهر مکه حضور مییابند. همچنین پیادهروی اربعین با هدف زیارت مرقد امام حسین در بیستم ماه صفر، پرجمعیتترین زیارت سالانه در جهان است. در ماه صفر سال ۱۴۰۳ش بیش از ۲۱ میلیون زائر از سراسر جهان به زیارت حرم امام حسین در کربلا رفتند که از میان آنها بیش از ۳ میلیون زائر، از ایران بودند.[۷۵] همچنین سالانه بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر میکنند که این شهر را به یکی از پرترددترین مقاصد زیارتی جهان تبدیل کرده است.[۷۶]
پانویس
- ↑ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، 1411ق، ج2، ص36.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات فی غریب القرآن، بیتا، ص221.
- ↑ طریحی، مجمعالبحرین، 1408ق، ج2، ص304.
- ↑ سوره تکاثر، آیه 2؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1378ش، ج27، ص276.
- ↑ جلالی، «زیارت در تمدنها و ادیان دیگر»، 1381ش، ص۵.
- ↑ طباطبایی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 169؛ سوره نساء، آیه 64؛ سوره توبه، آیه 84.
- ↑ موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص102-108.
- ↑ بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۲۶۸.
- ↑ شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیتا، ج۲، ص۱۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۷۷.
- ↑ «اهمیت و ارزش زیارت»، وبسایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه.
- ↑ قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، بیتا، ج۲، ص۷۱.
- ↑ صنعانی، مصنف عبدالرزاق، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۰.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۱۳–۳۱۴.
- ↑ شربینی، مغنی المحتاج، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۳۶۵.
- ↑ زارعی سبزواری، زیارت در نگاه شریعت، ۱۳۸۶ش، ص۲۰.
- ↑ طباطبایی، «معنای زیارت »، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۱۲–۱۱۳.
- ↑ کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۴۱۷ و ۴۲۳ و ۴۲۸.
- ↑ حر عاملی، وسائلالشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۸۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۵۴۸.
- ↑ حر عاملی، وسائلالشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۴۵۲.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، بیتا، ص۳۲۴.
- ↑ کلینی، الکافی، 1363ش، ج۲، ص۱۷۶.
- ↑ «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، 1403ق، ج۲، ص۴۸۹.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹.
- ↑ نراقی، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۲۰؛ طباطبایی یزدی، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۴۴۳.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹.
- ↑ محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص339-340.
- ↑ رفیعی، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وبسایت الشیعه.
- ↑ عربی، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق، ص۳۵۰.
- ↑ ابنالحاج، المدخل لإبنالحاج، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۵۰.
- ↑ ابنباز، ۳۰مجموع فتاوی ابنباز، ۱۴۱۸ق، ص۵۷.
- ↑ شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیتا، ج۲، ص۱۸۰.
- ↑ موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۲-۱۰۱.
- ↑ «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیتالله جوادی آملی»، وبسایت معارج.
- ↑ فتاحی، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وبسایت دانشگاه رازی.
- ↑ «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟ شیعه و اهل سنت چه پاسخی بر رد این فتوای آنها دادهاند؟»، وبسایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.
- ↑ رهبر و مؤمن، «حج در آیین یهود»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ چراغی، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحیت»، 1399ش، ص131.
- ↑ «آتشکده: محل نیایش زرتشتیان و نگهداری آتش مقدس»، وبسایت گاما.
- ↑ «زیارتگاه پیر نارکی مهریز»، وبسایت گوتویزد.
- ↑ پویافر، «سنخشناسی زیارت؛ مطالعهای در میان زایران حرم رضوی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۳-۱۰۲.
- ↑ «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شیخ عباس قمی، مفاتیحالجنان، ص545-551.
- ↑ «آسیبشناسی زیارت اماکن متبرکه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شیخ عباس قمی، مفاتیحالجنان، ص545-551.
- ↑ حر عاملی، وسائلالشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۲۲.
- ↑ احمدی، «بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دینداری و سلامت روانی حجاج»، 1387ش، ص79.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، 1380، ج2، ص300.
- ↑ جیمز، دین و روان، 1372، ص168.
- ↑ سبحانی و میردریکوندی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.
- ↑ محدثی، الگوهای تربیتی در زیارت، 1395ش، ص2.
- ↑ سبحانی و میردریکوندی، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، 1393ش، ص13.
- ↑ حسینی یزدی و دیگران، «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهلبیت»، وبسایت فصلنامه میقات حج.
- ↑ بابایی، «درآمدی بر شاخصههای تمدنی در اربعین»، 1396ش، ص107.
- ↑ مرویان حسینی و دانشدوست، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزههای اسلامی»، 1402ش، ص101-105.
- ↑ «رسانههای جدید و اربعین بهعنوان نماد هویت بینالمللی شیعی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ غیاثی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، 1397ش، ص150.
- ↑ «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «اقتصاد اصلی خراسان رضوی، اقتصاد زیارت است»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسانشناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۹.
- ↑ اسحاقی، «زیارت»، ۱۳۹۵ش، ص۸۴۶.
- ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسانشناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱.
- ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسانشناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص131.
- ↑ خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
- ↑ Schmidt, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States, 2008, p.211-212.
- ↑ خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.
- ↑ خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.
- ↑ گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسانشناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱.
- ↑ «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وبسایت مشرقنیوز.
- ↑ «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وبسایت مبل زیبا.
- ↑ «آسیبشناسی زیارت امام معرفت و رأفت»، خبرگزاری رضوی.
- ↑ «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر میکنند»، وبسایت شفقنا.
منابع
- قرآن کریم.
- «آتشکده: محل نیایش زرتشتیان و نگهداری آتش مقدس»، وبسایت گاما، تاریخ بهروزرسانی: ۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- «آسیبشناسی زیارت اماکن متبرکه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۳ش.
- «آسیبشناسی زیارت امام معرفت و رأفت»، خبرگزاری رضوی، تاریخ بارگذاری: ۲۱ دی ۱۳۹۶ش.
- «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهلبیت»، وبسایت فصلنامهٔ میقات حج، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
- احمدی، محمدرضا، «بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دینداری و سلامت روانی حجاج»، روانشناسی و دین، شماره ۱۴، ۱۳۸۷ش.
- «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟ شیعه و اهل سنت چه پاسخی بر رد این فتوای آنها دادهاند؟»، وبسایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- «اهمیت و ارزش زیارت»، وبسایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
- ابنالحاج، محمد بن محمد، المدخل لإبنالحاج، به کوشش حسن احمد عبدالعال، بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۲۴ق.
- ابنباز، عبدالعزیز بن عبدالله، ۳۰مجموع فتاوی ابنباز، به کوشش محمدبن سعید الشویعر، بیروت، دارالقاسم، ۱۴۱۸ق.
- ابنفارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، المطبعة المبارکة المرتضویه، بیتا.
- اسحاقی، پیمان، «زیارت»، دانشنامه تخصصی فرهنگ سوگ شیعی، به کوشش محسنحسام مظاهری، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
- «اقتصاد اصلی خراسان رضوی، اقتصاد زیارت است»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۴۰۰ش.
- بابایی، حبیبالله، «درآمدی بر شاخصههای تمدنی در اربعین»، مجموعه مقالات دومین همایش بینالمللی لقاء الحسین، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۶ش.
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۵ق.
- بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال (مستدرک سیده النساء إلی الإمام الجواد)، قم، مؤسسه الامام المهدی، ۱۴۱۳ق.
- «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وبسایت مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
- پویافر، محمدرضا، «سنخشناسی زیارت؛ مطالعهای در میان زایران حرم رضوی»، جامعهشناسی ایران، دوره ۱۹، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.
- «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر میکنند»، وبسایت شفقنا، تاریخ انتشار: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
- جلالی، غلامرضا، «زیارت در تمدنها و ادیان دیگر»، نشریه زائر، سال نهم، شماره ۱۲، ۱۳۸۱ش.
- جیمز، ویلیام، دین و روان، ترجمه مهدی قائنی، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
- «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۹ش.
- چراغی، مریم، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحی»، قم، هفت آسمان، شماره ۹۷، ۱۳۹۹ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائلالشیعة، قم، آلالبیت، ۱۴۱۴ق.
- «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۴ شهریور ۱۴۰۳ش.
- خانمحمدی، کریم و اثنیعشران، ندا، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، فرهنگ رضوی، دوره ۸، شماره ۴، ۱۳۹۹ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم الدار الشامیه، بیتا.
- «رسانههای جدید و اربعین بهعنوان نماد هویت بینالمللی شیعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
- رفیعی، حمیدالله، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وبسایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
- رهبر، محمدتقی و مؤمن، ماجده، «حج در آیین یهود»، فصلنامه میقات حج، دوره ۱۰، شماره ۴۰، ۱۳۸۱ش.
- زارعی سبزواری، عباسعلی، زیارت در نگاه شریعت، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
- «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیتالله جوادی آملی»، وبسایت معارج، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
- «زیارتگاه پیر نارکی مهریز»، وبسایت گوتویزد، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
- سبحانی، اسرافیل و میردریکوندی، رحیم، «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، ماهنامه معرفت، شماره ۲۰۵، ۱۳۹۳ش.
- شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۹م.
- شرنبلانی، حسن بن عمار، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
- صنعانی، عبدالرزاق بن همام، مصنف عبدالرزاق، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۳ق.
- طباطبایی، سیدمهدی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
- طباطبایی یزدی، احمد بن محمد، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
- طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمعالبحرین، قم، موسسه البعثه مرکز الطباعه و النشر، ۱۴۰۸ق.
- عربی، عبدالرحیم محمد، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ریاض، مکتبه الرشد، ۱۴۳۱ق.
- غیاثی، هادی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، پژوهشنامهٔ حج و زیارت، شماره ۶، دی ۱۳۹۷ش.
- فتاحی، نسرین، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان براساس آراء فریقین»، وبسایت دانشگاه رازی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
- قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، قم، قدس، ۱۳۸۸ش.
- گروسی، اکرم و طاووسی مسرور، سعید، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسانشناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، پژوهشهای اجتماعی اسلامی، دوره ۳۰، شماره ۱۳۰، ۱۴۰۳ش.
- «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۶ش.
- محدثی، جواد، الگوهای تربیی در زیارت، تهران، فرهنگ زیارت، ۱۳۹۵ش.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهداء، ۱۴۰۷ق.
- مرویان حسینی، سید محمود و دانشدوست، علی، «تأثیر زیارت در تربیت سیاسی زائران بر اساس آموزههای اسلامی»، فصلنامه فرهنگ زیارت، دوره ۱۴، شماره ۵۵، ۱۴۰۲ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- موسوی مقدم، سیّدمحمد، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، پژوهشهای فقهی، دوره ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
- نراقی، احمد بن محمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۵ق.
- «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وبسایت مبل زیبا، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۴ش.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
- Schmidt, Garbi, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008.