پیش‌نویس:خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

<small>در گذشته، نقش اجتماعی خانه‌داری به طور سنتی به زنان اختصاص داشت. محتوای عینی این نقش در شرایط پیشاصنعتی، تا حد زیادی متأثر از کار خانگیِ طاقت‌فرسا و ضروری برای بقا بود. پیش از گسترش [[شهرنشینی|شهرنشینی و فناوری]]، نبود امکانات اولیه، انجام وظایف عملی مانند حمل [[آب]]، گرم کردن آب، آشپزی با اجاق‌های هیزمی و نگهداری از وسایل گرمایشی زغالی را بسیار سخت می‌کرد. با این حال، نقش خانه‌داری منحصر به این کارهای فیزیکی نبود و شامل مدیریت منابع، مراقبت عاطفی و تربیت نیز می‌شد. [[تکنولوژی]] و صنعتی‌شدن، منجر به توسعه محصولات و خدمات جدیدی شد که تأثیر عمیقی بر محتوا و دشواری کار خانگی داشت. بسیاری از فعالیت‌های پیشین کار خانگی مانند تهیه مستقیم مواد غذایی از چرخه وظایف داخل خانه خارج و به عرصه عمومی تولید منتقل شد. از حدود سال ۱۸۷۰م، تحولاتی نظیر استفاده از اجاق چدنی، تخصصی شدن قصابی و تولید موادغذایی کنسروشده، بار کار خانگی را سبک‌تر کرد، اما هسته مرکزی نقش خانه‌داری شامل مدیریت کلی خانه، نظافت، شست‌وشو و به‌ویژه مراقبت عاطفی و روزمره از کودکان، همچنان به‌عنوان وظیفه‌ای اجتماعی بر عهده زنان باقی ماند. این تداوم، نشان می‌دهد که خانه‌داری بسیار فراتر از مجموع کارهای خانگی است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

* '''زن خانه‌دار:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه را بر عهده دارد.

* '''مرد خانه‌دار:''' مردی که خانه‌داری پیشه اصلی وی است.

* '''خانه‌داری مشترک:''' الگویی که در آن وظایف بین زن و مرد براساس علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref> از نظر حقوقی و شرعی، وظایف زوجین به دو دسته تقسیم می‌شود: وظایف مشترک میان زوجین و وظایف مختص هر یک. انجام کارهای داخل خانه شرعاً جزو وظایف الزامی زن نیست.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref>  == ارزش خانه‌داری == ارزش خانه‌داری پس از [[جنگ جهانی دوم]]، هنگامی که غرب با کمبود نیروی کار مواجه شد، تغییر کرد. تبلیغات گسترده برای جذب زنان به بازار کار با استدلال استقلال اقتصادی صورت گرفت که به باور برخی صدماتی به [[نهاد خانواده]] وارد آورد.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> امروزه تفاوت در نگرش مردان و زنان مشهود است؛ زنان خواستار به رسمیت شناخته شدن حق انتخاب خود هستند، در حالی که بسیاری از مردان تمایل به حفظ نقش سنتی زن در کنار پذیرش نقش مدرن او دارند.<ref>ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، ۱۴۰۴ش.</ref>  == دیدگاه‌های نظری == نظریه‌های جامعه‌شناختی درباره خانه‌داری عبارتند از:<ref>Primeau, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, 1992, p.981.</ref>  === کارکردگرایی === نخستین تحلیل توسط [[تالکوت پارسونز]] بیان شد. طبق این نظریه، نقش‌های جنسیتی مکمل یکدیگرند؛ مردان عهده‌دار نقش ابزاری (تأمین مادی) و زنان مسئول نقش اظهاری (برآوردن نیازهای عاطفی) هستند.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربه زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۵.</ref> پارسونز معتقد بود حفظ این جدایی برای اجتناب از تنش میان حوزه عمومی و خصوصی ضروری است.<ref>بر، جنیست و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۱۲۴.</ref>  === تحلیل تاریخی === کوئن متغیر کلیدی در شکل کنونی تقسیم کار خانگی را ظهور تکنولوژی معرفی می‌کند که باعث شد دو قلمرو مجزا (خصوصی برای زنان و عمومی برای مردان) شکل بگیرد.<ref>Primeau, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, 1992, p.983.</ref>  === فمنیستی === نظریه [[فمینیسم|فمینیستی]] خانه‌داری را مسئله‌ای تعیین‌کننده در روابط جنسیتی می‌داند.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> جامعه‌شناسانی چون آن اکلی و مارگارت بنستون با تأثیر از [[کارل مارکس]]، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری بی‌ارزش شمرده و آن را ابزاری برای سرکوب زنان می‌دانند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌‏های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref> کتاب «زن خانه‌دار» اثر ان اکلی از نخستین مطالعات در این زمینه است.<ref>بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.</ref>  === نظریه‌های پست‌مدرن === متفکرانی چون [[ژان-فرانسوا لیوتار|لیوتار]] بر تنوع تجربه‌ها تأکید دارند. [[ژاک دریدا|دریدا]] با مفهوم واسازی، دوگانه‌های سنتی مانند عمومی-خصوصی را به چالش می‌کشد. [[میشل فوکو|فوکو]] به بازنمایی قدرت در گفتمان‌ها می‌پردازد. [[جودیت باتلر]] نیز بر اساس نظریه عملکرد جنسیتی، جنسیت را یک برساخته اجتماعی می‌داند که از طریق تکرار رفتارها اجرا می‌شود.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه»، ۱۴۰۴ش، ص۹۸-۹۷.</ref>  == خانه‌داری از دیدگاه فقه == در اندیشه اسلامی، خانواده واحد اصلی برای تحقق آرامش است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۰.</ref> در [[فقه|فقه اسلامی]]، خانه‌داری تکلیف واجب زن نیست، بلکه فعالیتی انتخابی است که امکان دریافت دستمزد در قبال آن (اجرت‌المثل) وجود دارد.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷-۱۶۶.</ref> فعالیت‌هایی مانند آشپزی و فرزندپروری در شمار وظایف مشترک محسوب می‌شوند.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> برخلاف رویکرد فمینیستی که بر محاسبه مادی تأکید دارد، اسلام بر انتخاب آزادانه و کانون محبت خانواده تأکید می‌ورزد.<ref>شریفی و همکاران، «عدالت‏سنجی شغل خانه‌‏داری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.</ref>  == خانه‌داری در عصر نوین == در گذشته، زنان علاه بر کار خانه، در فعالیت‌هایی مانند کشاورزی و دام‌پروری نیز حضور داشتند اما نقش اصلی آنان در چارچوب خانه‌داری، همسری و مادری تعریف می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> انقلاب صنعتی با تفکیک محل کار از خانه، دوره‌ای جدید را رقم زد که به تدریج به خروج زنان از خانه و اشتغال در عرصه عمومی انجامید.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲-۲۰۹.</ref> جنبش‌های فمینیستی نیز با شعار برابری‌خواهی، این روند را شتاب بخشیدند. با این حال، اشتغال بیرون از خانه به معنای کاهش مسئولیت‌های سنتی زنان نبود و پدیده «بار دوگانه» یا تعارض بین نقش شغلی و خانوادگی را ایجاد کرد.<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref> این تجربه دشوار، همراه با بازاندیشی درباره اولویت‌های زندگی، در برخی جوامع به تمایلی برای بازگشت به کانون خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با رسمیت بخشیدن به خانه‌داری به‌عنوان یک شغل، حمایت‌هایی مانند برخورداری از خدمات بیمه درمانی و تأمین اجتماعی، دریافت حقوق از دولت برای دوران مراقبت از کودکان خردسال خود،  سهیم بودن در حق بیمه بازنشستگی همسران خود، بسته‌های حمایتی کالایی و نیز اجرای ایده کارـ خانواده در برخی کشورهای صنعتی مانند کار پاره‌وقت و تسهیلات دیگر را برای زنان خانه‌دار یا شاغل فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>  == خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی == در اسلام، خانه‌داری نه یک تکلیف الزامی جنسیتی، بلکه یک وظیفه‌ای انتخابی و دارای ارزش افزوده است که نقش مادری و همسری را در بر می‌گیرد. این نگاه، با به رسمیت شناختن حق مالی زن یا اجرت‌المثل در قبال کار خانگی، درصدد است تا از یک سو، ارزش اقتصادی این فعالیت را تصدیق کند و از سوی دیگر، با تأکید بر مشترک بودن مدیریت امور خانه، الگویی مبتنی بر مشارکت و تقسیم کار بین مرد و زن ارائه کند.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲-۳۰۱.</ref> این چارچوب نظری، در بستر سبک زندگی اسلامی-ایرانی، کارکردی اجتماعی و فرافردی می‌یابد. خانه در این دیدگاه، کارکردی فراتر از یک واحد مسکونی دارد و کانون اصلی جامعه‌پذیری، انتقال فرهنگ و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر این نهاد، مستقیماً بر سطح سلامت روانی و انسجام عاطفی اعضای خانواده تأثیر می‌گذارد و با ایجاد محیطی امن و پایدار، همچون یک سرمایه اجتماعی قوی عمل می‌کند که می‌تواند در مقیاس کلان به کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولت‌خواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref>  == راهکارهای حمایت از خانه‌داری == راه‌کارهای پیشنهادی برای حمایت از خانه‌داری در ۶ محور خلاصه می‌شود:

# شناسایی قانونی خانه‌داری به‌عنوان شغل.

# ایجاد نظام [[بیمه]] ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>سنجری‌مقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.</ref>

# ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی. ==پانویس==

{{پانویس}}

* آبوت، پاملا؛ والاس، کلر، ''جامعه‌شناسی زنان''، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.

* آزاد ارمکی، تقی، ''جامعه‌شناسی خانواده ایرانی''، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.

* هام، مگی، ''فرهنگ نظریه‏های فمنیستی''، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، 138۲ش.

* Primeau, A, Loree, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, ''The American Journal of Occupational Therapy'', Vol.1, 1992. ==