پرش به محتوا

قوم هزاره: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
پالایش متن
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
خط ۴۶: خط ۴۶:
'''شواهد زبان‌شناختی''': مطالعات نشان می‌دهد که هزاره‌ها از اقوام بومی افغانستان هستند. جی.پی. فریره، پژوهشگر فرانسوی قرن نوزدهم، با استناد به گزارش‌های کوئیتوس کورتیوس (مورخ یونانی)، حضور این قوم را از دورهٔ اسکندر مقدونی تأیید کرده است. عبدالحی حبیبی با ارائهٔ شواهد زبان‌شناختی، این نظریه را تقویت کرده و نام «هزاره» را محدود به مرکز افغانستان نمی‌داند، بلکه آن را به مردمان مناطق گسترده‌تری از ماهوبون تا کشمیر نسبت می‌دهد. به باور وی، گویش هزارگی ریشه‌های هندو-ایرانی دارد و با زبان‌های مغولی یا تاتاری ارتباطی ندارد. گزارش‌های سیاحان چینی مانند هیوان‌تسونگ نیز از حضور هزاره‌ها با نام‌های محلی پیش از دورهٔ مغول حکایت دارد. همچنین تحلیل واژه‌شناختی نشان می‌دهد که اصطلاح «هزاره» از واژهٔ آریایی «خوش‌دل» مشتق شده و ربطی به اصطلاح نظامی مغولی «مینگ» ندارد. حضور هزاره‌ها در آن سوی رود سند (که مغولان هرگز به آنجا نرسیدند) نیز نظریهٔ بازماندگان مغول را رد می‌کند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص47-49.</ref>
'''شواهد زبان‌شناختی''': مطالعات نشان می‌دهد که هزاره‌ها از اقوام بومی افغانستان هستند. جی.پی. فریره، پژوهشگر فرانسوی قرن نوزدهم، با استناد به گزارش‌های کوئیتوس کورتیوس (مورخ یونانی)، حضور این قوم را از دورهٔ اسکندر مقدونی تأیید کرده است. عبدالحی حبیبی با ارائهٔ شواهد زبان‌شناختی، این نظریه را تقویت کرده و نام «هزاره» را محدود به مرکز افغانستان نمی‌داند، بلکه آن را به مردمان مناطق گسترده‌تری از ماهوبون تا کشمیر نسبت می‌دهد. به باور وی، گویش هزارگی ریشه‌های هندو-ایرانی دارد و با زبان‌های مغولی یا تاتاری ارتباطی ندارد. گزارش‌های سیاحان چینی مانند هیوان‌تسونگ نیز از حضور هزاره‌ها با نام‌های محلی پیش از دورهٔ مغول حکایت دارد. همچنین تحلیل واژه‌شناختی نشان می‌دهد که اصطلاح «هزاره» از واژهٔ آریایی «خوش‌دل» مشتق شده و ربطی به اصطلاح نظامی مغولی «مینگ» ندارد. حضور هزاره‌ها در آن سوی رود سند (که مغولان هرگز به آنجا نرسیدند) نیز نظریهٔ بازماندگان مغول را رد می‌کند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص47-49.</ref>


'''شواهد باستان‌شناختی''' و '''مردم‌شناختی''': سیدعسکر موسوی در کتاب «هزاره‌های افغانستان» با بررسی شواهد باستان‌شناختی و مردم‌شناختی، بر این باور است که هزاره‌ها از دیرباز در منطقهٔ هزاره‌جات سکونت داشته‌اند. شواهد باستان‌شناسی در بامیان نشان می‌دهد که سکونت جوامعی با ویژگی‌های فیزیکی مشابه هزاره‌های امروزی به حدود ۲۳۰۰ سال پیش بازمی‌گردد؛ به‌ویژه در نقاشی‌های دیواری و مجسمه‌های بودایی دورهٔ کوشانیان (قرن دوم میلادی) قابل مشاهده است. گسترش آیین بودایی در قرن سوم پیش‌از میلاد، تحولات اجتماعی و فرهنگی دورهٔ یفتلی‌ها (هپتالیان) در قرن پنجم میلادی و حکمرانی نزدیک به هزار سالهٔ سلسله‌های ترک آسیای مرکزی، تأثیرات زبانی و اجتماعی برجای نهاده که در گویش و فرهنگ هزاره‌های امروزی و نیز در شاهنامهٔ فردوسی، قابل ردیابی است.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص66-73.</ref>
'''شواهد باستان‌شناختی''' و '''مردم‌شناختی''': سیدعسکر موسوی در کتاب «هزاره‌های افغانستان» با بررسی شواهد باستان‌شناختی و مردم‌شناختی، بر این باور است که هزاره‌ها از دیرباز در منطقهٔ هزاره‌جات سکونت داشته‌اند. شواهد باستان‌شناسی در بامیان نشان می‌دهد که سکونت جوامعی با ویژگی‌های فیزیکی مشابه هزاره‌های امروزی به حدود ۲۳۰۰ سال پیش بازمی‌گردد؛ به‌ویژه در نقاشی‌های دیواری و مجسمه‌های بودایی دورهٔ [[کوشانیان]] (قرن دوم میلادی) قابل مشاهده است. گسترش آیین بودایی در قرن سوم پیش‌از میلاد، تحولات اجتماعی و فرهنگی دورهٔ یفتلی‌ها (هپتالیان) در قرن پنجم میلادی و حکمرانی نزدیک به هزار سالهٔ سلسله‌های ترک آسیای مرکزی، تأثیرات زبانی و اجتماعی برجای نهاده که در گویش و فرهنگ هزاره‌های امروزی و نیز در شاهنامهٔ فردوسی، قابل ردیابی است.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص66-73.</ref>


=== دیدگاه جدید بودن سکونت هزاره‌ها در افغانستان ===
=== دیدگاه جدید بودن سکونت هزاره‌ها در افغانستان ===

نسخهٔ کنونی تا ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۳

قوم هزاره
یک مرد هزاره در حال نماز
یک مرد هزاره در حال نماز


قوم هزاره؛ از اقوام بومی و فارسی‌زبان افغانستان.

قوم هزاره از اقوام بومی و اصیل افغانستان با پیشینهٔ کهن تاریخی است که به‌طور عمده در مناطق مرکزی با نام هزاره‌جات یا هزرستان زندگی می‌کنند و به گویش هزارگی از زبان فارسی سخن می‌گویند. اکثریت هزاره‌ها شیعه اثنی‌عشری هستند، اما اقلیت‌های شیعهٔ اسماعیلی و اهل‌سنت نیز میان آنان وجود دارد. این قوم علاوه‌بر افغانستان، در ایران، پاکستان و آسیای میانه سکونت دارند و امروزه به‌دلیل مهاجرت، در کشورهای اروپایی، روسیه، آمریکا و ترکیه نیز حضور پررنگی دارند. در دههٔ ۱۸۹۰م، امیر عبدالرحمان حملات خشونت‌آمیزی علیه هزاره‌ها انجام داد که به نسل‌کشی و غصب سرزمین آنها منجر شد. در دهه‌های اخیر، هزاره‌ها با تشکیل احزاب سیاسی مانند حزب وحدت اسلامی افغانستان، نقش مهمی در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان ایفا کردند. پس از سقوط حکومت طالبان در ۲۰۰۱م، حضور مردم هزاره در نهادهای سیاسی و فرهنگی افزایش یافت، اما با بازگشت طالبان در ۲۰۲۱م بار دیگر با تبعیض و محرومیت روبه‌رو شدند.

نام‌گذاری

واژهٔ «هزاره» در زبان فارسی به‌معنای هزار است. برخی پژوهشگران وجه تسمیهٔ این قوم را به سکونت آنان در سرزمینی با هزاران چشمه، نهر، دره و کوه نسبت داده‌اند و برخی دیگر آن را نشانهٔ جمعیت بسیار و توانایی تأمین هزار سوارکار برای قشون شاهی دانسته‌اند.[۱]

در دایرةالمعارف آمریکانا، از این قوم با عنوان خزاره یاد شده که به دریای خزر اشاره دارد؛ دایرةالمعارف فرهنگ روسی نیز هزاره‌ها را ساکنان مناطق ولگا و قفقاز معرفی کرده و بر اثرپذیری این نام از دریای خزر تأکید دارد.[۲]

محمدیونس طغیان ساکایی، استاد دانشگاه کابل، با استناد به باور آریایی‌ها به هفت کشورِ آفریده‌شده، سرزمین «اَرِزَهی» را در اوستا (که شش بار از آن یاد شده) به‌معنای کشت‌زار و چراگاه می‌داند. از آنجا که مردم برخی مناطق هزاره در گویش خود را «اَزرَه» می‌نامند، کارشناسان این واژه را تغییریافتهٔ «اَرِزَه» دانسته‌اند که با موقعیت جغرافیایی کنونی هزاره‌ها هم‌خوانی دارد.[۳]

تبارشناسی

دربارهٔ تبار هزاره‌ها، دو دیدگاه کلی وجود دارد: گروهی آنان را ساکنان بومی افغانستان می‌دانند و گروهی دیگر آنان را ساکنان جدید این سرزمین به‌شمار می‌آورند.

دیدگاه بومی‌بودن هزاره‌ها

پژوهشگران برای اثبات بومی‌بودن هزاره‌ها، به دو دسته شواهد استناد کرده‌اند:

شواهد زبان‌شناختی: مطالعات نشان می‌دهد که هزاره‌ها از اقوام بومی افغانستان هستند. جی.پی. فریره، پژوهشگر فرانسوی قرن نوزدهم، با استناد به گزارش‌های کوئیتوس کورتیوس (مورخ یونانی)، حضور این قوم را از دورهٔ اسکندر مقدونی تأیید کرده است. عبدالحی حبیبی با ارائهٔ شواهد زبان‌شناختی، این نظریه را تقویت کرده و نام «هزاره» را محدود به مرکز افغانستان نمی‌داند، بلکه آن را به مردمان مناطق گسترده‌تری از ماهوبون تا کشمیر نسبت می‌دهد. به باور وی، گویش هزارگی ریشه‌های هندو-ایرانی دارد و با زبان‌های مغولی یا تاتاری ارتباطی ندارد. گزارش‌های سیاحان چینی مانند هیوان‌تسونگ نیز از حضور هزاره‌ها با نام‌های محلی پیش از دورهٔ مغول حکایت دارد. همچنین تحلیل واژه‌شناختی نشان می‌دهد که اصطلاح «هزاره» از واژهٔ آریایی «خوش‌دل» مشتق شده و ربطی به اصطلاح نظامی مغولی «مینگ» ندارد. حضور هزاره‌ها در آن سوی رود سند (که مغولان هرگز به آنجا نرسیدند) نیز نظریهٔ بازماندگان مغول را رد می‌کند.[۴]

شواهد باستان‌شناختی و مردم‌شناختی: سیدعسکر موسوی در کتاب «هزاره‌های افغانستان» با بررسی شواهد باستان‌شناختی و مردم‌شناختی، بر این باور است که هزاره‌ها از دیرباز در منطقهٔ هزاره‌جات سکونت داشته‌اند. شواهد باستان‌شناسی در بامیان نشان می‌دهد که سکونت جوامعی با ویژگی‌های فیزیکی مشابه هزاره‌های امروزی به حدود ۲۳۰۰ سال پیش بازمی‌گردد؛ به‌ویژه در نقاشی‌های دیواری و مجسمه‌های بودایی دورهٔ کوشانیان (قرن دوم میلادی) قابل مشاهده است. گسترش آیین بودایی در قرن سوم پیش‌از میلاد، تحولات اجتماعی و فرهنگی دورهٔ یفتلی‌ها (هپتالیان) در قرن پنجم میلادی و حکمرانی نزدیک به هزار سالهٔ سلسله‌های ترک آسیای مرکزی، تأثیرات زبانی و اجتماعی برجای نهاده که در گویش و فرهنگ هزاره‌های امروزی و نیز در شاهنامهٔ فردوسی، قابل ردیابی است.[۵]

دیدگاه جدید بودن سکونت هزاره‌ها در افغانستان

برخی پژوهشگران با استناد به ویژگی‌های ظاهری و شیوه‌های رزمی، هزاره‌ها را ساکنان جدید افغانستان و از تبار مغول‌ها دانسته‌اند.[۶] برخی پیدایش هزاره‌ها را به کوچ ایل نیکودر، شاهزاده جغتایی، مرتبط می‌دانند. گروهی آنان را آمیزه‌ای از سربازان ترک و مغول با ساکنان بومی می‌پندارند و به واژگان ترکی و مغولی در گویش هزارگی اشاره دارند. برخی نیز هزاره‌ها را ترکیبی از اقوام ترک، مغول، پشتون و تاجیک تصور می‌کنند، در حالی که از نظر فرهنگی، زبانی و مذهبی با هیچ‌یک شباهت کامل ندارند. عده‌ای هم هزاره‌ها و ایماق‌ها را در اصل یک قوم می‌دانند که پس از گرایش به اسلام از هم جدا شده‌اند، اما آداب‌ورسوم آنان مشابه باقی مانده است.[۷]

رد نظریه جدید بودن سکونت هزاره‌ها

به باور بسیاری از محققان ازجمله سیدعسکر موسوی، فرضیهٔ مغولی‌بودن هزاره‌ها فاقد مستندات محکم تاریخی است و عمدتاً بر فرضیات و مشابهت‌های ظاهری استوار است. دلایل رد این نظریه عبارت‌اند از:

  • نیروهای چنگیز پس از فتوحات به وطن اصلی خود بازمی‌گشتند و به‌صورت انبوه در مناطق فتح‌شده ساکن نمی‌شدند.
  • مغولان مناطق حاصل‌خیزتر را برای اسکان ترجیح می‌دادند، نه نواحی کوهستانی و صعب‌العبور هزاره‌جات را.
  • در افغانستان گروه‌های کوچکی با نام مغول وجود دارند که از هزاره‌ها متمایز هستند.
  • هیچ هزاره‌ای به زبان مغولی تکلم نمی‌کند و با فرهنگ مغولی آشنایی ندارد.
  • هیچ سند معتبری دال بر دستور چنگیز یا فرماندهانش برای اسکان در هزاره‌جات وجود ندارد.[۸]

عبدالحی حبیبی نیز در مقاله‌ای (۱۳۴۱ش) با استناد به شواهد تاریخی، هزاره‌ها را دارای پیشینه‌ای بسیار کهن‌تر از دورهٔ مغول می‌داند؛ حتی در مناطق ماورای رود سند تا دامنه‌های کشمیر نیز گروه‌هایی با نام هزاره حضور داشته‌اند، در حالی که چنگیزخان هرگز از رود سند عبور نکرده بود.[۹]

هزاره‌جات

دختران هزاره از غزنی
دختران هزاره از غزنی

قلمرو هزاره‌جات در متون تاریخی با نام بربرستان شناخته می‌شد و در شاهنامهٔ فردوسی به‌عنوان حکومتی مستقل توصیف شده است. بر اساس پژوهش‌های معاصر، قلمرو تاریخی بربرستان از شمال مکران تا جنوب بلخ و از غرب کابل تا زابلستان و شرق هرات امتداد داشت.[۱۰] این منطقه به‌دلیل قرارگیری در مسیر جادهٔ ابریشم، از اهمیت تجاری برخوردار بود. در دورهٔ خراسان بزرگ، این ناحیه، غرجستان نامیده می‌شد، هرچند برخی محققان محدودهٔ غرجستان را محدودتر از قلمرو هزارستان می‌دانند. اصطلاح هزاره‌جات یا هزارستان پس از دورهٔ مغول (حدود ۱۲۰۰م) رواج یافت.[۱۱]

قلمرو هزاره‌ها در این دوره شامل ولایت‌های میدان وردک، غزنی، ارزگان، زابل، قندهار، هلمند تا مرز هرات، نیمروز، بادغیس، فراه، بامیان، دایکندی، غور، پروان، بغلان، سمنگان، بلخ و سرپل بود.[۱۲] برخی پژوهشگران مرزهای تاریخی آن را تا بلوچستان و شاهراه کویته نیز امتداد داده‌اند.[۱۳]

پس از سرکوب قیام هزاره‌ها (۱۸۹۳م) توسط عبدالرحمان‌خان، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار کیلومتر مربع از اراضی حاصلخیز آنان به تصرف درآمد و مهاجرت اجباری از مناطق ارزگان، غزنی، زابل، قندهار، بلوچستان، هرات، میدان وردک، کابل، هلمند و ننگرهار رخ داد. شواهد این حضور دیرینه، روستاهای هزارگی، قلعه‌ها و قبرستان‌های تاریخی باقی‌مانده است.[۱۴] اگرچه برخی ساکنان فعلی به حقوق تاریخی هزاره‌ها اذعان دارند،[۱۵] فشار برای جابه‌جایی اجباری تا دورهٔ معاصر ادامه یافت؛ برای مثال هزاره‌های باغچار ارزگان در ۱۳۸۹ش سرزمین خود را از دست دادند.[۱۶]

امروزه تمرکز اصلی هزاره‌ها در مناطق مرکزی افغانستان است، اما گروه‌هایی از آنان در تَخار، جوزجان، فاریاب، پنجشیر، نَنگرهار،[۱۷] قُندوز، بَدَخشان،[۱۸] هرات،[۱۹] پَکتیکا، پَکتیا، خوست[۲۰] و لَغمان نیز حضور دارند.[۲۱]

ویژگی‌های اقلیمی و جغرافیایی

هزاره‌جات، سردسیر با زمستان‌های طولانی و بارش‌های سنگین برف است[۲۲] و مراتع غنی برای دامداری دارد.[۲۳] در این منطقه جنگل وجود ندارد و مردم با پرورش درختان چنار، کالینوز (نوعی بید)، ایوا (بید مجنون) و بید، نیازهای خود را در نجاری، ساخت‌وساز و سوخت تأمین می‌کنند. در سال ۱۹۵۴م، ویلفرد تسیگر ۲۱۱ گونهٔ گیاهی از این منطقه جمع‌آوری و در موزهٔ تاریخ طبیعی انگلستان به نمایش گذاشت.[۲۴]

هزاره‌جات سرچشمهٔ رودخانه‌های کابل (گذرگاه اونی)، ارغنداب (سنگ‌ماشه)، هیرمند (حوزهٔ غوربند)، هریرود (لعل و سرجنگل)، مرغاب، بلخاب و کندز است که موقعیت راهبردی آن را در تأمین منابع آب شیرین افغانستان تثبیت کرده است.[۲۵] رشته‌کوه‌های اصلی آن شامل سلسله‌کوه‌های بابا (از بامیان تا ۲۰۰ کیلومتر به سمت غرب)، سفیدکوه، سیاه‌کوه، تیربند ترکستان، سنگ‌شانده، کوه‌دامن، پس‌کوه، پیتاب، هزاردره، حاجی‌گک، درزه‌درختان و بند امیر است[۲۶] که برخی در ادبیات شفاهی و هنرهای دستی مردم ستایش شده‌اند.[۲۷]

هزارجات دارای ذخایر معدنی غنی از جمله گوگرد، مس، یشم سبز، زبرجد، کوارتز، میکا، مرمر، سنگ سرمه، سرب، آلومینیوم، روی، آهن، گرانیت و سنگ گچ است.[۲۸] بزرگ‌ترین معدن آهن در حاجی‌گک (مرز بهسود و بامیان) و بزرگ‌ترین منابع ذغال‌سنگ در بامیان، دره‌صوف، بغلان و بلخاب قرار دارد.[۲۹]

مردان هزاره ۱۸۴۰ (میلادی) - شهر غزنی، نقاشی جیمز اتکینسون
مردان هزاره در حدود ۱۸۴۰م در روستاهای غزنی، نقاشی جیمز اتکینسون

طبیعت و میراث فرهنگی

میراث فرهنگی و تاریخی ملموس هزارجات شامل قلعه‌ها و مجسمه‌های بودا، شهر ضحاک و شهر غلغله در بامیان، شهر بربر و قلعهٔ چهل‌برج (با بیش از ۳۰۰ برج) در یکه‌ولنگ، دو کتیبهٔ هفتالیت ارزگان (کشف ۱۹۵۳م)، کافرقلعه (دژ سنگی در نزدیکی ترینکوت)، نقاشی‌های صخره‌ای جاغوری (شامل تصاویر بز کوهی و صحنهٔ نبرد) و تپهٔ شاه‌قورغان در اجرستان زابل است.[۳۰] منار جام در ولایت غور نیز از میراث‌های فرهنگی این منطقه محسوب می‌شود.[۳۱]

بند امیر (اولین پارک ملی افغانستان) در قلب هزارجات، شامل پنج دریاچهٔ کوچک به نام‌های بند هیبت (بند امیر)، بند قنبر، بند غلامان، بند ذوالفقار و بند پنیر است. بر اساس باور محلی، امام علی برای مهار جریان آب در این مکان حاضر شده و به همین دلیل به «قدمگاه حضرت علی» شهرت یافته است. آب دریاچه‌ها از طریق دیواره‌های طبیعی به‌صورت آبشار سرازیر می‌شود و منبع تغذیهٔ رودخانهٔ یکه‌اولنگ است. این مجموعه توسط کوه‌های بلند احاطه شده و مملو از ماهی‌های گوناگون است.[۳۲] تپهٔ اژدها در بامیان، دریاچهٔ ناور و کوه عروس (بلندترین قلهٔ بابا) از دیگر مناظر طبیعی هزارجات هستند.[۳۳]

غارهای طبیعی منطقه شامل سنگ‌خانه در کوه‌برون بهسود، کفترغار در گیزاب، غار لیگان در ورس، غار خرک در دایکندی، غار پسرویه،[۳۴] غار منته‌گک در یکه‌اولنگ، غار یخ و غار خرس در درهٔ قازان، و غار فریدون (یادشده در شاهنامه) در شهیدان بامیان است که هرکدام دارای افسانه‌های محلی هستند.[۳۵]

جمعیت‌شناسی

فیض‌محمد کاتب نویسنده و تاریخ‌نگار
فیض‌محمد کاتب نویسنده و تاریخ‌نگار

درباره جمعیت هزاره‌ها تاکنون سرشماری دقیقی انجام نشده و تمامی آمارهای موجود، گمانه‌زنی‌های پژوهشگران است. فیض‌محمد کاتب در ۱۳۰۶ش، جمعیت آنان را حدود ۲ میلیون و ۲۵۰ هزار نفر برآورد کرد.[۳۶] حسن پولادی در اوایل دههٔ ۱۳۵۰ش، این رقم را ۳ میلیون[۳۷] و سیدعسگر موسوی در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، با احتساب مهاجران ایران و پاکستان، جمعیت را حدود ۴ میلیون نفر دانست.[۳۸] بصیراحمد دولت‌آبادی نیز تخمین زده که هزاره‌ها حدود ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند.[۳۹]

ساختار اجتماعی

قوم هزاره شامل شیعیان، سنیان و اسماعیلیان است و از طوایف گوناگون تشکیل شده است. بسیاری از این طوایف با پیشوند «دای» یا «دی» شناخته می‌شوند و برخی دیگر نیز به‌عنوان طوایف مستقل محسوب می‌گردند. کاظم یزدانی ۲۲ دای را برای هزاره‌ها برشمرده است: دایکلان، دایزنگی، دایچوپان، دایختا، دایپولاد، دایمیرک، دایه، دایمیرکیشه، دایمیرداد، دایکندی، دایدهقان، دایقوزی، دایزنیات، دایملک، دایبیرکه، داینوری، دایمیری، دایدیغک، دایحقانی، دایقلندر، دایختن و دایکیو.[۴۰] همچنین بهسود، جاغوری، جغتو، شیخ‌علی، ترکمنی، محمدخواجه، قره‌باغی، چهاردسته، قلندر، مسکه، بچه‌غلام، اُرُزگانی و داهله، از دیگر طوایف مستقل و شناخته‌شدهٔ هزاره‌ها هستند.[۴۱]

ساختار اجتماعی جامعهٔ هزاره را می‌توان در چهار سطح زیر دسته‌بندی کرد:

  • خانواده: کوچک‌ترین واحد اجتماعی است که به سه نوع هسته‌ای، گسترده و مرکب تقسیم می‌شود.
  • تُول: چند خانواده، یک واحد بزرگ‌تر به نام «تُول» را تشکیل می‌دهند. هر تُول رئیسی به نام «ملک» دارد که مسئول حل اختلافات و نمایندگی خانواده‌هاست. ملک مقام رسمی ندارد، اما از نظر اجتماعی به‌عنوان رئیس تُول شناخته می‌شود.
  • طایفه: چند تُول، یک طایفه را پدید می‌آورند که واحد پیچیده‌تری است و روابط اجتماعی و اقتصادی گسترده‌تری دارد. هر طایفه رئیسی به نام ارباب یا خان دارد که معمولاً ثروتمند و دارای نفوذ سیاسی-اقتصادی است. ملک نقش واسطه بین خان و خانواده‌ها را ایفا می‌کند.
  • قوم: چند طایفه، یک قوم را تشکیل می‌دهند که بالاترین واحد در هرم اجتماعی هزاره‌هاست و شبکه‌ای پیچیده از روابط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی محسوب می‌شود. در گذشته، هر قوم رهبری مقتدر به نام میر یا سلطان داشت که اختیارات گسترده‌ای در امور قوم خود داشت. برخی از این رهبران، مانند یوسف‌بیگ مالستان، بر چند قوم حکمرانی می‌کردند و از قدرت و نفوذ قابل‌توجهی برخوردار بودند.[۴۲]

تبعیض قومی

در دوران حکومت عبدالرحمان (۱۸۸۰–۱۹۰۱م)، حملات نظامی گسترده‌ای علیه قوم هزاره صورت گرفت و سیاست‌های نژادپرستانه به‌صورت سازمان‌یافته علیه هزاره‌ها اعمال شد. پس از قتل‌عام گستردهٔ هزاره‌ها، تعدادی از بازماندگان این قوم به بردگی گرفته شدند. بازارهای برده‌فروشی در کابل و قندهار، زنان و کودکان هزاره را به فروش می‌رساندند. مردان هزاره نیز به بیگاری گماشته می‌شدند.[۴۳] در ۱۸۹۱–۱۸۹۲م، هزاره‌ها علیه حکومت افغانستان شوریدند.[۴۴] در دوران حکومت امان‌الله، تحولات مهمی رخ داد؛ در ۱۹۲۱م، اولین فرمان لغو برده‌داری صادر شد و در ۱۹۲۳م، این سیستم به‌صورت رسمی ممنوع اعلام شد، اما پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن در ساختار افغانستان باقی ماند و هزاره‌ها به مدت یک‌سده تا روی کار آمدن دولت حزب دموکراتیک خلق در ۱۳۵۷ش، در انزوای سیاسی، اجتماعی و محرومیت‌های اقتصادی بودند.[۴۵]

با آغاز جهاد مردم مسلمان افغانستان علیه حکومت کمونیستی در سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۵۰ش، هزاره‌ها نیز در داخل و خارج افغانستان، چندین حزب جهادی تأسیس کردند و پس از مدتی کوشیدند با تأسیس یک حزب قدرت‌مند، جایگاه خود را در سطح ملی تثبیت کنند.[۴۶] در ۱۳۶۸ش، هزاره‌ها با ادغام احزاب مختلف، حزب وحدت اسلامی افغانستان را ایجاد کردند. عبدالعلی مزاری، به‌عنوان اولین دبیرکل حزب وحدت اسلامی، هدف از تشکیل این حزب را تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت سیاسی شیعیان هزاره در سیاست‌های ملی افغانستان اعلام کرد.[۴۷][۴۸]

با روی کار آمدن طالبان، شیعیان هزاره بار دیگر مورد قتل‌عام قرار گرفتند.[۴۹] پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش مردم هزاره توانستند در چند دور پارلمان کرسی‌های قابل توجهی را به‌دست‌ آورند، در حکومت حضور یافته و در چهار دوره، سِمَت معاونت‌دوم ریاست‌جمهوری افغانستان را کسب کنند. همچنین توانستند چندین کرسی وزارت در دولت را به دست آورده و یک نفر نیز در سِمَت شورای عالی قضایی منصوب شود. با وجود این، برخی سازمان‌های غیردولتی (NGO)، گزارش‌هایی از بدترشدن وضعیت حقوق شهروندی مردم هزاره و حملات نژادپرستانه علیه آنها ارائه داده‌اند.[۵۰] در شروع دور جدید تسلط طالبان در افغانستان از ۱۴۰۰ش، هزاره‌ها دوباره به حاشیه رانده شده و مورد تبعیض‌های بسیاری قرار گرفته‌اند.

مهاجرت هزاره‌ها

مهاجرت قوم هزاره ریشه در سیاست‌های تبعیض‌آمیز دورهٔ عبدالرحمان دارد[۵۱] و در دوره‌های بعدی همچون حکومت دموکراتیک خلق، جنگ‌های داخلی و حاکمیت طالبان تداوم یافته است.[۵۲] عوامل اصلی مهاجرت هزاره‌ها عبارت است از: نسل‌کشی و کوچ اجباری در دورهٔ عبدالرحمان، اختناق سیاسی و حذف مخالفان،[۵۳][۵۴] حفظ مذهب در برابر ارتش شوروی[۵۵] و جنگ‌های داخلی.[۵۶][۵۷] این مهاجرت، گاهی به شهرهای بزرگ در داخل افغانستان[۵۸] و گاهی به کشورهای همسایه و سپس دیگر نقاط جهان صورت گرفته که آخرین موج آن پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۱۴۰۰ش رخ داده است.[۵۹] تا سال ۲۰۱۶م، هزاره‌ها در کشورهایی مانند پاکستان، ایران، آلمان، ترکیه، اتریش، استرالیا، سوئد، سوریه، بریتانیا، آمریکا، هلند، کانادا و دانمارک پراکنده بودند.[۶۰][۶۱][۶۲] پس از ۲۰۲۱م، مهاجرت به کشورهای همجوار، اروپا و آمریکا افزایش یافته است.[۶۳] این گونه از مهاجرت موجب رشد آگاهی‌های سیاسی، مشارکت اجتماعی زنان و شکل‌گیری نهادهای مدنی شده، اما در عین حال چالش‌هایی چون گسست نسلی و تغییر الگوهای فرهنگی را نیز به همراه داشته است.[۶۴]

هزاره‌های شبه‌قارهٔ هند: پیش از دههٔ ۱۲۷۰ش، هزاره‌ها در مشاغل نظامی و تجاری هند بریتانیایی فعالیت داشتند. پس از حملات عبدالرحمان، گروه‌های بزرگی از غزنی، بهسود و قندهار به کویته پناه بردند و امروزه در شهرهای مختلف پاکستان پراکنده هستند. دولت پاکستان در ۱۹۶۲م آنان را به‌عنوان یکی از اقوام رسمی به‌رسمیت شناخت.[۶۵] چهره‌های شاخصی چون ژنرال محمدموسی و قاضی فایز عیسی (رئیس دادگاه عالی پاکستان در ۲۰۲۳م) از این جامعه برخاسته‌اند.[۶۶] هزاره‌های کویته از دههٔ ۱۹۸۰م هدف حملات تروریستی بوده‌اند.[۶۷]

هزاره‌های ایران: حضور هزاره‌ها در ایران به دورهٔ نادرشاه افشار بازمی‌گردد که گروه‌هایی از آنان را در مناطق مرزی مستقر کرد و بعدها در ساختار نظامی زندیان و قاجاریه نیز نقش داشتند.[۶۸] محمدیوسف خان هزاره (صولت‌السلطنه) از چهره‌های برجستهٔ آنان در دورهٔ مشروطیت بود که در ۱۳۲۲ش کشته شد.[۶۹] هزاره‌های مهاجر پس از دوره عبدالرحمان به‌طور عمده در شهرهای خراسان ساکن شدند و بعدها به تهران و مازندران نیز گسترش یافتند. در دورهٔ قاجار به این گروه بربری گفته می‌شد[۷۰] که بعدها به خاوری تغییر نام دادند.[۷۱] بر اساس اسناد تاریخی، ورود مهاجران هزاره به ایران به گسترش نان بربری، در ایران منجر شد.[۷۲] موج‌های جدید مهاجرت هزاره‌ها به ایران در دهه‌های ۱۳۵۰ش به‌عنوان نیروی کار و تحصیل علوم دینی، ۱۳۶۰ش (پس از حملهٔ شوروی) و ۱۳۷۰ش (در دورهٔ طالبان) رخ داد.[۷۳]

هزاره‌های عراق: روابط هزاره‌ها با عراق از طریق حوزه‌های علمیهٔ نجف و کربلا شکل گرفت. در دههٔ ۱۳۲۰ش گروهی برای کار در صنعت نفت به عراق مهاجرت کردند[۷۴] و در منطقهٔ جُدَیده نجف ساکن شدند، اما پس از کودتای بعث، بسیاری به‌دلیل مشکلات هویتی اخراج شدند.[۷۵]

هزاره‌های آسیای میانه: پس از حوادث ۱۲۷۰ش، شمار زیادی از هزاره‌های شمال افغانستان به مناطق تحت کنترل روسیهٔ تزاری (بخارا و سمرقند) مهاجرت کردند. برخی به شهرهای روسیه رفتند و گروهی نیز در ارتش تزاری خدمت کردند.[۷۶] هزاره‌هایی که به ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان، قزاقستان و داغستان مهاجرت کرده بودند، به‌دلیل شباهت‌های نژادی و ظاهری، پس از مدتی، به‌صورت کامل با مردم آن مناطق یکی شده و زبان و هویت قومی خود را از دست دادند.[۷۷]

فرهنگ

فرهنگ هزاره‌ها تلفیقی غنی از عناصر تاریخی، اسلامی و هنری است که هویت منحصربه‌فرد این قوم را شکل می‌دهد. لهجهٔ هزارگی و ادبیات شفاهی، صنایع دستی، غذاهای سنتی و موسیقی با سازهایی چون دمبوره، از ارکان فرهنگی این قوم به‌شمار می‌روند.[۷۸] نهاد خانواده در جامعهٔ هزاره از ارکان اساسی زندگی اجتماعی است و مهاجران هزاره نیز با برگزاری مراسم سنتی مانند شب یلدا و نوروز، هویت خود را حفظ کرده‌اند.[۷۹]

دین و مذهب

مردم هزاره مسلمان هستند و به سه گروه عمده تقسیم می‌شوند: اکثریت شیعهٔ دوازده‌امامی، اقلیت اسماعیلی و گروهی اهل تسنن.[۸۰]

هزاره‌های امامیه: تشیع به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی و اجتماعی هزاره‌ها تثبیت شده است. آنان در طول تاریخ با محرومیت مواجه بودند، اما با تلاش در راه احقاق حقوق خود،[۸۱] تشیع برای اولین بار در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان به‌رسمیت شناخته شد.[۸۲] دربارهٔ چگونگی گرایش هزاره‌ها به تشیع، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد، ازجمله: تأثیر صفویان، ایلخانان مغول و مهاجرت شیعیان به مناطق شرقی.[۸۳][۸۴]

هزاره‌های اسماعیلی: این گروه اقلیتی هستند که گسترش آنان از ۹۴۰ق در افغانستان آغاز شد و ناصرخسرو در ترویج آن نقش داشت. آنان در ولایات بدخشان، کابل، بامیان، میدان وردک، پروان، بغلان، سمنگان و زابل حضور دارند و در طول تاریخ سرکوب‌های شدیدی را تجربه کرده‌اند.[۸۵][۸۶]

هزاره‌های اهل‌سنت: این گروه به‌طور عمده پس از سرکوب‌های گسترده در دورهٔ عبدالرحمان‌خان به مذهب تسنن گرایش یافتند و تمرکز آنان در ولایت‌های شمالی و شمال‌شرقی افغانستان (بغلان، قندوز و بدخشان) است.[۸۷][۸۸] آنان با چالش‌هایی چون تقیه، عدم پذیرش کامل و بحران هویت دوگانه مواجه بوده‌اند.[۸۹] آنها پس از ۲۰۰۱م، تلاش برای بازتعریف هویت خود را آغاز کردند و به‌عنوان پل ارتباطی بین جوامع شیعه و سنی عمل می‌کنند.[۹۰][۹۱]

زبان و ادبیات

زبان هزاره‌ها، فارسی دری با گویش هزارگی است که از اصیل‌ترین شاخه‌های فارسی دری و میراث زبانی کهن محسوب می‌شود و پیوند عمیقی با زبان اوستایی و فارسی باستان دارد.[۹۲] این گویش از واژگان مغولی و ترکی نیز تأثیر پذیرفته، اما فاقد سنت نوشتاری است.[۹۳] در گویش هزارگی، دو واج «ٹ» و «ڈ» تلفظ می‌شود که ریشه در اوستا و پارسی کهن دارد.[۹۴][۹۵]

ادبیات هزاره‌ها ماهیت شفاهی و عامیانه دارد و شامل ترانه‌های عاشقانه (دیدو/بولبی)، سوگواری (مخته)، لالایی، دوبیتی، چهاربیتی و غزل است. ضرب‌المثل‌های حکیمانه و داستان‌های فولکلوریک مانند داستان بند امیر نیز بخشی از این میراث هستند.[۹۶][۹۷][۹۸] میراث مکتوب مردم هزاره شامل قرائت و حفظ آثار کلاسیک فارسی مانند شاهنامه، دیوان حافظ و گلستان سعدی است.[۹۹]

قَبُورداغ
قَبُورداغ

غذاهای سنتی

فرهنگ غذایی هزاره‌ها بازتابی از شرایط اقلیمی، معیشتی و سنت‌های دیرین این مردم است. تنوع غذایی این قوم با توجه به فصل‌ها، مناسبت‌های مذهبی و آیینی شکل گرفته و حتی در شرایط مهاجرت و جوامع مهاجرپذیر نیز حفظ شده است.[۱۰۰] انواع غذاهای سنتی هزاره‌ها عبارت است از:

  • نان‌ها: پنجه‌کش،[۱۰۱] تیکی‌اویتو،[۱۰۲] فتیرمال و خَمرِی؛[۱۰۳]
  • غذاهای گوشتی: قَدِید،[۱۰۴] قَبُورداغ، گوشت‌کوچه و شوربا؛[۱۰۵]
  • غذاهای آردی: حلوای سُوجی و سپیدک، اُگره، چوب‌جوش؛[۱۰۶]
  • غذاهای لبنی: نان‌بوته، دوغ‌سوز، شیربرنج؛[۱۰۷]
  • غذاهای گیاهی: پیرکی،[۱۰۸] بولانی[۱۰۹] و روش‌های متنوع پخت سیب‌زمینی؛[۱۱۰]
  • غذاهای حبوباتی: دلده، کوچه.[۱۱۱]

موسیقی

نوشتار اصلی: موسیقی هزارگی

جشنوارهٔ دمبوره
جشنوارهٔ دمبوره

در فرهنگ مردم هزاره، موسیقی و ترانه پیوندی جاودانه با زندگی دارد. هر تیره و طایفهٔ هزاره، نوازندگان و آوازخوانان ویژه‌ای دارند.[۱۱۲] سبک‌های موسیقی هزارگی که در گویش محلی به آن رفت می‌گویند،[۱۱۳] به‌تناسب آیین‌ها، مراسم و سنت‌های شادی و غم مردم هزاره به‌وجود آمده[۱۱۴] و ترانه‌های آن سینه به سینه انتقال یافته است.[۱۱۵] موسیقی هزارگی بخشی از موسیقی خراسان بزرگ است و دارای مقام‌ها و دستگاه‌های مختلف و اصیل است.[۱۱۶][۱۱۷] مقام مَخته طی قیام علیه عبدالرحمان شکل گرفت.[۱۱۸] پس از کودتای ۱۳۵۷ش، موسیقی برای بیداری سیاسی استفاده شد و موسیقی مقاومت رونق یافت.[۱۱۹][۱۲۰] مهم‌ترین سازهای موسیقی هزارگی عبارت است از: دمبوره، غیژک/قیچک، چنگ، دف/دایره، زیربغلی/تمبک و نی.[۱۲۱][۱۲۲] جشنوارهٔ دمبوره، نخستین بار در ۱۳۹۶ش با حمایت یونسکو و کشور چین در بامیان برگزار شد.[۱۲۳]

بر اساس تحقیقات انجام شده، برخی اشعار عامیانه که حتی توسط مردان خوانده می‌شود، توسط زنان سروده شده است.[۱۲۴] از نظر کارشناسان، این سروده‌های زنان هزاره افکار، ارزش‌ها و خواست‌های انسانی آنها را به نمایش می‌گذارد. زنان در این سروده‌ها از سنت‌های نابرابر و حاکمان جور شکایت کرده و احساسات درونی خود را بازگو می‌کنند. محتوای ترانه‌های زنان هزاره بیشتر حکایت از هجران، نارضایتی از ازدواج، سختی روزگار، دلتنگی و فراق عزیزان است که گاهی پدر، مادر و برادران در این آواها مقصر معرفی می‌شوند. زنان هزاره بیشتر این ترانه‌ها را در محافل زنانه همراه با دایره و دمبوره می‌خوانند.[۱۲۵]

گونه‌های موسیقی مردم هزاره

نام گونه توضیحات ویژگی‌ها و نکات منابع
لالایی (لُلَّی) ترانه‌ای که زنان هزاره در هنگام خواباندن کودک، بدون ساز می‌خوانند. محتوای آن حکایت از جنگ‌های آینده و درد و رنج دارد؛ گاهی آرزوهای آینده را برای کودک ترسیم می‌کند. [۱۲۶][۱۲۷]
مخته (مویه) ترانه‌ای در سوگواری‌ها که از ویژگی‌های روحی و جسمانی قهرمان حکایت دارد. اشعار بداهه است و به‌طور معمول با نام افراد (مانند فیض‌محمد، غلام‌حسن) همراه است. در گذشته توسط زنان و بدون ساز خوانده می‌شد، اما امروزه مردان با دمبوره اجرا می‌کنند. [۱۲۸][۱۲۹][۱۳۰]
آخُوچِی ترانه‌ای در مراسم خواستگاری که به‌صورت پرسش و پاسخ توسط مادر داماد و عروس اجرا می‌شود. نوعی رقص در عروسی توسط دختران جوان با همراهی دایره و واژه‌های موزون بی‌مفهوم مانند «آخوتو، آخوچی» اجرا می‌شود. -
اَلخُوم‌پُوفی رقص و آوازخوانی در جشن عروسی که زنان با نشستن و برخاستن اجرا می‌کنند. اجراکنندگان با تکان دادن گوشهٔ چادر یا دستمال و تولید صدای «پوف پوف» با لب‌ها، آواز می‌خوانند. -
غُمبُر آوای زنانه هنگام رسیدن عروس و داماد، همراه با پاشیدن گندم و سبزی. دو خانم از نزدیکان داماد، این آوا را همراه با رقص اجرا می‌کنند. -
پِیشپُو ترانهٔ بانوان با پایکوبی که هنگام ورود عروس به خرگاه زنانه خوانده می‌شود. بانوان با گرفتن دو گوشهٔ چادر و چرخیدن، ترانهٔ «از در درآمد ماه ما...» را می‌خوانند. [۱۳۱]
دَیدُو/ دُویِی قدیمی‌ترین روش آوازخوانی، بدون ساز و به‌صورت تک‌صدا یا دوتایی. شامل محتوای عاشقانه، نیایشی، منقبت‌خوانی و داستانی (شاهنامه، مثنوی) است. دویی‌گران نیایشی را مداح می‌گویند. امروزه رو به فراموشی است. [۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵]
بُولبِی سرودن عاشقانه که بر روی دوبیتی در مناطق مختلف هزاره‌نشین اجرا می‌شود. امروزه تک‌صدا خوانده می‌شود، اما در گذشته دو سرایندهٔ دیگر همراهی می‌کردند. با دمبوره به‌صورت فردی و گروهی اجرا می‌شود. [۱۳۶][۱۳۷]
موسیقی مقاومت سرآغاز آن در دههٔ هفتاد قرن ۲۰م با سرور سرخوش برای بیداری سیاسی و بیان رنج تاریخی. با هجوم شوروی، جنبهٔ ایستادگی آشکارتر شد و آهنگ‌های آن «انقلابی» نام گرفت. داوود سرخوش این مسیر را در مهاجرت ادامه داد. [۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰]
موسیقی مهاجرت تجلی‌گر رنج ناشی از رانده‌شدن از زادگاه و غصب سرزمین. احساس تلخی دوری از وطن و چالش‌های مهاجران را روایت می‌کند. ترانهٔ «سرزمین» از داوود سرخوش نمونه‌ای از آن است. [۱۴۱]
موسیقی جدید تلفیق موسیقی محلی با موسیقی کشورهای همسایه و غربی توسط نسل جدید. به‌جای ابزار محلی، از ابزار موسیقی مدرن، هندی، ایرانی و تاجیکستانی استفاده می‌شود. [۱۴۲]

آداب و رسوم

جشن‌های مذهبی: عید فطر، عید قربان، عید غدیر و عید مردگان؛[۱۴۳][۱۴۴]

جشن‌های ملی: جشن نوروز، چهارشنبه‌سوری؛[۱۴۵]

مراسم علم‌گردانی در غزنی
مراسم علم‌گردانی در غزنی

ازدواج: آیین ازدواج با خواستگاری، نامزدی، پرداخت شیربها و جشن عروسی (طوی) همراه است. انواع ازدواج شامل مبادله‌ای (سرآلیش)، ازدواج با زن‌برادر متوفی و ازدواج قبیله‌ای است. چندهمسری به‌ندرت رواج دارد.[۱۴۶][۱۴۷]

طلاق: بر اساس فقه اسلامی انجام می‌شود، اما زنان به‌دلیل نگاه منفی جامعه و وابستگی اقتصادی، کمتر از این حق استفاده می‌کنند.[۱۴۸]

سوگواری: آیین‌های عزاداری در ایام محرم، صفر و اربعین حسینی با برگزاری مجالس در حسینیه‌ها و تکایا، نذردادن و توزیع غذا همراه است.[۱۴۹]

رسانه‌ها و مراکز علمی

دانشگاه رهنورد مزار شریف
دانشگاه رهنورد مزار شریف

در دورهٔ جمهوری اسلامی، رسانه‌های اختصاصی هزاره‌ها مانند تلویزیون نگاه، تمدن، راه‌فردا و کوثر و نیز رادیوهای راه‌فردا، نگاه، بامیان، دایکندی و جاغوری فعالیت داشتند که با روی کار آمدن طالبان با محدودیت مواجه شدند.[۱۵۰][۱۵۱][۱۵۲]

مراکز علمی تأسیس‌شده توسط هزاره‌ها شامل دانشگاه‌های کاتب، ابن‌سینا، خاتم‌النبیین، گوهرشاد، غرجستان، رابعه بلخی، رهنورد (مزارشریف)، بامیان و مؤسسات تحصیلات عالی علامه، ابوریحان، بامیکا و ناصرخسرو است.[۱۵۳]

بازی‌های محلی

لخشک روی سُرجه
لخشک روی سُرجه

بازی‌های هزاره‌ها گنجینه‌ای از فرهنگ، هنر و هویت جمعی است که بیشتر گروهی و مبتنی بر ابزارهای ساده مانند سنگ و چوب است، در فضای باز اجرا می‌شود و نیاز به تحرک بدنی بالایی دارد. بسیاری از این بازی‌ها بر پایهٔ رقابت و مسابقه طراحی شده است و قوانین مشخصی دارد. در هر یک از این بازی‌ها، لایه‌های عمیقی از فلسفهٔ زندگی، ارتباط با طبیعت و نظام اجتماعی مردم هزاره قابل مشاهده است. بازی‌های هزارگی اغلب با آواز، شعر و حرکات موزون همراه است. یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این بازی‌ها قدمتی به درازای تاریخ این سرزمین دارد؛ نقوش بر روی سفال‌های مناطق بامیان و جاغوری صحنه‌هایی از بازی‌های گروهی را به تصویر کشیده است که شباهت نزدیکی با بازی‌های امروزی دارد.[۱۵۴] معروف‌ترین بازی‌های مردمان هزاره عبارت است از:توپ‌بازی، تاشه‌بازی، گرگ و گوسپند، سنگ‌چوقو، چم تشکی، قطار، هشت‌خین، لنگی پشتی (کشتی)، چارمغز، ترکی، چو، پشتی، تشکی، سه‌پرش، کوله‌دبه، تشله‌بازی، هفت‌سنگ، ارسنی، طناب‌کشی، شاه‌دزد، سوختم، چم‌پوتک، شیر و بز، دستمال‌پشتی، تق و جفت، بیری‌بیری، خاله‌بازی، نوور، خانه‌خانه، بجول، نشانه‌زنی، خر بیار خروار ببر، جناغ‌بازی، سنگیرک، دایره‌بازی، سنگ‌اندازی، کورمشت، علم‌بازی، سرگرگی، تیروکمان، چرخ‌چرخ، حیوان‌بازی، چارقدم، پیرگ‌بازی، گوش‌خر، زنبورآسی، آکو باکو، اوچیرتک[۱۵۵] و لخشک روی سرجه.[۱۵۶]

لباس زنان هزاره
لباس زنان هزاره

پوشاک سنتی

پوشاک مردان: شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد با ایزاربند، جلیقه/واسکت و برک (از پشم بره) است. برک دارای خاصیت گرمابخشی و درمانی است و کلاه نمدی، عمامه یا دستار از سرپوش‌های آنان است.[۱۵۷][۱۵۸]

پوشاک زنان: شامل پیراهن بلند (پیرو) با یقهٔ بسته و آستین‌های گشاد، دامن چندلایه، جلیقه (وسکت) با تزئینات سکه‌ای، سرپوش‌های سنتی (سَرغُوچ، چارقد، دستمال کلاغی‌رنگ) و زیورآلات نقره‌ای (پیکی، طوق، بالی، انگشتر، گوشواره) است. تفاوت پوشش زنان مسن با جوانان در رنگ و طرح و تفاوت پوشش روزمره با مراسم خاص قابل مشاهده است.[۱۵۹]

روز فرهنگ هزارگی

دختران ولسوالی میرامور ولایت دایکندی با لباس هزارگی در روز فرهنگ هزارگی
دختران ولسوالی میرامور ولایت دایکندی با لباس هزارگی در روز فرهنگ هزارگی

۲۹ اردیبهشت، به‌منظور پاسداشت هویت فرهنگی و تاریخی قوم هزاره، به‌عنوان روز فرهنگ هزارگی نام‌گذاری شده است.[۱۶۰]

معیشت

هزاره‌ها از ۳۰۰ سال پیش از میلاد تا ۷۲۴م به‌دلیل همجواری با راه ابریشم، بیشتر به تجارت و خدمات‌رسانی به کاروان‌ها اشتغال داشتند و صنعت‌کاران برجسته‌ای بودند.[۱۶۱][۱۶۲] در دورهٔ غزنویان و غوریان، تجارت رونق خود را از دست داد و کشاورزی و دامداری جای آن را گرفت. با حملهٔ مغول، اقتصاد منطقه سقوط کرد و پس از آن تا شکست قیام هزاره‌ها در برابر عبدالرحمان (۱۸۹۳م)، جنگ‌ها، موقعیت جغرافیایی، انزواگرایی میران هزاره، فعالیت‌های اقتصادی را به کشاورزی، دامداری و صنایع سنتی محدود کرد. پس از شکست قیام، بخش عظیمی از زمین‌ها و علف‌چرهای آنان غصب شد.[۱۶۳] پس از کودتای ۱۹۷۸م و متعاقب آن جهاد و مهاجرت، تغییراتی در معیشت مردم ایجاد شد. با تشکیل نظام جمهوری اسلامی در ۱۳۸۱ش و بازگشت مهاجران تحصیل‌کرده و نیز خشک‌سال‌های پی‌درپی، مشاغل سنتی رونق پیشین را از دست داد و مردم به‌دنبال فرصت‌های جدید رفتند،[۱۶۴] هرچند پژوهش‌ها نشان می‌دهد که هنوز در برخی مناطق، ۸۶ درصد فعالیت اقتصادی را کشاورزی و باغ‌داری تشکیل می‌دهد.[۱۶۵]

کار در فرهنگ هزاره‌ها

در فرهنگ هزاره، کار نوعی عبادت و بی‌کاری گناه محسوب می‌شود؛ ضرب‌المثل‌هایی چون «ازره روزی خوره از سنگ پیدا مونه» و «از آدم بی‌کار خدا بیزار» گویای این نگرش است.[۱۶۶][۱۶۷] محیط کار معمولاً خانوادگی است و زنان، مردان و کودکان در کارهای کشاورزی و دامداری مشارکت دارند.[۱۶۸][۱۶۹] در گذشته فرزندان به شغل پدری مشغول می‌شدند، اما امروزه به‌دنبال حرفه‌های جدید و کسب درآمد هستند.[۱۷۰][۱۷۱]

کشاورزی

زمین‌های کشاورزی پیش‌تر در اختیار فئودال‌ها بود، اما پس از تغییر نظام اجتماعی، کشاورزان با وجود کمبود زمین، شناخت خوبی از زمین‌های خود پیدا کرده و از آنها به‌بهترین شکل استفاده می‌کنند.[۱۷۲] تا پیش‌از ۱۳۸۱ش، روش‌ها و ابزارهای کشاورزی سنتی بود؛ شخم با گاو، خرمن‌کوبی با گاو یا الاغ، درو با نیروی انسانی و جداسازی دانه با غربال انجام می‌شد.[۱۷۳] در سال‌های اخیر، ابزارهای ماشینی وارد کشاورزی شده،[۱۷۴] اما به‌دلیل کمبود زمین، چندان به‌صرفه نیست.[۱۷۵]

زمین‌های کشاورزی به دو نوع للمی (دیم) و آبی تقسیم می‌شود.[۱۷۶] کشاورزی بیشتر تک‌فصل است و محصولات اصلی شامل گندم، جو، جواری (ذرت)، مشنگ (نخودفرنگی)، عدس، باقلی، کلول (ماشک)، شخل و رشقه (یونجه) است. در یک قرن اخیر، سبزیجاتی چون زردک (هویج)، شلغم، کچالو (سیب‌زمینی)، بادرنگ (خیار)، بادنجان رومی (گوجه)، پیاز، خربزه و تربز (هندوانه) و نیز گیاهان روغنی مانند شرشم (شلغم روغنی)، مسور (کاجره) و کنجد به محصولات افزوده شده‌اند. در برخی مناطق گرم‌تر، برنج نیز کشت می‌شود.[۱۷۷] امروزه در مناطق هزاره‌نشین سبزیجات کلم، گلپی (گل‌کلم) کاهو، مرچ (فلفل)، گندنه (تره)، ملی (تربچه)[۱۷۸] و تنباکو کاشته می‌شود.[۱۷۹] در سال‌های اخیر تولید سبزیجات گلخانه‌ای میان هزاره‌ها رایج شده که تعداد زیادی از زنان و مردان به آن اشتغال دارند.[۱۸۰]

باغ‌داری: در گذشته، بیشتر درختان غیرمثمر برای سوخت و سازه‌های چوبی کاشته می‌شد، اما امروزه باغ‌داری مدرن رواج یافته و محصولاتی مانند سیب، زردآلو، بادام، شفتالو (هلو)، آلو، ناک (گلابی) و انواع توت تولید می‌شود که شهرت بالایی دارد. در ولایت دایکندی، بیشتر معیشت مردم به بادام وابسته است.[۱۸۱][۱۸۲]

دامداری

دامداری تا پیش از ۱۸۹۰م یکی از منابع اصلی درآمد هزاره‌ها بود؛ فئودال‌های دایزنگی و یکه‌اولنگ بیش از ۶۹۰۰۰ رأس اسب داشتند. امروزه نیز دامداری ادامه دارد، اما رونق گذشته را ندارد. مردم هزاره گوسفند، بز، گاو و شتر را برای گوشت، پشم، پوست و شیر نگهداری می‌کنند. مناطق هزاره‌نشین از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان گوشت و روغن حیوانی (روغن زرد و روغن دنبه) در افغانستان هستند و دوغ و کشک (ارچی و قروت) آنان شهرت خاصی دارد.[۱۸۳] از اسب، الاغ، قاطر، شتر و گاو نر برای سواری، حمل‌ونقل و کارهای کشاورزی استفاده می‌شود.[۱۸۴] بر اساس آمار وزارت اقتصاد، ۳۶ درصد فعالیت اقتصادی ولایت بامیان را دامداری تشکیل می‌دهد. به‌دلیل زمستان‌های طولانی، دامداری دشوار است و مردم برای تغذیهٔ زمستانی دام‌ها، گیاهان کوهی را گردآوری و خشک می‌کنند.[۱۸۵]

مرغ‌داری و زنبورداری: در دو دههٔ اخیر، مرغ‌داری رواج یافته و ولایت بامیان در تولید مرغ گوشتی به خودکفایی نزدیک شده است. زنان نیز در این بخش نقش قابل‌توجهی دارند. زنبورداری نیز از مشاغل جدید باکیفیت در مناطق کوهستانی است.[۱۸۶][۱۸۷][۱۸۸]

معدن‌کاری

در قرن نوزدهم، مردم هزاره به‌صورت ابتدایی سنگ آهن و گوگرد استخراج می‌کردند. امروزه معادن بزرگ زغال‌سنگ در مناطق هزاره‌نشین وجود دارد و افغانستان برای تولید زغال‌سنگ به این مناطق وابسته است.[۱۸۹] معدن‌چیان روزانه ۱۲ تا ۱۵ ساعت در تونل‌های خطرناک و بدون امکانات ایمنی کار می‌کنند. در برخی مناطق، مواد ساختمانی مانند سنگ و شن نیز استخراج می‌شود.[۱۹۰][۱۹۱]

تجارت

در دورهٔ بربرستان، مردم بیشتر به تجارت و خدمات‌رسانی به کاروان‌ها (اجاره‌ی مرکب، کاروان‌سرا، علوفه، غذا، نیروی امنیتی و راهنما) اشتغال داشتند.[۱۹۲] پس از آن، تجارت رونق خود را از دست داد و مبادلات بیشتر به‌صورت کالا به کالا انجام می‌شد. در اواخر قرن ۱۹م، ارزش کل کالاهای وارداتی به مناطق هزاره‌ها سالانه از ۱۰ هزار روپیه تجاوز نمی‌کرد. تاجران هزاره فرآورده‌های دامی و دست‌بافت‌ها را به شهرهای بزرگ می‌بردند و در مقابل، پنبه، نمک، برنج، چای، شکر، ابریشم، کاغذ، اسب، حبوبات و روغن نباتی وارد می‌کردند. بیشتر تجارت به دست دیگران بود و تاجران هزاره معدود و کم‌مایه بودند.[۱۹۳] امروزه خرده‌تاجران هزاره در شهرها پررنگ‌تر شده‌اند، اما در تجارت کلان حضور کمرنگی دارند.[۱۹۴] همچنین صحرانشینان کوچی با زور، محصولات کشاورزی را پیش‌خرید می‌کردند و در صورت عدم تحویل، هزاره‌ها را به پرداخت چندبرابر قیمت وادار می‌ساختند.[۱۹۵]

شغل‌های شهری و رسمی

پس از شکست قیام ۱۸۹۳م، هزاره‌ها به مناطق دیگر کوچ کردند و به کارهای سخت مانند سقایی، حمّالی، گاری‌چی، کارگری ساختمانی، خیاطی، رانندگی، دست‌فروشی، نانوایی و نجاری روی آوردند.[۱۹۶] حضور آنان در بخش‌های ملکی و نظامی کمرنگ بود،[۱۹۷] اما پس از نظام جمهوری اسلامی، فرصت‌های بیشتری در آموزش، بهداشت و نیروهای نظامی برای آنان فراهم شد و زنان و مردان تحصیل‌کرده با مؤسسات بین‌المللی و بخش خصوصی همکاری کردند.[۱۹۸]

صنایع دستی

صنایع دستی پس از کشاورزی و دامداری، سومین منبع درآمد هزاره‌ها بوده است. امروزه به‌دلیل نبود حامی و بازار، بسیاری از این هنرها در حال فراموشی است.[۱۹۹] ورود کالاهای خارجی در دهه‌های اخیر، این صنایع را به حاشیه رانده است.[۲۰۰]

  • سوزن‌دوزی: زنان با نخ، مهره و پارچه، آثار هنری خلق می‌کنند. انواع آن شامل خامک‌دوزی، گراف‌دوزی، آیینه‌کاری، تاپه‌دوزی و سکه‌دوزی است و برای لباس، وسایل خانه و هدایای عروسی استفاده می‌شود. طرح‌ها شامل نقوش هندسی، گل‌ها، طبیعت و حیوانات است.[۲۰۱][۲۰۲]
  • بافندگی: شامل قالی، گلیم، پارچه، جوال، خورجین، جوراب، دست‌کش، کلاه، شال‌گردن، ژاکت، نمد و برک (با شهرت جهانی) است. کرباس از نخ پنبه‌ای، نخستین دست‌بافتی بود که برای لباس زمستانی استفاده می‌شد.[۲۰۳][۲۰۴][۲۰۵]
  • حصیربافی: ساخت سبدهای مقاوم با نام چیغ، از شاخهٔ درختان و نی؛[۲۰۶]
  • زرگری: ساخت زیورآلات نقره و طلا مانند انگشتر، گردنبند، دستبند و آویزهای زینتی با سنگ‌های قیمتی؛[۲۰۷]
  • آهنگری: ساخت ابزار کشاورزی و سلاح‌های سرد و گرم با پتک و سندان، همراه با حکاکی و تزئین؛[۲۰۸]
  • چرم‌گری: ساخت پاپوش‌های چرمی (چارُق، سوگول، چاموش)، دمپایی‌های سنتی (چپلی کیروبَن و کِیرُو)، پوستین، کلاه، کیف، کمربند، زین اسب و مشک؛[۲۰۹][۲۱۰]
  • سفالگری: زنان با گل رس مخلوط با کاه و موی بز، ظروفی مانند خُمره، پیاله و کوزه می‌سازند و در کوره‌های محلی (پاجَم) می‌پزند.
  • مسگری: تولید دیگ، چای‌جوش، پیاله و ظروف با سفیدکاری (قلاعی) روی مس؛
  • نجاری: ساخت اُرسی (پنجره)، دروازه، صندوق و وسایل تزئینی با کنده‌کاری و نقاشی؛[۲۱۱]

قیام‌ها و جنبش‌ها

تاریخ روابط هزاره‌ها با حکومت‌های مرکزی افغانستان، دوره‌ای از خودمختاری نسبی تا سرکوب سازمان‌یافته را نشان می‌دهد. پیش از عبدالرحمان خان، مناطق هزاره‌نشین از استقلال داخلی برخوردار بودند، اما با تثبیت قدرت عبدالرحمان، سیاست‌های سرکوبگرانه‌ای شامل مالیات‌های سنگین، محدودیت‌های شغلی، ممنوعیت تصدی مناصب دولتی، تحمیل فقه حنفی و محرومیت از حقوق سیاسی و اجتماعی اعمال شد. این شرایط موجب شکل‌گیری قیام‌ها و جنبش‌های اعتراضی شد.[۲۱۲]

قیام هزاره‌های شیخ‌علی

جنبش منطقهٔ شیخ‌علی در دههٔ ۱۸۸۰م ماهیتی خودجوش داشت. تنش‌ها با انتقال رهبران محلی به‌عنوان گروگان به کابل، اختلافات فرقه‌ای و سیاست‌های سرکوبگرانهٔ حاکم محلی آغاز شد. در ۱۸۸۸م، برخی قبایل شیخ‌علی با بهره‌گیری از اختلافات اسحاق‌خان با عبدالرحمان قیام کردند، اما به‌دلیل تفرقه‌افکنی و مجازات‌های جمعی سرکوب شد. پیامد آن اعدام ۲۳ تن از رهبران، تبعید ساکنان و اسکان کوچی‌های پشتون در منطقه بود.[۲۱۳] این قیام ناکام، الهام‌بخش حرکت‌های بعدی شد.[۲۱۴]

قیام عمومی هزاره‌ها

عبدالرحمان خان بین ۱۸۸۰ تا ۱۸۹۱م مناطق هزاره‌جات را اشغال کرد، اما سیاست‌های او شامل خلع سلاح خشونت‌آمیز، تبعید رهبران و جایگزینی حاکمان پشتون، موجبات نارضایتی را فراهم کرد. در ۱۸۹۲م، جنبش مقاومت به رهبری میرمحمد عظیم‌بیگ شکل گرفت و اتحاد بی‌سابقه‌ای میان طوایف هزاره ایجاد کرد که منجر به تصرف مناطق استراتژیک شد. عبدالرحمان با صدور فتواهای تکفیر، جنگ را به جهاد مقدس علیه هزاره‌ها تبدیل کرد و کوچی‌های پشتون را به تصرف زمین‌های آنان تحریک نمود. در ۱۸۹۳م، به‌دلیل کمبود منابع، قحطی و اختلافات داخلی، نمایندگان هزاره با عبدالرحمان صلح کردند، اما جامعهٔ هزاره به سه گروه متعهدین، مهاجران و مقاومت‌کنندگان تقسیم شد. شکست جنبش، ناشی از نبود رهبری متمرکز، برتری نظامی حکومت با حمایت بریتانیا و اختلافات قبیله‌ای بود.[۲۱۵]

قیام گاوسوار

نوشتار اصلی: ابراهیم گاوسوار

عامل اصلی این قیام، تحمیل مالیات‌های سنگین به‌ویژه مالیات روغن حیوانی بر هزاره‌ها بود که با فساد اداری همراه شد.[۲۱۶] ابراهیم گاوسوار با مشاهدهٔ این ستم‌ها، ابتدا از طریق شکایت به مراجع حکومتی اقدام کرد، اما پس از بی‌توجهی حکومت به شکایت‌هایش، مقاومت مسلحانه را سازماندهی کرد و با حمله به قلعهٔ نظامی القان، دولت را به مذاکره واداشت. حکومت با وعده‌هایی چون لغو مالیات و برکناری نخست‌وزیر، به‌طور موقت تن به مصالحه داد. این قیام زمینهٔ همگرایی گسترده‌تر هزاره‌ها را فراهم کرد.[۲۱۷]

جهاد هزاره‌ها

در دههٔ ۱۹۷۰م با روی‌کار آمدن حکومت حزب دموکراتیک خلق، اصلاحات سریع و سرکوب مخالفان، به‌ویژه اقلیت‌های قومی و مذهبی، تشدید شد. نخستین قیام سازمان‌یافته در بهمن ۱۳۵۷ش در دره‌صوف، از توابع ولایت سمنگان، با تصرف معادن زغال‌سنگ آغاز شد و به مناطق دیگر گسترش یافت. تا ۱۹۸۲م، بیشتر مناطق هزاره‌جات به‌جز بامیان آزاد شد و شورای اتفاق انقلاب اسلامی برای رهبری قیام‌ها تشکیل گردید. تظاهرات خونین ۳ حوت ۱۳۵۸ش در کابل نیز از اعتراضات مهم شهری بود.[۲۱۸] جهاد هزاره‌ها در این مرحله، موجب شد که برای نخستین‌بار پس از ۲۵۰ سال، آنها با افزایش آگاهی سیاسی به جایگزینی ساختارهای سنتی با احزاب مدرن، کاهش برخی تبعیض‌ها، نخست‌وزیری و معاونت ریاست‌جمهوری دست یابند.[۲۱۹]

گفتمان عدالت‌خواهی

در دههٔ ۱۹۹۰م پس از سقوط حکومت نجیب‌الله و تشکیل دولت مجاهدین، هزاره‌ها بار دیگر از مشارکت عادلانه محروم شدند. عبدالعلی مزاری، دبیرکل حزب وحدت اسلامی، با گفتمان عدالت‌خواهی خواستار رسمیت‌یافتن مذهب شیعه، تغییر ساختارهای تبعیض‌آمیز و حضور هزاره‌ها در تصمیم‌گیری‌ها شد.[۲۲۰][۲۲۱] مقاومت غرب کابل (۱۳۷۱–۱۳۷۳ش) نقطهٔ عطفی در مبارزات این قوم بود که موجب افزایش نقش هزاره‌ها در معادلات سیاسی و الهام‌بخش نسل‌های بعدی شد.[۲۲۲]

مقاومت در برابر طالبان

در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان، مناطق هزاره‌نشین به کانون مقاومت تحت رهبری حزب وحدت اسلامی تبدیل شد.[۲۲۳] در جبههٔ مرکزی (بامیان)، نیروهای مقاومت با بهره‌گیری از موقعیت کوهستانی، خطوط دفاعی مستحکمی ایجاد کردند و نزدیک به سه سال پایداری کردند. بامیان در شهریور ۱۳۷۷ش و پس از کشتار جمعی در یکه‌ولنگ (بیش از ۳۰۰ کشته) سقوط کرد.[۲۲۴] در جبههٔ شمالی (دره‌صوف و بلخاب)، مقاومت تحت فرماندهی محمد محقق، تنها بخشی از شمال بود که هرگز به‌طور کامل به‌دست طالبان نیفتاد.[۲۲۵] این مقاومت دستاوردهایی چون حفظ موجودیت سیاسی هزاره‌ها، تشکیل هستهٔ اولیهٔ ائتلاف ضدطالبان و نقش تعیین‌کننده در سقوط نهایی طالبان داشت.[۲۲۶][۲۲۷]

جنبش تبسم

در ۷ مهر ۱۳۹۴ش، شکریه تبسم (دختربچهٔ هزاره) همراه با شش هموطن در غزنی ربوده[۲۲۸] و در ۱۶ آبان سربریده شدند.[۲۲۹] این اقدام موجی از اعتراضات سراسری را برانگیخت و در ۲۰ آبان، بزرگ‌ترین اعتراض مدنی تاریخ افغانستان با حضور میلیونی معترضان در کابل و دیگر شهرها شکل گرفت که خواستار عدالت و پایان خشونت‌های قومی بودند.[۲۳۰][۲۳۱] دولت، پارلمان و سازمان ملل این جنایت را محکوم کردند.[۲۳۲][۲۳۳][۲۳۴] این واقعه تأثیر عمیقی بر ادبیات و هنر گذاشت[۲۳۵] و تصویر شکریه تبسم به نماد مبارزه با ظلم تبدیل شد.[۲۳۶] منار یادبودی در زادگاه شکریه تبسم ساخته شد.[۲۳۷]

جنبش روشنایی

دولت افغانستان در ۱۳۹۵ش مسیر انتقال خط برق ۵۰۰ کیلوولت را به‌جای بامیان و میدان وردک، از سالنگ تصویب کرد[۲۳۸] که به حذف مناطق هزاره‌نشین از مسیر توسعه تعبیر شد و اعتراضات گسترده‌ای را برانگیخت.[۲۳۹] در ۲ مرداد، تظاهرات آرامی در کابل برگزار شد که با انفجار مهیبی توسط مهاجم انتحاری داعشی همراه گردید و بیش از ۹۰ کشته و ۴۰۰ زخمی برجای گذاشت.[۲۴۰] سازمان ملل این حمله را هدفمند علیه یک قوم و مذهب خاص محکوم کرد و دولت روز ۳ مرداد را ماتم ملی اعلام کرد.[۲۴۱] معترضان و خانواده‌های شهدا، قصور دولت در تأمین امنیت را محکوم و خواستار تحقیقات بین‌المللی شدند.[۲۴۲] گلزار شهدای روشنایی در غرب کابل و یادمان سنگی در مصلای شهید مزاری ساخته شد.[۲۴۳] این رویداد در ادبیات و هنر بازتاب یافت[۲۴۴] و امروز، نام روشنایی یادآور مقاومت مدنی هزاره‌ها در برابر تبعیض است.[۲۴۵]

مشاهیر

از میان قوم هزاره در طول تاریخ، خاندان‌ها، سلسله‌های پادشاهی، دانشمندان، عالمان دینی، نخبگان، سیاست‌مداران و زنان نامداری برخاسته‌اند.

مشاهیر قوم هزاره

نام حوزهٔ تخصصی توضیحات منبع
آلِ شنسب خاندان سیاسی سلسلهٔ حاکمان غرجستان تاریخی (قرن اول تا هفتم هجری)
آلِ شِیث خاندان نظامی و اجتماعی از خاندان‌های مهم غرجستان تاریخی (قرن دوم تا هفتم هجری)
آلِ کَرْت سلسلهٔ پادشاهان محلی از خاندان‌های مهم غور (قرن هفتم و هشتم هجری) [۲۴۶]
سیداسماعیل بلخی فعال فرهنگی و سیاسی مبارز علیه حکومت استبدادی محمدظاهر شاه
محمدعلی غزنوی (مُدرّس افغانی) فقیه و استاد ادبیات عرب مدرس در حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم -
قربانعلی محقق کابلی مرجع تقلید استاد درس خارج در حوزهٔ علمیهٔ قم -
محمداسحاق فیاض مرجع تقلید استاد درس خارج در حوزهٔ علمیهٔ نجف -
سید محمدسرور (واعظ بهسودی) عالم دینی برجسته فعال فرهنگی-اجتماعی در افغانستان [۲۴۷]
محمدباقر فاضلی بهسودی مرجع تقلید استاد درس خارج در حوزهٔ علمیهٔ قم [۲۴۸]
محمدباقر موحدی نجفی مرجع تقلید استاد درس خارج در حوزهٔ علمیهٔ قم [۲۴۹]
محمد امینی بامیانی مرجع تقلید استاد درس خارج در حوزهٔ علمیهٔ قم -
واعظ‌زاده بهسودی مرجع تقلید استاد درس خارج در حوزهٔ علمیهٔ کابل [۲۵۰]
محمدهاشم صالحی (مدرس) فقیه و استاد حوزهٔ علمیهٔ کابل رئیس فعلی شورای علمای شیعهٔ افغانستان [۲۵۱]
رهبران سیاسی و نظامی
میر یزدان‌بخش بهسودی رهبر مقاومت رهبری مقاومت هزاره‌ها در سدهٔ نوزدهم (دورهٔ سلطنت دوست‌محمدخان)
آغی یزدان‌بخش رزمنده همسر و همراه رزمی میر یزدان‌بخش -
میر محمدعظیم بیگ رهبر قیام اولین رهبر قیام‌کنندگان هزاره در دورهٔ سلطنت عبدالرحمان
فتح محمدخان بهسودی فعال سیاسی زندانی سیاسی و فعال مخالف حکومت -
ابراهیم گاوسوار رهبر قیام مسلحانه رهبری قیام علیه مالیات‌های سنگین در دورهٔ ظاهرشاه
سیدعلی بهشتی رهبر سیاسی و مذهبی رئیس شورای اتفاق انقلاب اسلامی افغانستان -
سلطان‌علی کشتمند اقتصاددان، سیاستمدار نخست‌وزیر در زمان حاکمیت شاخهٔ پرچم از حزب دموکراتیک خلق
عبدالعلی مزاری رهبر سیاسی و جهادی اولین دبیرکل حزب وحدت اسلامی افغانستان -
محمدحسین هزاره رئیس هزاره‌جات رئیس قدرتمند هزاره‌جات در دورهٔ ظاهرشاه
خداداد هزاره فرمانده نظامی از فرماندهان مشهور نظامی -
اسدالله نکته‌دان فعال سیاسی مؤسس مکتب توحید در دورهٔ ظاهرشاه
محمدعسکر قاضی رهبر روحانی رهبری جنگ علیه عبدالرحمان -
محمدحسین صادقی نیلی بنیانگذار حزب از بنیانگذاران حزب پاسداران جهاد اسلامی افغانستان [۲۵۲]
محمدکریم خلیلی سیاستمدار رهبر فعلی حزب وحدت اسلامی افغانستان [۲۵۳]
محمد محقق رهبر سیاسی رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان [۲۵۴]
سَروَر دانش سیاستمدار، حقوق‌دان معاون دوم پیشین ریاست جمهوری و رئیس حزب عدالت و آزادی [۲۵۵]
محمد اکبری بنیانگذار حزب از بنیانگذاران حزب پاسداران جهاد اسلامی و رئیس حزب حراست اسلامی [۲۵۶]
محمدافضل ارزگانی عالم دین، تاریخ‌نگار نویسندهٔ کتاب مختصر المنقول فی تاریخ هزاره و مغول [۲۵۷]
فیض‌محمد کاتب هزاره عالم دین، تاریخ‌نگار نویسندهٔ کتاب سراج التواریخ -
احمد وحید پولادی روحانی و نویسنده نویسندهٔ کتاب تاریخ هزاره -
محمدعیسی غرجستانی نویسنده و روزنامه‌نگار - -
محمد اسماعیل مبلغ فیلسوف، نویسنده نمایندهٔ مردم بهسود در پارلمان در دورهٔ ظاهرشاه
شاه علی‌اکبر شهرستانی استاد ادبیات و هنر پروفسور دانشگاه کابل [۲۵۸]
حاج کاظم یزدانی تاریخ‌نگار و نویسنده نویسندهٔ آثار تاریخی [۲۵۹]
بصیراحمد دولت‌آبادی فعال فرهنگی و نویسنده از نویسندگان سرشناس افغانستان [۲۶۰]
عبدالوحید سرابی اقتصاددان استاد دانشگاه کابل -
احمدعلی خان جاغوری جغرافیدان برجسته از جغرافیدانان نام‌آور هزاره -
امیرشاه حسین‌یار استاد دانشگاه متخصص جنگلداری -
امیرشاه جاغوری مهندس ساختمان فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های آمریکا [۲۶۱]
سیدحسین سناتور فعال سیاسی و نظامی -
کاپیتان غلام محمد فعال سیاسی نمایندهٔ مجلس ملی پاکستان -
برکت‌علی افسر ارشد نظامی ارتش پاکستان -
شربت‌علی چنگیری مارشال نیروی هوایی نیروی هوایی پاکستان -
محمد اسحاق‌خان فعال سیاسی نمایندهٔ مجلس پاکستان غربی -
خدانظر قنبری نویسنده و فعال فرهنگی فعال فرهنگی هزاره در بلوچستان -
محمداسحاق بیگ قهرمان بدنسازی دارندهٔ عنوان «مرد پاکستان» (۱۹۵۷) [۲۶۲]
شیرین هزاره مبارز و فرمانده فرماندهٔ گروه «چهل دختران» در مقاومت در دورهٔ عبدالرحمان خان در ارزگان [۲۶۳]
حبیبه سرابی سیاستمدار نخستین والی (استاندار) زن در تاریخ افغانستان [۲۶۴]
سیما سمر پزشک، فعال حقوق بشر نخستین وزیر امور زنان در دورهٔ جمهوری اسلامی [۲۶۵]
شکردخت جعفری دانشمند و مخترع مخترع دستگاه دوزسنج پرتودرمانی سرطان با مهره‌های شیشه‌ای (افزایش دقت درمان تا ۵۰٪)، برندهٔ جایزهٔ زنان نوآور بریتانیا (۲۰۱۶م) و پژوهشگر سابق دانشگاه ساری [۲۶۶]

نسل‌کشی هزاره‌ها

تصاویر تعدادی از شهدای انفجار در آموزشگاه کاج در غرب کابل
تصاویر تعدادی از شهدای انفجار در آموزشگاه کاج در غرب کابل

قوم هزاره، در طول دوران سلطنتی افغانستان و نیز در دهه‌های اخیر همواره مورد ظلم و خشونت حکومت مرکزی در افغانستان بوده‌اند. بسیاری از کارشناسان، شروع این نسل‌کشی را از زمان حکومت عبدالرحمان خان می‌دانند که حدود ۶۰درصد از مردم هزاره را قتل‌عام کرده و بر اساس فرامین او، طی سال‌های طولانی، مردم هزاره را به‌عنوان برده خرید و فروش می‌کردند.[۲۶۷]

پس از حاکمیت بار اول طالبان نیز این مردم همواره مورد آزار و اذیت قرار گرفتند؛ برای مثال، طالبان، به هزاره‌های شیعه در مزارشریف هشدار دادند که یا مسلمان شوند یا این کشور را ترک کنند و پس از آن، هزاران نفر از شیعیان هزاره را در این منطقه کشتند. کشتاری مشابه نیز در ولسوالی یکه‌اولنگ در ولایت بامیان برای شیعیان هزاره رخ داد. گروه‌های هزاره، آمار کشته‌ها در دورهٔ طالبان را تا ۱۵ هزار نفر اعلام کرده‌اند.

همچنین، از سال ۲۰۱۵م، گروه داعش نیز در افغانستان حضور یافت و در نتیجه، جمعیت هزاره در معرض حملات مرگ‌بارتری قرار گرفت.[۲۶۸] بسیاری از مردم افغانستانی در سراسر دنیا به کشتارهای هدفمند، طی این سال‌ها اعتراض کرده و مدافعان حقوق بشر، جامعهٔ جهانی و برخی نهادهای بین‌المللی را به سکوت در برابر کشتار قوم هزاره متهم کردند.[۲۶۹]

حملات صورت‌گرفته علیه مردم هزاره، عبارت است از:

  1. حمله و درگیری تعدادی از اهل‌سنت با عزاداران در شهر هرات در روز عاشورای ۱۳۸۴ش.
  2. انفجار بمب میان عزاداران روز عاشورا و به شهادت رسیدن تعداد زیادی در شهرهای کابل و مزار شریف، در ۱۳۹۰ش.
  3. تیرباران ۱۴ مسافر هزاره، در مسیر فیروزکوه به‌سمت کابل، در ۲۷ رمضان ۱۳۹۳ش.
  4. انفجار دو بمب در میان اجتماع معترضین شیعیان هزاره، موسوم به جنبش روشنایی در کابل، در ۱۳۹۵ش.
  5. انفجار مسجد باقرالعلوم در غرب کابل، در روز اربعین ۱۳۹۵ش.
  6. حملهٔ انتحاری به مسجد الزهرا، در دشت برچی کابل، در شب قدر ۱۳۹۶ش.
  7. حملهٔ انتحاری به مسجد امام زمان قلعهٔ نجارهای خیرخانه در کابل، در ۱۳۹۶ش.
  8. حمله به روستای شیعه‌نشین میرزاولنگ و به شهادت رسیدن تعداد زیادی از مردم این روستا در ۱۳۹۶ش.[۲۷۰]
  9. انفجار در مرکز آموزشی موعود، در سمت غرب کابل و کشته شدن ۴۸ دانش آموز در ۱۳۹۷ش.
  10. حمله به مراسم سالگرد عبدالعلی مزاری در مصلی شهید مزاری در غرب کابل در ۱۳۹۸ش.
  11. حمله به بیمارستان زنان و کودکان در دشت برچی کابل و کشته شدن ۲۴ نفر در ۱۳۹۹ش.
  12. انفجار در مرکز آموزشی کوثر دانش در دشت برچی کابل و کشته و زخمی شدن ۱۰۰ نفر در ۱۳۹۹ش.[۲۷۱]
  13. انفجار در نزدیکی مدرسه سیدالشهدای کابل و کشته شدن ۸۵ نفر که بیشتر آنها دانش‌آموزان دختر بودند در ۱۴۰۰ش.[۲۷۲]
  14. حمله به دبیرستان عبدالرحیم شهید در دشت برچی و به شهادت رسیدن تعداد زیادی کودک و نوجوان در ۱۴۰۱ش.[۲۷۳]
  15. انفجار در آموزشگاه کاج در غرب کابل و کشته شدن حداقل ۵۳ نفر که بیشتر قربانیان آن دانش‌آموزان دختر بودند در ۱۴۰۱ش.

در ۱۴۰۱ش، نسل‌کشی هزاره‌ها مورد توجه تبلیغاتی برخی بنگاه‌های خبری در جهان قرار گرفت؛ اما از منظر اندیشمندان شیعه در افغانستان، تبعیض سیستماتیک علیه مردم هزاره، یک سیاست رسمی دولت‌های افغانستان در سدهٔ اخیر بوده است. این تبعیض در حوزه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و همچنین پذیرش در دانشگاه، ارتش و حتی عرصهٔ دیپلماسی، اعمال شده است.[۲۷۴] در مقابل، برخی شخصیت‌های هزاره برای احیای هویت هزاره تلاش کرده‌اند، ازجمله: فیض‌محمد کاتب هزاره، عبدالخالق هزاره، ابراهیم گاوسوار، سید اسماعیل بلخی، محمداسماعیل مبلغ و عبدالعلی مزاری.[۲۷۵]

احزاب و تشکل‌های سیاسی

هزاره‌های افغانستان از دههٔ ۱۳۲۰ش احزاب و تشکل‌های سیاسی متعددی را تأسیس کرده‌اند.

احزاب و تشکل‌های سیاسی قوم هزاره

نام حزب/تشکل سال تأسیس بنیانگذاران/رهبران گرایش فکری و اهداف توضیحات
اتحاد سری/حزب ارشاد ۱۳۲۹ش سید اسماعیل بلخی، سیدعلی گوهر غوربندی، محمدابراهیم شهرستانی (گاوسوار) براندازی استبداد، آزادی، وحدت ملی، عدالت و نظام جمهوری گفتمان عدالت‌خواهی؛ به دلیل افشای نقشه، ناموفق بود و بلخی دستگیر شد.[۲۷۶][۲۷۷]
سازمان جوانان اسلام ۱۳۳۱ش میر علی‌اصغر شعاع تحت تأثیر اندیشه‌های بلخی پس از دستگیری رهبر، منحل شد.
مجاهدین مستضعفین افغانستان از ۱۳۴۷ش - اسلام انقلابی، توحید، جهاد، شهادت، عدالت ابتدا با نام‌های پاسداران اسلامی، سازمان مجاهدین ملی و سپس مجاهدین مستضعفین فعالیت کرد؛ متأثر از امام خمینی، طالقانی و شریعتی.[۲۷۸]
سازمان نصر ۱۳۵۸ش عبدالعلی مزاری، ضامن‌علی واحدی و دیگر علمای مقیم کابل، نجف، قم و مشهد اسلام انقلابی، مبارزه با استبداد، ارتجاع و استعمار، عدالت و حمایت از مستضعفین متأثر از اندیشه‌های شریعتی، طالقانی و امام خمینی؛ فعالیت‌های فرهنگی مانند انتشار نشریات پیام مستضعفین و حبل‌الله؛ پذیرش ولایت فقیه.[۲۷۹]
شورای اتفاق انقلابی اسلامی شهریور ۱۳۵۸ش سیدعلی بهشتی ایجاد حکومت اسلامی و مبارزه مسلحانه حکومت خودمختار بر مناطق هزاره‌نشین؛ به دلیل تناقضات گفتمانی و درگیری‌های داخلی، از ۱۳۶۴ش مشروعیت خود را از دست داد.[۲۸۰]
پاسداران جهاد اسلامی افغانستان ۱۳۶۱ش جمعی از علما و روحانیون پیروی از ولایت فقیه و الگوگیری از جمهوری اسلامی ایران با انشعاب از شورای اتفاق؛ به خط امامی شهرت داشت و از حمایت رسمی ایران برخوردار بود.[۲۸۱]
حرکت اسلامی افغانستان فروردین ۱۳۵۸ش شیخ محمد آصف محسنی جمهوری اسلامی بر اساس قرآن و سنت، رسمیت مذهب جعفری، برابری حقوق زنان و مردان، توزیع عادلانه بیت‌المال عدم پذیرش ولایت فقیه؛ حمایت مالی و سیاسی از سوی پاکستان و غرب؛ همکاری با دولت ربانی پس از پیروزی مجاهدین.[۲۸۲]
حزب اسلامی رعد افغانستان ۱۳۳۸ش سید اسدالله نکته‌دان فعالیت فرهنگی و سیاسی، سپس گسترش دامنه فعالیت [۲۸۳]
سازمان فلاح اسلامی افغانستان ۱۳۵۹ش - مستقل از شورای اتفاق با انشعاب از شورای اتفاق شکل گرفت.[۲۸۴]
جبهه متحد انقلاب اسلامی افغانستان ۱۳۵۸ش ائتلاف شش گروه شیعه ائتلاف گروه‌های شیعه دوام چندانی نداشت.[۲۸۵]
جبهه آزادی‌بخش انقلاب اسلامی افغانستان حدود ۱۳۵۹ش ائتلاف ۱۰ گروه شیعه ائتلاف گسترده‌تر شیعیان نشریهٔ عاشورا را منتشر کرد؛ پس از چهار شماره منحل شد.[۲۸۶]
ائتلاف چهارگانه ۱۳۶۴ش سازمان نصر، پاسداران جهاد، جبهه متحد، نهضت اسلامی اتحاد موقت سخنگو: عبدالعلی مزاری؛ عمر کوتاه داشت.[۲۸۷]
شورای ائتلاف اسلامی افغانستان ۱۳۶۵–۱۳۶۶ش هشت گروه شیعه (نصر، جبهه متحد، حزب‌الله، حرکت، پاسداران، نیروی اسلامی، نهضت، دعوت) اتحاد گسترده گروه‌های شیعه [۲۸۸]
حزب وحدت اسلامی افغانستان ۱۳۶۸ش هفت حزب اصلی (نصر، پاسداران، نهضت، جبهه متحد، نیروی اسلامی، دعوت، شورای اتفاق) اتحاد شیعیان، عدالت، مقاومت دبیرکل اول: عبدالعلی مزاری؛ پس از شهادت وی، محمدکریم خلیلی رهبری را بر عهده گرفت. بعدها به شاخه‌های متعدد (خلیلی، محقق، اکبری، عرفانی) تقسیم شد.[۲۸۹]

پانویس

  1. ↑ یزدانی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، 1373ش، ج1، ص146.
  2. ↑ خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص273.
  3. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص62؛ دادگی، بندهش، 1375ش، ص70؛ «تاریخچۀ قوم هزاره»، خبرگزاری عصر اسلام.
  4. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص47-49.
  5. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص66-73.
  6. ↑ گریفیتز، افغانستان کلید یک قاره، بی‌تا، ص134.
  7. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص49-55.
  8. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص63-65.
  9. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص64.
  10. ↑ عبدلی، «هزاره‌های افغانستان. تبارشناسی و پراکندگی جمعیتی»، وب‌سایت سکوی نشر دانش.
  11. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص127-128.
  12. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص57-60.
  13. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص97-108.
  14. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص97-108.
  15. ↑ «قصه‌های از سرزمین گزگ ولسوالی خاک افغان زابل»، چینل وادی نور.
  16. ↑ ابراهیمی، «قلع و قمع. گزارشی از دور جدید نسل‌کشی هزاره‌ها در ارزگان»، وب‌سایت هفته‌نامۀ راه جادۀ ابریشم.
  17. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص57-60.
  18. ↑ عطایی، «موزۀ از اقوام افغانستان2»، وب‌سایت ماه‌نامۀ دنیا.
  19. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص96.
  20. ↑ «خوست از نامیده شدن به مسکو کوچک تا منطقه‌ای نیمه‌مختار با پیوندهای قوی قبیله‌ای در برار دولت مرکزی 13»، وب‌سایت کلکین.
  21. ↑ «هزاره‌های دره قراشغان ولایت لغمان»، وبلاگ الحاج عباسی.
  22. ↑ «ولسوالی جاغوری و 18 بند آب‌گردان»، وب‌سایت یوتیوب.
  23. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص122-123.
  24. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص61.
  25. ↑ علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص27-34.
  26. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص114-118.
  27. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص105.
  28. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص127-128.
  29. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص104.
  30. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص142-149.
  31. ↑ «منار جام معماری واندیشه اسلامی در غرب افغانستان»، وب‌سایت بیتوته.
  32. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص266.
  33. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص142-149.
  34. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص105.
  35. ↑ «غار یخ شگفت‌انگیز قازان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  36. ↑ کاتب، نژادنامه افغان، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۰–۱۳۵.
  37. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص32.
  38. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص100.
  39. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامه افغانستان، 1387ش، ص28.
  40. ↑ یزدانی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، 1390ش، ص276-282.
  41. ↑ کاتب، سراج التواریخ، ج1، 1862م؛ پولادی، هزاره‌ها، 1404ش، ص79-80.
  42. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص76-79.
  43. ↑ دلجو، «۱۹ اکتبر، سالیاد فروش اسرای هزاره به عنوان برده و کنیز»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  44. ↑ ارانسکی، مقدمة فقه‌اللغة ایرانی، 1379ش، ص293.
  45. ↑ دلجو، «۱۹ اکتبر، سالیاد فروش اسرای هزاره به عنوان برده و کنیز»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  46. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص237.
  47. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص248.
  48. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص256.
  49. ↑ بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، 1392ش، ص432.
  50. ↑ Adelkhah, Olszewska, Zuzanna, "The Iranian Afghans", Iranian Studies 40 (2), 2007, P137-165.
  51. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۱۰۰.
  52. ↑ عرفانی، «مهاجرت؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، 1388ش، ص23.
  53. ↑ . فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص127ـ130.
  54. ↑ . فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص117.
  55. ↑ . طنین، افغانستان در قرن بیستم، 1384ش، ص297.
  56. ↑ . عرفانی، «مهاجرت؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، 1388ش، ص23.
  57. ↑ . احمدی رشاد، منزلت اجتماعی هزاره‌ها، 1402ش، ص427.
  58. ↑ دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا کتمان هویت، 1385ش، ص208.
  59. ↑ . «فرارمغزها، این‌بار از افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ اقتصادی تعادل.
  60. ↑ . ضیایی، هزاره‌ها در اسکاندیناوی، 1389ش، ص120.
  61. ↑ . محی‌الدین، عطارواله، ۲۰۰۳م، ص۷۸–۸۱.
  62. ↑ . ضیایی، هزاره‌ها در اسکاندیناوی، 1389ش، ص120.
  63. ↑ . «فرارمغزها، این‌بار از افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ اقتصادی تعادل.
  64. ↑ . عالمی، بررسی جامعه‌شناختی پیامدهای فرهنگی بازگشت مهاجران به افغانستان، بی‌تا، ص219ِ؛ محرابی، وضعیت زنان در دورهٔ پس از طالبان، 1389ش، ج2، ص317؛ محمودیان، «مهاجرت افغان‌ها به ایران: تغییر در ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی و انطباق با جامعه مقصد»، 1386ش، ص57ـ58.
  65. ↑ «شیعیان و هزاره‌های کویته»، خبرگزاری اطلس.
  66. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص437-449.
  67. ↑ «بحران قتل‌های هدفمند هزاره‌ها در بلوچستان»، روزنامه افغانستان ما.
  68. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص198-203.
  69. ↑ خرمی، «داستان ناتمام صولت السلطنه هزاره خانِ بزرگ تایباد و باخرز»، وب‌سایت کارخانه‌دار.
  70. ↑ ارانسکی، مقدمة فقه‌اللغة ایرانی، 1379ش، ص293.
  71. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1386ش، ص198-203.
  72. ↑ دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، ذیل واژۀ بربر.
  73. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۲۰۳–۱۹۸.
  74. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص235-237.
  75. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص437-449.
  76. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص198-203.
  77. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1386ش، ص198-203.
  78. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص۱۵۶–۱۸۹.
  79. ↑ گریفیتز، افغانستان کلید یک قاره، بی‌تا، ص134.
  80. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص110-119.
  81. ↑ اکبری مالستانی، «شهید مزاری و اهتمام به رسمیت دادن مذهب جعفری»، وب‌سایت سروش صبا.
  82. ↑ «قانون اساسی سابق افغانستان»، وب‌سایت وزارت عدلیه.
  83. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص109-115.
  84. ↑ ارزگانی، مختصر المنقول در تاریخ هزاره و مغول، بی‌تا، ص119-120.
  85. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص112-115.
  86. ↑ خواتی، «اسماعیلیه در افغانستان»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  87. ↑ بدخشی، «هزاره‌های اهل‌سنت ولایت بدخشان»، پایگاه اطلاع‌رسانی جاغوری.
  88. ↑ شریعتی سحر، «کتاب: هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان»، وب‌سایت بامیان نیوز.
  89. ↑ «هزاره‌های اهل‌سنت: بخش فراموش شده تاریخ افغانستان»، وب‌سایت پنجره‌ای برای شناخت افغانستان.
  90. ↑ «اعلام موجودیت شورای سراسری هزاره‌ها در افغانستان»، خبرگزاری فرارو.
  91. ↑ «هزاره‌های اهل‌سنت: بخش فراموش‌شده تاریخ افغانستان»، وب‌سایت پنجره‌ای برای شناخت افغانستان.
  92. ↑ «درّ اوستایی در صدف لهجه هزارگی»، وب‌سایت دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  93. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص119-120.
  94. ↑ خاوری، مردم هزاره و خرسان بزرگ، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۳.
  95. ↑ «دُرِ اوستایی در صدف لهجه هزارگی»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  96. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص119-124.
  97. ↑ فرهنگ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص278.
  98. ↑ خاوری، مردم هزاره و خرسان بزرگ، ۱۳۹۲ش، ص۲۷۵–۲۷۶.
  99. ↑ فرهنگ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص278.
  100. ↑ غفاری، «نوروز در دایکندی با پختن حلوای سرخ جشن گرفته می‌شود»، آژانس خبری پژواک.
  101. ↑ «طرز تهیۀ نان پنجه‌کش»، وبسایت چیشی.
  102. ↑ «پختن تیکی اویتو، با شایسته و زهرا، برنامۀ گُلخو قسمت نوزدهم»، وب‌سایت یوتیوب.
  103. ↑ شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.
  104. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص202.
  105. ↑ شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.
  106. ↑ شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.
  107. ↑ غفاری، «معرفی و طریق پختن غذاهای هزارگی»، وبلاگ بزم اندیشه؛شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر..
  108. ↑ امید، «غذاهای ناب محلی جاغوری»، وبلاگ معلوماتی و ادبی.
  109. ↑ «بولانی روغنی، رسم و رواج هزارگی»، وب‌سایت یوتیوب.
  110. ↑ «خوردن کچالوی تندوری در بامیان»، چینل دیگدان و تنور.
  111. ↑ شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.
  112. ↑ کریمی، «مقام‌ها و دستگاه‌های موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچ‌چیز.
  113. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص10.
  114. ↑ رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  115. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص8.
  116. ↑ کریمی، «مقام‌ها و دستگاه‌های موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچ‌چیز.
  117. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص9-10.
  118. ↑ سرور، «نگاهی به موسیقی هزارگی»، وب‌سایت رادیو نوروز.
  119. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص119-126.
  120. ↑ مددی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.
  121. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص15-18.
  122. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص126.
  123. ↑ جویا، «نخستین جشنواره فرهنگی و هنری دمبوره در بامیان»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.
  124. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص125-126.
  125. ↑ ناصری، «یادکردی از آبی میرزا، میوز موسیقی محلی هزاره‌ها»، وبلاگ مِچید.
  126. ↑ «تأملی بر شعر عامیانۀ هزارگی»، وبلاگ پیام دایکندی.
  127. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص24.
  128. ↑ رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  129. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص121-122.
  130. ↑ «مختۀ هزارگی از علی ساقی در تظاهرات جهانی بر علیه کشتار سیستماتیک هزاره»، وب‌سایت یوتیوب.
  131. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص29-32.
  132. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص19-20.
  133. ↑ کریمی، «مقام‌ها و دستگاه‌های موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچ‌چیز.
  134. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص121.
  135. ↑ رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  136. ↑ قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص22-23.
  137. ↑ رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  138. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص126.
  139. ↑ «موسیقی مقاومت»، وبلاگ اندیشۀ هزاره.
  140. ↑ مددی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز.
  141. ↑ «آشنایی با خواننده‌های افغانستان؛ داوود سرخوش»، وب‌سایت آی‌فیلم2.
  142. ↑ رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.
  143. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص48.
  144. ↑ محمدی شاری، «عید مردگان»، خبرگزاری فرهنگ.
  145. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص48-50.
  146. ↑ خاوری، مردم هزاره و خرسان بزرگ، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۲–۲۸۴.
  147. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص511-523.
  148. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص522-523.
  149. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-56.
  150. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزۀ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  151. ↑ «رسانه‌های شیعیان افغانی»، وب‌سایت مجله ویستا.
  152. ↑ «رسانه‌های شیعیان افغانی»، وب‌سایت مجله ویستا.
  153. ↑ «هزاره‌ها؛ اهمیت و جایگاه، تبار، جغرافیای بومی، ساختار اجتماعی و… ۲»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود.
  154. ↑ «درنگی بر بازی‌های هزارگی»، وبلاگ جاغوری یک.
  155. ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامهٔ هزاره، 1399ش، ص956.
  156. ↑ «ولایت باستانی بامیان»، وب‌سایت کابلستان.
  157. ↑ علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص 294-297.
  158. ↑ «لباس‌های سنتی زنان و مردان هزاره»، وب‌سایت تبیان.
  159. ↑ «لباس‌های سنتی زنان و مردان هزاره»، وب‌سایت تبیان.
  160. ↑ «استقبال گسترده از روز فرهنگ هزارگی در کشور»، وب‌سایت رزنامۀ افغانستان ما.
  161. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص127-128.
  162. ↑ حسن‌زاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  163. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص128-137.
  164. ↑ حسن‌زاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  165. ↑ «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص50.
  166. ↑ «ضرب‌المثل‌های هزارگی»، وبلاگ آرمان هزاره.
  167. ↑ «از آدم بیکار خدا بیزار»، وب‌سایت دیدئو.
  168. ↑ «کودکان کار در کشور»، شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.
  169. ↑ «بیش از 45 درصد زنان ولایت بامیان کشاورز هستند»، پاشگاه خبری جوان.
  170. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص143-148.
  171. ↑ «کودکان کار در کشور»، شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.
  172. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص130 و 140.
  173. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص140-141.
  174. ↑ مرادی، «ولسوالی پنجاب»، وبلاگ اسدالله مرادی.
  175. ↑ حسن‌زاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  176. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص77-79.
  177. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص138-139.
  178. ↑ «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص34.
  179. ↑ حکیمی، «بخشی از تاریخ دره ترکمن»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  180. ↑ طاهری، «توزیع ده‌ها گل‌خانۀ سبیزجات برای زنان دیکندی»، وب‌سایت رونامۀ 8صبح.
  181. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص75.
  182. ↑ «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص34.
  183. ↑ مرادی، «ولسوالی پنجاب»، وبلاگ اسدالله مرادی.
  184. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص141-143.
  185. ↑ شهرستانی، «آذوقۀ مواشی در هزارجات»، وبلاگ هزاره کلچر.
  186. ↑ «بامیان در تولید گوشت مرغ خود کفا شد»، خبرگزاری شفقنا.
  187. ↑ «توزیع یک هزار فارم مرغداری خانه‌گی به بانوان بامیان»، وب‌سایت وزارت زراعت، آبیاری و مالداری.
  188. ↑ «عسل داخلی در بامیان جایگزین عسل خارجی شده است»، آژانس خبری پژواک.
  189. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص145-146.
  190. ↑ «معادن در افغانستان (4): زغال سنگ از گذشته سیاه تا آینده روشن، نگاه امیدوارانه طالبان به معادن زغال سنگ»، وب‌سایت کلکین.
  191. ↑ «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص27.
  192. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص127-128.
  193. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص88-95.
  194. ↑ «وضعیت فعلی هزاره‌ها، چالش‌ها، فرصت‌ها و چشم‌انداز آینده»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  195. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص136.
  196. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص128-137.
  197. ↑ «درویش‌علی خان هزاره اولین نایب‌الحکومۀ هرات در دولت درانی‌ها»، وب‌سایت کانون افغانستانی‌های فنلند.
  198. ↑ جامعه هزاره در نظام طالبان»، وب‌سایت تحلیل روز.
  199. ↑ شریعتی سحر، «تأملی بر صنایع دستی مردم دایکندی»، وبلاگ پیام دایکندی.
  200. ↑ فیاض مجاهد، «نقش و نگار دستی»، وبلاگ صنایع دستی هزارگی.
  201. ↑ فیاض مجاهد، «نقش و نگار دستی»، وبلاگ صنایع دستی هزارگی.
  202. ↑ شریعتی سحر، «تأملی بر صنایع دستی مردم دایکندی»، وبلاگ پیام دایکندی.
  203. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص83-85.
  204. ↑ شریعتی سحر، «تأملی بر صنایع دستی مردم دایکندی»، وبلاگ پیام دایکندی.
  205. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص84.
  206. ↑ شریعتی سحر، «تأملی بر صنایع دستی مردم دایکندی»، وبلاگ پیام دایکندی.
  207. ↑ شریعتی سحر، «آداب و رسوم خواستگاری و ازدواج در هزارستان»، وبلاگ گریه‌های مریم مصلوب.
  208. ↑ تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص85-88.
  209. ↑ شریعتی سحر، «تأملی بر صنایع دستی مردم دایکندی»، وبلاگ پیام دایکندی.
  210. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص143.
  211. ↑ شریعتی سحر، «صنایع دستی هزارگی»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  212. ↑ بیانی راد، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، 1404ش، ص17-18.
  213. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص166.
  214. ↑ بیانی راد، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، 1404ش، ص18.
  215. ↑ بیانی راد، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، 1404ش، ص17-19.
  216. ↑ دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، 1384ش، ص 362-370.
  217. ↑ دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، 1385ش، ص 384-395.
  218. ↑ بیانی راد، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، 1404ش، ص17-19.
  219. ↑ بیانی راد، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، 1404ش، ص17-19.
  220. ↑ مزاری، احیای هویت، 1393ش، ص 104، 135 و 266.
  221. ↑ فصیحی، «گفتمان عدالت‌خواهی در افغانستان»، 1403ش، ص 73-76.
  222. ↑ بیانی راد، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، 1404ش، ص17-19.
  223. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص627-630.
  224. ↑ «سالگرد قتل‌عام یکاولنگ؛ با تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، دسترسی به عدالت میسر نیست»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.
  225. ↑ «شروع مرحله دوم مقاومت در برابر طالبان از زبان استاد محقق»، وب‌سایت آپارات.
  226. ↑ طنین، افغانستان در قرن بیستم، ۱۳۸۳ش، ص۴۹۳.
  227. ↑ بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۱۹۰.
  228. ↑ محمدی، «سیک‌ها و هندوها؛ اقلیتی با کوله‌باری از رنج»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.
  229. ↑ «پیکرهای هفت مسافر در جاغوری به خاک سپرده شد»، وب‌سایت رزنامۀ ماندگار.
  230. ↑ دهقان، «شب شعر تبسم»، وبلاگ چنداول
  231. ↑ لعلی، «بیست عقرب، کنش جمعی در برابر بیدادگری»، هفته‌نامهٔ جاده ابریشم، 1397، ص2.
  232. ↑ مشل نوف، «گزارش تظاهرات بیست عقرب درنیویورک تایمز»، هفته‌نامهٔ راه ابریشم، 1395، ص2.
  233. ↑ «واکنش‌ها به سربریدن هفت گروگان شکار توطیه نشوید»، وب‌سایت رزنامۀ ماندگار.
  234. ↑ «یوناما قتل هفت غیرنظامی را در ولایت زابل محکوم کرد»، خبرگزاری صدای افغان.
  235. ↑ «دل‌نوشته‌های فعالان شبکه‌های اجتماعی برای شکریه»، خبرگزاری فارس.
  236. ↑ «شب شعر شکریه تبسم در کابل برگزار می‌شود»، خبرگزاری شفقنا.
  237. ↑ برهانی، «نقطه سرخط ۶۶» وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.
  238. ↑ «پشت پردۀ شب اول و دوم اسد 1395 (فاجعه دهمزنگ)، به روایت عضو ارشد شورای عالی مردمی جنبش روشنایی»، خبرگزاری شفقنا.
  239. ↑ «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.
  240. ↑ «ششمین سالیاد شهدای جنبش روشنایی؛ بزرگ‌ترین جنبش مدنی افغانستان چگونه سرکوب شد؟»، خبرگزاری شفقنا.
  241. ↑ «اعلام یک روز ماتم ملی برای شهدای جنبش روشنایی»، وب‌سایت خبرنامه.
  242. ↑ «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.
  243. ↑ لعلی، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.
  244. ↑ «فریاد روشنایی؛ سروده‌های فارسی‌زبانان برای شنبه سیاه کابل»، خبرگزاری تسنیم.
  245. ↑ لعلی، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.
  246. ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامهٔ هزاره، 1399ش، ج1، ص174-184.
  247. ↑ بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۵.
  248. ↑ «زندگی‌نامه حضرت آیت‌الله فاضلی بهسودی»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود.
  249. ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.
  250. ↑ «زندگی‌نامه حضرت آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود.
  251. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۲۶۳–۲۶۶.
  252. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص626-650.
  253. ↑ شفایی، جریان‌شناسی تاریخ افغانستان معاصر، 1393ش، ص270-342.
  254. ↑ «کنگره سراسری حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان برگزار شد»، وب‌سایت روزنامه افغانستان ما.
  255. ↑ «سرور دانش حزب عدالت و آزادی افغانستان را تأسیس کرد»، خبرگزرای دید.
  256. ↑ «استاد محمد اکبری»، وب‌سایت ولسی‌جرگه دولت جمهوری اسلامی افغانستان.
  257. ↑ جمعی از نویسندگان، کتاب همایش بین‌الملی ارزگان (تاریخ، فرهنگ، اجتماع و سیاست)، 1401ش، ج3، ص386.
  258. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص625-650.
  259. ↑ «زندگی‌نامه مختصر استاد حسین‌علی (حاج کاظم یزدانی)»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود.
  260. ↑ دانش، «نگاهی به ویژگی‌های فرهنگی و شخصیتی دولت‌آبادی»، 1402ش، ص9.
  261. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص625-650.
  262. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص625-650.
  263. ↑ زرتشت، «شیرین هزاره؛ روایت دلتنگی و اسطورۀ آزادی» وب‌سایت هزاره انترنشنال.
  264. ↑ «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
  265. ↑ «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وب‌سایت عصر ایران.
  266. ↑ «دختری دایکندی: دستگاهی برای کمک به درمان سرطان اختراع و وارد بازارکرد»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی.
  267. ↑ «نسل‌کشی خاموش هزاره‌ها»، خبرگزاری ایرنا.
  268. ↑ «چرا مردم هزاره در افغانستان از نسل‌کشی هراس دارند؟»، وب‌سایت دیدار نیوز.
  269. ↑ «نسل‌کشی خاموش هزاره‌ها»، خبرگزاری ایرنا.
  270. ↑ «همه چیز دربارۀ جنایت هولناک میرزاولنگ افغانستان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  271. ↑ حسنی، «24 کشته و 57 زخمی در حمله انتحاری بر دانش‌آموزان کوثر دانش»، وب‌سایت خبرنامه.
  272. ↑ «افزایش تعداد شهدای انفجار در مدرسۀ سیدالشهدا کابل به 85 نفر»، خبرگزاری فارس.
  273. ↑ «داغ تازۀ دشت برچی»، خبرگزاری اعتماد.
  274. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص626-650.
  275. ↑ دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا کتمان هویت، 1385ش، ص176-254.
  276. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 254.
  277. ↑ خسروشاهی، نهضت‌های اسلامی در افغانستان، 1379ش، ص87.
  278. ↑ خسروشاهی، نهضت‌های اسلامی در افغانستان، 1379ش، ص89.
  279. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 298.
  280. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 329.
  281. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 119.
  282. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 259.
  283. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 214.
  284. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 317.
  285. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 149.
  286. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 151.
  287. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 83.
  288. ↑ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص347.
  289. ↑ پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص473-478.

منابع

  • «آشنایی با خواننده‌های افغانستان ۱۲؛ داوود سرخوش»، وب‌سایت آی فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
  • «آشنایی با شهر بامیان»، وبلاگ گردشگری در ولایت بامیان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهر ۱۳۹۴ش.
  • «آموزشگاه دخترانه کاج کابل»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۴۰۱ش.
  • آهنگر، تیمور، «رشد صنعت قالین میان مردم هزاره»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۷ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
  • ابراهیمی، خالق، «قلع و قمع؛ گزارشی از دور جدید نسل‌کشی هزاره‌ها در ارزگان»، وب‌سایت هفته‌نامهٔ راه جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۴۰۲ش.
  • احمدی رشاد، عصمت‌الله، منزلت‌اجتماعی هزاره‌ها، قم، صبح امید، ۱۴۰۲ش.
  • احمدی، مهدی، گلشن ابرار، قم، نورالسجاد، ۱۳۸۴ش.
  • ارانسکی، ای.م. مقدمة فقه‌اللغة ایرانی، ترجمة کریم کشاورز، تهران، پیام، ۱۳۷۹ش.
  • ارزگانی، محمدافضل، المختصر المنقول فی تاریخ هزاره و مغول، قم، چاپ فروردین، بی‌تا.
  • «از آدم بیکار خدا بیزار»، وب‌سایت دیدئو، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «استاد محمد اکبری»، وب‌سایت ولسی‌جرگه دولت جمهوری اسلامی افغانستان، تاریخ بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «استقبال گسترده از روز فرهنگ هزارگی در کشور»، وب‌سایت رزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «اطلاعاتی دربارهٔ آقاخان‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۸۵ش.
  • «اعلام موجودیت شورای سراسری هزاره‌ها در افغانستان»، خبرگزاری فرارو، تاریخ بازدید ۱۴ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «اعلام یک روز ماتم ملی برای شهدای جنبش روشنایی»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۹۵ش.
  • «افزایش تعداد شهدای انفجار در مدرسهٔ سیدالشهدا کابل به ۸۵ نفر»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • اکبری مالستانی، «شهید مزاری و اهتمام به رسمیت دادن مذهب جعفری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «انتقاد از شکار غیرقانونی حیوانات در بامیان»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، ۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • «بامیان در تولید گوشت مرغ خودکفا شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۷ جون ۲۰۲۰م.
  • بامیانی، ظفر، «افزایش حیوانات وحشی و طیور در دایکندی»، وب‌سایت هزاره‌اینترنیشنال، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، مؤسسهٔ شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
  • بدخشی، سراج‌الدین، «هزاره‌های اهل‌سنت ولایت بدخشان»، پایگاه اطلاع‌رسانی جاغوری، تاریخ درج مطلب: ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰م.
  • «برف‌کوچ در کوتل شاتو، ارتباط دو ولسوالی پنجاب و ورس را با مرکز بامیان قطع کرد»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۳۹۷ش.
  • «بنیاد آقاخان افغانستان چیست/ از شبکهٔ توسعه آقاخان چه می‌دانید؟»، خبرگزاری اطلس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۳۹۸ش.
  • بهمنی قاجار، محمدعلی، «جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان افغانستان»، تهران، مؤسسهٔ مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۲ش.
  • «بولانی روغنی، رسم و رواج هزارگی»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۶ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • بیات، کاوه، صولت‌السلطنهٔ هزاره و شورش خراسان، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری جهان کتاب، ۱۳۷۰ش.
  • بیانی راد، حسین، «تبارشناسی جنبش‌های اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها»، مجلهٔ عدالت و امید، شمارهٔ ۱۶، ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «بیش از ۴۵ درصد زنان ولایت بامیان کشاورز هستند»، باشگاه خبری جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۳۹۵ش.
  • «پختن تیکی اویتو، با شایسته و زهرا، برنامهٔ گلخو قسمت نوزدهم»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۱ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • «پروفایل ولایت بامیان»، ۱۳۹۸ش.
  • «پشت پردهٔ شب اول و دوم اسد ۱۳۹۵ (فاجعه دهمزنگ)، به‌روایت عضو ارشد شورای عالی مردمی جنبش روشنایی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ تیر ۱۳۹۶ش.
  • پولادی، حسن، هزاره‌ها، ترجمهٔ علی عالمی کرمانی، تهران، عرفان، ۱۴۰۱ش.
  • پیکار، نصیرالدین شاه، «بازتاب نمادین نور یزدانی در مراسم تشریفات مذهبی اسماعیلیان آسیای میانه»، وب‌سایت سیمای شغنان، تاریخ بازدید: ۱۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «پیکر قربانیان رویداد زابل، در جاغوری به خاک سپرده شد»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۳۹۴ش.
  • «تاریخچه جاغوری»، وبلاگ غزنهٔ باستان، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۱ش.
  • «تاریخچهٔ قوم هزاره»، خبرگزاری عصر اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • «تأملی بر شعر عامیانهٔ هزارگی»، وبلاگ پیام دایکندی، تاریخ بازدید: ۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • «توزیع یک هزار فارم مرغداری خانه‌گی به بانوان بامیان»، وب‌سایت وزارت زراعت، آبیاری و مالداری، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۹۸ش.
  • تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، ترجمهٔ عزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش.
  • «جایگاه جامعهٔ هزاره در نظام طالبان»، وب‌سایت تحلیل روز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
  • جعفری، محمدرضا، «اتصال بامیان به شمال»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • جعفری، محمود، «آب ایستاده ناور»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
  • «جلوه‌های درخشان یک تاریخ، بندامیر، طبیعت خاطره‌انگیز اما فراموش شده افغانستان»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • جمعی از نویسندگان، دانشنامهٔ هزاره، بنیاد دانشنامه، ۱۳۹۹ش.
  • جمعی از نویسندگان، کتاب همایش بین‌الملی ارزگان (تاریخ، فرهنگ، اجتماع و سیاسی)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش
  • جوادی، غلام‌سخی، «هزاره جات، سرزمین آب خیز کشور»، وبلاگ قلم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۸۶ش.
  • جویا، زهرا، «نخستین جشنوارهی فرهنگی و هنری دمبوره در بامیان»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۶ش.
  • «چرا مردم هزاره در افغانستان از نسل‌کشی هراس دارند؟»، وب‌سایت دیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: ۸ آبان ۱۴۰۰ش.
  • حکیمی، یاسا، «بخشی از تاریخ درهٔ ترکمن»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ درج بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • حسن‌زاده، ابراهیم، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید ۲۳ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • حسنی، فریدون، «۲۴ کشته و ۵۷ زخمی در حمله انتحاری بر دانش‌آموزان کوثر دانش»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ بازدیدی: ۱۸ مهر ۱۴۰۱ش.
  • خاوری، تقی، مردم هزاره و خراسان بزرگ، چ۱، تهران، محمدابراهیم شریعتی افغانستانی، ۱۳۸۵ش.
  • خسروشاهی، هادی، نهضت‌های اسلامی افغانستان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وابسته به وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۹ش.
  • خواتی، شفق «اسماعیلیه در افغانستان»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بازدید: ۱۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «خوردن کچالوی تندوری در بامیان» وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۵ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • «خوست: از نامیده‌شدن به مسکو کوچک تا منطقه‌ای نیمه مختار با پیوندهای قوی قبیله‌ای در برار دولت مرکزی ۱۳»، وب‌سایت کلکین، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • دادگی، فرنبغ، بندهش، تهران، توس، ۱۳۷۵ش.
  • «داغ تازهٔ دشت برچی»، خبرگزاری اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • دانش، سرور، «نگاهی به ویژگی‌های فرهنگی و شخصیتی دولت‌آبادی»، مجلهٔ عدالت و امید، شمارهٔ ۹، ۱۴۰۲ش، ص۹.
  • «درِّ اوستایی در صدف لهجه هزارگی»، وب‌سایت دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۳ش.
  • «دُرِّ اوستایی در صدف لهجه هزارگی»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • «درویش‌علی خان هزاره اولین نایب‌الحکومهٔ هرات در دولت درانی‌ها»، وب‌سایت کانون افغانستانی‌های فنلند، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فبروری ۲۰۰۹م.
  • دلجو، عباس، «۱۹ اکتبر، سالیاد فروش اسرای هزاره به عنوان برده و کنیز»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «دل‌نوشته‌های فعالان شبکه‌های اجتماعی برای شکریه»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۴ش.
  • دولت‌آبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ احزاب و جریانات‌سیاسی افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
  • دولت‌آبادی، بصیراحمد، شناسنامه افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۷ش.
  • دولت‌آبادی، بصیراحمد، «مبارزات سیاسی شیعیان در افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.
  • دولت‌آبادی، بصیراحمد، هزاره‌ها از قتل‌عام تا کتمان هویت، قم، مرکز نویسندگان افغانستان، ۱۳۸۵ش.
  • «دومین جشنوارهٔ گل بادام در دایکندی برگزار شد»، وب‌سایت رادیو کلید، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۳۹۷ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامهٔ دهخدا، تهران، دانشگاه‌تهران، ۱۳۷۷ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامهٔ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱۴ش.
  • دهقان، صادق، «شب شعر تبسم»، وبلاگ چنداول، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۹۴ش.
  • رجاء، نوروز، «صنایع دستی زنان با رکود مواجه است»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۳۹۶ش.
  • رزاق مأمون، «چشم‌انداز یک دولت اسماعیلی در کنار افغانستان»، وبلاگ اسماعیلیان افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۵ فروردین ۱۴۰۲ش
  • «رسانه‌های شیعیان افغانی»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • زرتشت، مهدی، «شیرین هزاره؛ روایت دلتنگی و اسطورهٔ آزادی» وب‌سایت هزاره انترنشنال، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۱ش.
  • «زندگی‌نامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «زندگی‌نامه حضرت آیت الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «زندگی‌نامهٔ مختصر استاد حسین علی (حاج کاظم یزدانی)»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «سالگرد قتل‌عام یکاولنگ؛ با تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، دسترسی به عدالت میسر نیست»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
  • «سرور دانش حزب عدالت و آزادی افغانستان را تأسیس کرد»، خبرگزرای دید، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • سرور، الهه، «نگاهی به موسیقی هزارگی»، وب‌سایت رادیو نوروز، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
  • «سنت‌ها و رسوم مذهبی اسماعیلیان بدخشان»، مجلهٔ ماهنامهٔ فرهنگی و هنری چشم‌انداز، شمارهٔ ۱۱، بهمن ۱۳۸۶ش.
  • «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۸۹ش.
  • شاهی، مریم، «رونمایی از نماد زنانه موسیقی در سومین جشنواره دمبوره بامیان»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریح درج مطلب: ۲۶ اوت ۲۰۱۹م.
  • «شب شعر شکریه تبسم در کابل برگزار می‌شود»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۴ش.
  • شریعتی سحر، حفیظ‌الله، «تأملی بر صنایع دستی مردم دایکندی»، وبلاگ پیام دایکندی، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • شریعتی سحر، حفیظ‌الله، «آداب و رسوم خواستگاری و ازدواج در هزارستان»، وبلاگ گریه‌های مریم مصلوب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • شریعتی سحر، حفیظ‌الله، «صنایع دستی هزارگی»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • شریعتی سحر، حفیظ‌الله، «کتاب هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان»، وب‌سایت بامیان نیوز، بازدید: ۱۶ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «شروع مرحله دوم مقاومت در برابر طالبان از زبان استاد محقق»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است»، وب‌سایت روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • «ششمین سالیاد شهدای جنبش روشنایی؛ بزرگ‌ترین جنبش مدنی افغانستان چگونه سرکوب شد؟» خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • شفایی، امان‌الله، جریان‌شناسی تاریخ افغانستان معاصر، کابل، امیری، ۱۳۹۳ش.
  • شهرستانی، شاه‌علی‌اکبر، «آذوقهٔ مواشی در هزارجات»، وبلاگ هزاره کلچر، تاریخ درج مطلب: ۴ آوریل ۲۰۲۰م.
  • شهرستانی، شاه‌علی‌اکبر، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل»، وبلاگ هزاره کلچر، تاریخ درج مطلب: ۴ آوریل ۲۰۲۰م.
  • «شیعیان و هزاره‌های کویته»، خبرگزاری اطلس، تاریخ بارگذاری: ۲۶ اردیبهشت، ۱۳۹۸ش.
  • «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبلاگ انجمن حامیان تولید و صادرات صنایع دستی و هنرهای سنتی، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۹۱ش.
  • «صنایع دستی افغانستان؛ صنعتی به عظمت یک فرهنگ»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
  • «صنایع دستی چیست؟»، وب‌سایت پرسیا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۷ش.
  • «ضرب‌المثل‌های هزارگی»، وبلاگ آرمان هزاره، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۲ش.
  • «ضرورت توسعه روستایی و نقش آن در توسعه ملی/روستاها نقشی قابل توجهی در تأمین امنیت غذایی و تولید ایفا می‌کنند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • ضیایی، محمدرضا، هزاره‌ها در اسکاندیناوی، کابل، مقصودی، ۱۳۸۹ش.
  • طاهری، الیاس، «توزیع ده‌ها گل‌خانهٔ سبیزجات برای زنان دیکندی»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۹ش.
  • «طرز تهیهٔ نان پنجه‌کش»، وب‌سایت چیشی، تاریخ بازدید ۱۰ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • طنین، ظاهر، افغانستان در قرن بیستم، تهران، عرفان، ۱۳۸۴ش.
  • عادلی، ملکه، «انواع لباسهای هزارگی در بامیان»، وب‌سایت رادیوبامیان، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • عالمی، محمدعیسی، بررسی جامعه‌شناختی پیامدهای فرهنگی بازگشت مهاجران به افغانستان، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۷ش.
  • عباسی، علی، «هزاره‌های دره قراشغان ولایت لغمان»، وبلاک الحاج عباسی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۹۶
  • عبدلی، حسین، «هزاره‌های افغانستان؛ تبارشناسی و پراکندگی جمعیتی»، وب‌سایت سکوی نشر دانش، تاریخ بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • عرفانی، محمد، «مهاجرت؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، قم، طرح نو، سال ششم، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۸۸ش.
  • «عسل داخلی در بامیان جایگزین عسل خارجی شده است»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲ دسامبر ۲۰۱۵م.
  • عطایی، رضا، «موزهٔ از اقوام افغانستان۲»، وب‌سایت ماه‌نامهٔ دنیا، تایخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • عظیمی، خان‌علی، «بررسی تاریخی تحولات سیاسی و اجتماعی ارزگان از برآمدن امیرعبدالرحمان تا برافتادن طالبان»، (پایان‌نامه)، ۱۳۸۸ش.
  • علی‌آبادی، علی‌رضا، جامعه و فرهنگ افغانستان، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی بین‌المللی الهدی، ۱۳۹۵ش.
  • «غار یخ شگفت‌انگیز قازان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۳ش.
  • غبار، میرغلام‌محمد، «جغرافیای تاریخی افغانستان»، کابل، مطبعهٔ دولتی، ۱۳۶۸ش.
  • «غزل‌های هزارگی آقای علی‌مدد پاطو»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۴ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • غفاری، عبدالله، «معرفی و طریق پختن غذاهای هزارگی»، وبلاگ بزم اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد۱۳۹۰ش.
  • «فرار مغزها، این بار از افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ اقتصادی تعادل، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۴ش.
  • فرهنگ، سیدمحمدحسین، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، قم، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
  • فرهنگ، میرصدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، قم، محمدوفایی، ۱۳۷۴ش.
  • «فریاد روشنایی؛ سروده‌های فارسی‌زبانان برای شنبه سیاه کابل»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۵ش.
  • فصیحی، امان‌الله، «گفتمان عدالت‌خواهی در افغانستان»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال شانزدهم، شماره ۱۵، تابستان ۱۴۰۳ش.
  • «هزاره‌های اهل‌سنت: بخش فراموش‌شدهٔ تاریخ افغانستان»، وب‌سایت پنچره‌ای برای شناخت افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • فیاض مجاهد، آمنه، «نقش و نگار دستی»، وبلاگ صنایع دستی هزارگی، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • قاسمی، وحید، موسیقی اصیل هزاره، ترجمهٔ رامین انوری، کابل، ۱۳۹۶ش.
  • «قانون اساسی سابق افغانستان»، وب‌سایت وزارت عدلیه، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «قصه‌های از سرزمین گزگ ولسوالی خاک افغان زابل»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • کاتب، فیض‌محمد، سراج التواریخ، کابل، دارالسلطنه کابل، ۱۸۶۲م.
  • کاتب، فیض‌محمد، نژادنامه افغان، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۲ش.
  • «کار ساخت بخش دوم سرک گردندیوال به یک شرکت خصوصی امضا شده است»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۵ش.
  • کانفیلد، رابرت، «هزاره»، ترجمه و تلخیص معصومه ابراهیمی، وب‌سایت دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
  • کریمی، یاسین، «مقام‌ها و دستگاه‌های موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچ‌چیز، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۳۹۵ش.
  • «کنگره سراسری حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان برگزار شد»، وب‌سایت روزنامه افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۳۹۰ش.
  • «کوتل حاجی‌گک بعد از پنج ماه باز شد»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آوریل ۲۰۱۲م.
  • «کودکان کار در کشور»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
  • گریفیتز، جان. سی، افغانستان کلید یک قاره، ترجمهٔ ذ.غ. تهران، انتشارات گل محمد تخاری، بی‌تا.
  • «گونه‌های جانوری افغانستان»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • «لباس‌های سنتی زنان و مردان هزاره»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۶ ش.
  • لعلی، اسماعیل، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • محبی، «نیمنگاهی به هنر موسیقی و موسیقی هزارگی»، وبلاگ خط سوم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۳۹۶ش.
  • محرابی، سکینه، وضعیت زنان در دورهٔ پس‌از طالبان، مجموعه مقالات همایش زنان در افغانستان؛ فرصت‌ها، چالش‌ها و راهکارها، قم، جامعهٔ المصطفی، ۱۳۸۹ش.
  • محمدی شاری، شوکت، «عید مردگان»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ د رج مطلب: ۲۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • محمدی، عارف، «سیک‌ها و هندوها؛ اقلیتی با کوله‌باری از رنج»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبج، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • محمودیان، حسن، «مهاجرت افغان‌ها به ایران: تغییر در ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی و انطباق با جامعه مقصد»، مجلهٔ نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، شمارهٔ ۴، ۱۳۸۶ش.
  • «مختهٔ هزارگی از علی ساقی در تظاهرات جهانی بر علیه کشتار سیستماتیک هزاره»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۴ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • مجیدی، عبدالطیف، «لباس هزارگی»، وب‌سایت مجلهٔ خامک، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • مددی، علی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۲ش.
  • مرادی، اسدالله، «ولسوالی پنجاب»، وبلاگ اسدالله مرادی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۵ش.
  • مزاری، عبدالعلی، احیای هویت، کابل، امیری، ۱۳۹۳ش.
  • مشل نوف، مجیب، «گزارش تظاهرات بیست عقرب درنیویورک تایمز»، ترجمهٔ عالمی کرمانی، هفته‌نامهٔ راه ابریشم، شماره ۱۹، ۲۱ آبان ۱۳۹۵ش.
  • مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف فارسی، تهران، کتاب‌های جیبی، ۱۳۷۴ش.
  • «معادن در افغانستان: زغال‌سنگ از گذشتهٔ سیاه تا آیندهٔ روشن، نگاه امیدوارانه طالبان به معادن زغال‌سنگ»، وب‌سایت کلکین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «منار جام معماری واندیشه اسلامی در غرب افغانستان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمهٔ عزیز طغیان، قم، اشک یاس، ۱۳۷۹ش.
  • «موسیقی محلی بامیان در آستانهٔ فراموشی»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آّبان ۱۳۹۰ش.
  • «موقعیت جغرافیایی تبرغنک»، وبلاگ تبرغنک، تاریخ ۲۵ دی ۱۳۸۸ش.
  • ناصری، اسپیلو، «یادکردی از آبی میرزا، میوز موسیقی محلی هزاره‌ها»، وبلاگ مِچید، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۳۹۰ش.
  • ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
  • «نخبگان سیاسی زن؛ ۱۰ چهره تأثیرگذار بر سیاست افغانستان»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۵ش.
  • «نسل‌کشی خاموش هزاره‌ها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۸ خرداد ۱۴۰۰ش.
  • «هزاره ها؛ اهمیت و جایگاه، تبار، جغرافیای بومی، ساختار اجتماعی و… ۲»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب: ۹ میزان ۱۴۰۳ش.
  • «همه چیز دربارهٔ جنایت هولناک میرزاولنگ افغانستان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
  • «واکنش‌ها به سربریدن هفت گروگان «شکار توطیه نشوید»، وب‌سایت رزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۴ش.
  • وحیدی، محمدحسین، «اسماعیلیه»، وب‌سایت تخصصی شیعه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • «وضعیت فعلی هزاره‌ها، چالش‌ها، فرصت‌ها و چشم‌انداز آینده»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • «ولایت پکتیکا در افغانستان، از گذشته تا امروز»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۴۰۰ش.
  • «ولسوالی جاغوری و ۱۸ بند آب‌گردان»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • یزدانی، حسین‌علی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، تهران، محمدابراهیم شریعتی افغانستانی، ۱۳۷۳ش.
  • «یک مرکز فرهنگی و تجاری مخصوص زنان در بامیان به بهره‌برداری سپرده شد»، خبرگزاری زنان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۴۰۲ش.
  • «یوناما قتل هفت غیرنظامی را در ولایت زابل محکوم کرد»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۳۹۴ش.
  • Adelkhah, Fariba; Olszewska, Zuzanna, "The Iranian Afghans", Iranian Studies 40 (2), 2007.
  • Bright, William. International Encyclopedia of Linguistics. Oxford: Oxford University Pres, 1992.
  • Muslim peoples, ed, Richard v. Weeks, U.S.A, 1984.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=قوم_هزاره&oldid=79606»