پیش‌نویس:عرفان: تفاوت میان نسخه‌ها

عرفان در لغت از مادهٔ «عَرَفَ» به‌معنای شناختن و بازشناختن، دانستن و آگاه‌شدن است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ عرفان.</ref> عرفان در اصطلاح علمی است از علوم الهی که موضوع آن شناخت حق و اسماء از علوم الهی که موضوع آن شناخت حق و اسماء و صفات اوست.<ref>دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ج۱۰، ص۱۵۸۱۹.</ref> برخی معتقدند، عرفان حالتی است که از شهود حق و اسماء و صفات و افعال او حاصل می‌گردد.<ref>کاشانی، اصطلاحات الصوفیه، 1370ش، ص106.</ref> عرفان از منظر امام خمینی، معرفت به هستی مطلق و حقایق عالم وجود است که از طریق مشاهدهٔ حضوری حاصل می‌شود و اگر کسی در چنین ساحتی گام نهد از نیستی به هستی مطلق می‌رسد.<ref>خمینی، ره عشق: نامهٔ عرفانی امام خمینی، 1387ش، ص35.</ref>

== عرفان و تصوف ==

شهید مطهری، عرفان را به‌عنوان علم و جنبۀ فرهنگی عرفا و تصوف را جنبۀ اجتماعی و فرقه‌ای آنها به‌شمار می‌آورد. وی بر آن است که متصوفه اشاره به جریان اجتماعی دارای تشکل، آداب خاص، پوشش متمایز و گاه سکونت در خانقاه‌ها دارد. وی همچنین تصریح می‌کند که در تصوف، بدعت و انحراف بسیار وجود دارد و در عرفان، مطالب پرقدر و عالی. او برخی از عرفا به‌ویژه عرفای شیعه را تهی از تصوف می‌داند، از این‌رو آنها را عرفای حقیقی می‌شمرد، نه گروه‌هایی که صدها آداب از خود ایجاد کرده‌اند.<ref>مطهری، کلام، عرفان، حکمت عملی، بی‌تا، ص75-77.</ref>

بسیاری از پژوهشگران تاریخ عرفان، شکل‌گیری عرفان به‌مثابۀ یک جریان شناخته‌شده اجتماعی-دینی در اسلام را به قرن دوم هجری و ظهور شخصیت‌هایی مانند ابوهاشم صوفی کوفی نسبت می‌دهند. این جریان در قرن سوم با ظهور بزرگان خراسان و بغداد، مانند بایزید بسطامی و جنید بغدادی، صورتی نظام‌مندتر یافت. در قرون چهارم و پنجم، با تلاش‌هایی برای آشتی عقل و شهود توسط فارابی و ابن‌سینا و نیز تدوین عرفان عملی توسط خواجه عبدالله انصاری و توجیه شرعی آن توسط امام محمد غزالی، بنیان‌های نظری و عملی عرفان استوار شد. اوج نظام‌مندسازی عرفان نظری در قرن هفتم با مکتب ابن‌عربی و شارحان بزرگی مانند صدرالدین قونوی و عبدالرزاق کاشانی محقق گردید. از قرن دهم به بعد، جریان عرفان در دو مسیر ادامه یافت: یکی در قالب سلسله‌های تصوف که رو به افول نهاد و دیگری در شخصیت‌های مستقل و غیرسلسله‌ای از فقها و حکما، مانند صدرالمتألهین شیرازی و فیض کاشانی.<ref>یثربی، عرفان نظری: تحقیقی در سیر تکامل و اصول و مسائل تصوف، 1377ش، ص123-183.</ref>

عرفان از منظر شهید مطهری به دو بخش عملی و نظری تقسیم می‌شود:

عرفان عملی به بخشی از عرفان اطلاق می‌شود که به تبیین روابط و وظایف انسان با خود، جهان و خدا می‌پردازد. این بخش، دانشی عملی است و از این حیث با علم اخلاق شباهت دارد، هرچند دارای تمایزهایی است. عرفان عملی با عنوان علم سیر و سلوک شناخته می‌شود و در آن، مراحل و منازل حرکت سالک به سوی کمال انسانی و توحید، همراه با احوال و واردات روحی او، تبیین می‌گردد. پیمودن این مسیر مستلزم هدایت و مراقبت انسان کامل است؛ کسی که پیش‌تر این راه را طی کرده و به منازل آن آگاهی دارد.<ref>مطهری، کلام، عرفان، حکمت عملی، بی‌تا، ص۷۷.</ref>

عرفان نظری به تفسیر هستی و تبیین نسبت خدا، جهان و انسان می‌پردازد. این شاخه از عرفان، همچون فلسفه الهی، دارای موضوع، مبادی و مسائل خاص خود است؛ با این تفاوت که مبانی معرفتی آن مبتنی بر کشف و شهود است و سپس با زبان عقل تبیین می‌شود. در عرفان نظری، هستی به‌صورت تجلی و ظهور اسماء و صفات الهی فهم می‌شود و موجودات، نه اموری مستقل در برابر خدا، بلکه شئون و تجلیات وجود الهی تلقی می‌گردند.<ref>مطهری، کلام، عرفان، حکمت عملی، بی‌تا، ص80-81.</ref>

مسائل علم عرفان عبارت است از: کیفیت صدور کثرت از حضرت حق، چگونگی بازگشت این کثرت به او، بیان مظاهر اسماء الهی و نعوت ربّانی، کیفیّت رجوع و بازگشت اهل‌الله به سوی حق تعالی، کیفیّت سیر و سلوک و مجاهدات اهل‌الله، و نیز بیان نتایج دنیوی و اخروی یکایک اعمال و افعال و اذکار.<ref>منصوری لاریجانی، عرفان اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۹۸.</ref>

عرفان هندویی ریشه در آموزه‌های حکیمان باستانی هند دارد که تعالیم آنان در متونی با عنوان اوپَنیشَدها گردآوری شده است. اوپَنیشَدها که به‌معنای تعالیم باطنی‌اند، بر معرفت شهودی و ادراک درونی حقیقت تأکید دارند و مفاهیم کلیدی آن‌ها «برهمن» به‌عنوان حقیقت غایی هستی و «آتمن» به‌معنای روح یا جوهر درونی انسان است. در این متون، هدف اصلی، ادراک مستقیم برهمن و رهایی انسان از رنج‌های وجودی از طریق معرفت عرفانی است. پس از اوپَنیشَدها، بَهگودگیتا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع عرفانی هندویی شناخته می‌شود که در آن مفهوم «اَوَتار» یا خدای متجسد مطرح شده و سه راه رهایی معرفی می‌گردد: راه معرفت (جنانه‌مارگه)، راه عمل (کَرمَه‌مارگه) و راه عشق و سرسپردگی (بَهکتی‌مارگه). در این متن، راه بَهکتی جایگاهی برجسته دارد و وحدت با حقیقت الهی به‌عنوان غایت تجربه عرفانی مطرح می‌شود. عرفان هندویی در قالب نظام‌های فلسفی موسوم به «وِدانتَه» صورت‌بندی شده است که از مهم‌ترین مکاتب آن می‌توان به فلسفهٔ شَنکَرَه، رامانوجَه و مَدهوَه اشاره کرد.<ref>اسپنسر، عرفان در ادیان جهان، 1401ش، ص16-53.</ref>