پیش‌نویس:خانه‌داری

خانه‌داری؛ مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.

خانه‌داری مجموعه‌ای از مهارت‌ها و مسئولیت‌های تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل می‌شود و با نقش‌های همسری، مادری پیوند خورده است. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگ‌تر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع اقداماتی برای به رسمیت شناختن اجتماعی و اقتصادی این نقش صورت گرفته است. از دیدگاه اسلام، کار خانگی به‌عنوان بخشی از خانه‌داری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که می‌تواند برای آن دستمزد (اجرت‌المثل) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیت‌های خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است. اهمیت این نقش در حفظ آرامش خانواده، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آسیب‌های اجتماعی، آن را به یکی از پایه‌های اساسی زندگی تبدیل کرده است.

مفهوم‌شناسی

خانه‌داری در لغت به معنای میانه‌روی، درست خرجی، تدبیر امور منزل و نگه‌داری زن از کارهای خانه می‌باشد. اصطلاح خانه‌داری در زمان گذشته، به تمام اشتغالات و فعالیت‌هایی اشاره داشت که به مدیریت خانه و امور خانواده مرتبط بودند. در واقع، دامنۀ آن بسیار گسترده بود و کلیه امور معیشتی و مراقبتی داخل خانه را در برمی‌گرفت. این نقش، زمینه‌ساز ایفای مسئولیت‌هایی مانند مادری و همسری، نیز بوده و مدیریت امور داخلی منزل و مهارت‌های اداره خانه یا مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند آشپزی و خیاطی را شامل می‌شد. امروزه خانه‌داری عمدتاْ به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای که مرتبط با خانواده صورت می‌گیرد، شناخته می‌شود.

خانه‌داری، یک نقش اجتماعیِ شامل وظایف و مسيولیت‌های مشترک بین زن و مرد تعریف شده است. هرچند، در اکثر جوامع از جمله ایران، سهم زنان در انجام این وظایف همچنان پررنگ‌تر است و در فرهنگ ایرانی، از زنان خانه‌دار با واژه کدبانو نام برده می‌شود. بر این اساس، خانه‌داری را می‌توان پیش از هر چیز یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبُعدی دانست که لزوماً در چهارچوب تعریف متعارف شغل با دستمزد مشخص و قرارداد رسمی قرار نمی‌گیرد.

تحولات آماری

جهان

ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد، که عمدتاً بر عهده زنان است، مطابق برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م بالغ بر ۱۱ تریلیون دلار برآورد شده است. این آمار، صرفاً به جنبه‌های مالی فعالیت‌های عملی خانه مانند نظافت و آشپزی اشاره دارد و تمامیت مفهومی خانه‌داری را در برنمی‌گیرد.

ایران

با توجه به تعریف خانه‌داری به‌عنوان یک نقش اجتماعی، آمارهای رسمی در ایران وسعت این نقش را نشان می‌دهند بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در کشور وجود دارد که حدود ۶۲٪ از کل جمعیت زنان و ۸۰٪ از زنان متأهل را تشکیل می‌دهند. پیش‌تر و بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴میلیون زن در گروه‌های سنی مختلف در وضعیت خانه‌داری قرار داشتند، در حالی که تنها حدود ۲.۱میلیون زن معادل ۱۱٪ از نیروی کار رسمی، شاغل محسوب می‌شدند. تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال بیشترین است و نزدیک به ۶٪ از آنان هرگز ازدواج نکرده‌اند.

تحولات در خانه‌داری

در گذشته، نقش اجتماعی خانه‌داری به طور سنتی به زنان اختصاص داشت. محتوای عینی این نقش در شرایط پیشاصنعتی، تا حد زیادی متأثر از کار خانگیِ طاقت‌فرسا و ضروری برای بقا بود. پیش از گسترش شهرنشینی و فناوری، نبود امکانات اولیه، انجام وظایف عملی مانند حمل آب، گرم کردن آب، آشپزی با اجاق‌های هیزمی و نگهداری از وسایل گرمایشی زغالی را بسیار سخت می‌کرد. با این حال، نقش خانه‌داری منحصر به این کارهای فیزیکی نبود و شامل مدیریت منابع، مراقبت عاطفی و تربیت نیز می‌شد. تکنولوژی و صنعتی‌شدن، منجر به توسعه محصولات و خدمات جدیدی شد که تأثیر عمیقی بر محتوا و دشواری کار خانگی داشت. بسیاری از فعالیت‌های پیشین کار خانگی مانند تهیه مستقیم مواد غذایی از چرخه وظایف داخل خانه خارج و به عرصه عمومی تولید منتقل شد. از حدود سال ۱۸۷۰م، تحولاتی نظیر استفاده از اجاق چدنی، تخصصی شدن قصابی و تولید موادغذایی کنسروشده، بار کار خانگی را سبک‌تر کرد، اما هسته مرکزی نقش خانه‌داری شامل مدیریت کلی خانه، نظافت، شست‌وشو و به‌ویژه مراقبت عاطفی و روزمره از کودکان، همچنان به‌عنوان وظیفه‌ای اجتماعی بر عهده زنان باقی ماند. این تداوم، نشان می‌دهد که خانه‌داری بسیار فراتر از مجموع کارهای خانگی است.

اقسام خانه‌داری

الگوهای غالب در ایفای نقش خانه‌داری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود.

• الگو با محوریت زن: مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه به‌عنوان وظیفه‌ای خانوادگی را بر عهده دارد.

• الگو با محوریت مرد: ایفای نقش خانه‌داری به‌عنوان مسئولیت و پیشه اصلی وی است.
• الگوی مشارکتی: الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود. از نظر حقوقی و شرعی، وظایف زوجین به دو دسته تقسیم می‌شود: وظایف مشترک میان زوجین و وظایف مختص هر یک. انجام کارهای داخل خانه و کار خانگی شرعاً جزو وظایف الزامی زن نیست.

ارزش خانه‌داری

بازتعریف ارزش‌های نقش خانه‌داری پس از جنگ جهانی دوم شتاب گرفت، هنگامه‌ای که نیاز به نیروی کار در غرب، ارزش اقتصادی اشتغال را در تقابل با ارزش غیرمادی این نقش مانند ایجاد آرامش و تربیت قرار داد.

امروزه تقابل نگرش‌ها ادامه دارد و زنان با محوریت ارزش انتخاب، حق تصمیم‌گیری بین نقش خانه‌دار، شاغل یا هردو را مطالبه می‌کنند. درحالیکه بسیاری مردان خواهان حفظ ارزش‌های سنتی این نقش در کنار پذیرش ارزش مشارکت اقتصادی زنان هستند.

دیدگاه‌های نظری

برخی نظریه‌های جامعه‌شناختی، اگرچه مستقیماً موضوع خانه‌داری را بررسی نکرده‌اند، اما با تحلیل تقسیم کار جنسیتی در خانواده، چارچوبی برای فهم این نقش فراهم می‌کنند:

کارکردگرایی

نخستین تحلیل توسط تالکوت پارسونز بیان شد. این دیدگاه با تفکیک نقش‌های جنسیتی مانند ابزاری برای مرد و اظهاری برای زن، به تثبیت خانه‌داری به‌عنوان نقش اصلی و طبیعی‌شده زنان در حوزه خصوصی انجامید. پارسونز معتقد بود حفظ این جدایی برای اجتناب از تنش میان حوزه عمومی و خصوصی ضروری است.

تحلیل تاریخی-تکنولوژیک

این رویکرد نشان می‌دهد که چگونه صنعتی شدن با تفکیک قلمرو عمومی و خصوصی، ایفای نقش خانه‌داری را به کاری عمدتاً زنانه درون خانه تبدیل کرد.

فمنیستی

نظریه فمینیستی خانه‌داری را مسئله‌ای تعیین‌کننده در روابط جنسیتی می‌داند. جامعه‌شناسانی چون آن اکلی و مارگارت بنستون با تأثیر از کارل مارکس، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری بی‌ارزش شمرده و آن را ابزاری برای سرکوب زنان می‌دانند. کتاب «زن خانه‌دار» اثر ان اکلی از نخستین مطالعات در این زمینه است.

خانه‌داری از دیدگاه فقه

در اندیشه اسلامی، خانواده واحد اصلی برای تحقق آرامش است. در فقه اسلامی، کارهای مشخص خانه تکلیف واجب زن نیست، بلکه فعالیتی مبتنی بر توافق و معاضدت است. برای برخی از این فعالیت‌های عملی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو در شرایط خاص، امکان دریافت اجرت‌المثل وجود دارد. این حکم، ناظر به خود نقش‌های همسری و مادری نیست، بلکه به فعالیت‌های عینی و قابل تقویم مرتبط با آنها محدود می‌شود و فعالیت‌هایی مانند آشپزی و فرزندپروری در شمار امور قابل توافق محسوب می‌شوند. برخلاف رویکرد فمینیستی که بر محاسبه مادی تأکید دارد، اسلام ضمن به رسمیت شناختن امکان ارزش‌گذاری اقتصادی برای کار خانگیِ مشخص، بر انتخاب آزادانه، روحیه تعاون و مرکزیت محبت در کانون خانواده تأکید می‌ورزد.

خانه‌داری در عصر نوین

در گذشته، هویت اصلی زنان در چارچوب نقش خانه‌داری تعریف می‌شد. انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه، خروج تدریجی زنان به عرصه عمومی و تشدید این روند توسط جنبش‌های فمینیستی را به دنبال داشت. با این حال، اشتغال به کاهش مسئولیت‌های نقش خانه‌داری منجر نشد و پدیده «بار دوگانه» را ایجاد کرد.

این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری درباره ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات مراقبت از کودک را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.

خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی

خانه‌داری یک وظیفه انتخابی و نقش اجتماعیِ دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر می‌گیرد و بر مشارکت استوار است. این نگاه ضمن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرت‌المثل که ارزش اقتصادی برخی فعالیت‌های عینی را می‌پذیرد بر مدیریت مشترک خانه و الگوی توافق و تعاون تأکید می‌ورزد.

در سبک زندگی اسلامی-ایرانی، این نقش کارکردی فرافردی می‌یابد. خانه کانون جامعه‌پذیری، انتقال فرهنگ و تربیت نسل است و مدیریت مؤثر آن، با تأثیر بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به مثابه سرمایه اجتماعی عمل کرده و به کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی و تقویت پیوندها می‌انجامد.

.

راهکارهای حمایت از خانه‌داری

راه‌کارهای پیشنهادی برای حمایت از خانه‌داری در ۶ محور خلاصه می‌شود:

1. شناسایی قانونی خانه‌داری به‌عنوان شغل.
2. ایجاد نظام بیمه ویژه (بازنشستگی و درمان).
3. ترویج فرهنگی پرداخت اجرت‌المثل.
4. افزایش حمایت‌های مالیاتی و یارانه‌ای برای خانواده‌های دارای زن خانه‌دار.
5. درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در تولید ناخالص داخلی.
6. ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی. ==پانویس==

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• آبوت، پاملا؛ والاس، کلر، جامعه‌شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
• آزاد ارمکی، تقی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
• ابوالحسنی، فضه؛ مهدی‌زاده اردکانی، محمد؛ دانافر، فاطمه، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، خانواده‌پژهی، سال۲۱، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
• امین‌فر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، دین و سیاست فرهنگی، دوره۱، شماره۲، ۱۳۹۳ش.
• بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
• بدری‌منش، اعظم؛ صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، سال۱۰، شماره۳۱، ۱۳۹۴ش.
• بر، ویوین، جنیست و روانشناسی اجتماعی، ترجمه حبیب احمدی، شیراز، نوید، ۱۳۸۳ش.
• تانگ، روزماری، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.
• حسین‌پور، فاطمه؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ عباس‌زاده، محمد، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، دوره۱۲، شماره۴۶، ۱۴۰۰ش.
• حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال۲۲، شماره۸۸، ۱۳۹۹ش.
• دولت‌خواه، لیلا؛ حیدری، حسن؛ حسینی، سیدحسام‌الدین، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره۳، شماره۵، ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب.
• ساروی، فتیحه‌کرمان؛ منتظری، علی؛ بیات، معصومه، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، پایش، سال۱۱، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
• سنجری‌مقدم، فریبا؛ رئیسی، روح‌الله؛ آذریان، حبیب‌الله، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، رهیافت انقلاب اسلامی، دوره۱۹، شماره۷۰، ۱۴۰۴ش.
• شریفی، الهام؛ رهایی، سعید؛ راعی، مسعود، «عدالت‏سنجی شغل خانه‏داری زنان خانه‏دار»، آموزه‏های فقه مدنی، دوره۹، شماره 15، ۱۳۹۶ش.
• شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، زن در توسعه و سیاست، سال۲۳، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
• غمامی، زهرا سادات؛ علوی، سیدیحیی علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، مطالعات زنان و خانواده، سال5، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
• فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
• کریمی، نسیم؛ میرزادارائی، حمیده، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.
• گلشن فومنی، محمدرسول، روان‌شناسی اجتماعی، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.
• لگیت، مارلین، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.
• هام، مگی، فرهنگ نظریه‏های فمنیستی، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، 138۲ش.
• Primeau, A, Loree, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, The American Journal of Occupational Therapy, Vol.1, 1992. ==