ابرابزار |
|||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
== تاریخچه عرفان == | == تاریخچه عرفان == | ||
در پژوهشهای تاریخ عرفان، شکلگیری عرفان بهعنوان یک جریان | در پژوهشهای تاریخ عرفان، شکلگیری عرفان بهعنوان یک جریان اجتماعیـدینی در اسلام معمولاً به قرن دوم هجری و ظهور شخصیتهایی مانند ابوهاشم صوفی کوفی نسبت داده میشود. در قرن سوم، با فعالیت چهرههایی در خراسان و بغداد، مانند بایزید بسطامی و جنید بغدادی، صورتی نظاممندتر یافت. در قرون چهارم و پنجم، تلاشهایی برای تبیین عقلانی تجربههای عرفانی و ساماندهی عرفان عملی توسط فارابی و ابنسینا و نیز تدوین عرفان عملی توسط خواجه عبدالله انصاری و توجیه شرعی آن توسط امام محمد غزالی، انجام شد. در قرن هفتم، عرفان نظری با شکلگیری مکتبی منسوب به ابنعربی و شارحان او مانند صدرالدین قونوی و عبدالرزاق کاشانی نظاممند گردید. از قرن دهم به بعد، جریان عرفان در دو مسیر ادامه یافت: یکی در قالب سلسلههای تصوف که رو به افول نهاد و دیگری در شخصیتهای مستقل و غیرسلسلهای از فقها و حکما، مانند صدرالمتألهین شیرازی و فیض کاشانی.<ref>یثربی، عرفان نظری: تحقیقی در سیر تکامل و اصول و مسائل تصوف، 1377ش، ص123-183.</ref> | ||
== اقسام عرفان == | == اقسام عرفان == | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
=== عرفان بودایی === | === عرفان بودایی === | ||
عرفان بودایی در دو جریان اصلی هینَهیانَه و | عرفان بودایی در دو جریان اصلی هینَهیانَه و مَهایانَه شکل گرفته است. در هینَهیانَه، هدف رهایی از چرخهٔ بازپیدایی (سمسارَه) از طریق اخلاق و مراقبه است و مفهوم محوری آن «نیروانه» بهعنوان حقیقت غایی است. در مهایانه، هدف اصلی رسیدن به اشراق (بودهی) و آشکار کردن بودا-سرشت درون موجودات- است و در آن، رابطهٔ نیروانه و سمساره بازتفسیر میشود. همچنین، شکلگیری مکاتب یوگهچاره و تنتره از تحولات مهم در تاریخ عرفان بودایی است.<ref>اسپنسر، عرفان در ادیان جهان، 1401ش، ص79-115.</ref> | ||
=== عرفان یهودی === | === عرفان یهودی === | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
=== عرفان اسلامی === | === عرفان اسلامی === | ||
پژوهشهای دینی بیانگر اینست که عرفان اسلامی در پیوند با تعالیم قرآن، پیامبر اسلام و امامان شیعه شکل گرفته است. مفاهیمی چون توحید، حضور الهی، ذکر و حرکت بهسوی قرب الهی در آیات قرآن، از مبانی عرفان نظری و عملی بهشمار میآیند و سخنان و مناجاتهای منسوب به امامان نیز آموزههایی | پژوهشهای دینی بیانگر اینست که عرفان اسلامی در پیوند با تعالیم قرآن، پیامبر اسلام و امامان شیعه شکل گرفته است. مفاهیمی چون توحید، حضور الهی، ذکر و حرکت بهسوی قرب الهی در آیات قرآن، از مبانی عرفان نظری و عملی بهشمار میآیند و سخنان و مناجاتهای منسوب به امامان نیز آموزههایی دربارهٔ سیر و سلوک معنوی ارائه میدهند. در گزارشهای تاریخی، از برخی اصحاب آغازین مانند سلمان فارسی، ابوذر غفاری و کمیل بن زیاد بهعنوان افرادی یاد شده که با اینگونه معارف مرتبط بودهاند.<ref>مصباح یزدی، در جستجوی عرفان اسلامی، 1401ش، ص55-59.</ref> | ||
بر اساس گزارش برخی منابع، از نیمه دوم قرن دوم تا پایان قرن چهارم هجری، عرفان اسلامی بهتدریج بهعنوان یک جریان فکری صورتبندی شد و سیر عرفانی در قالب مفاهیمی مانند شریعت، طریقت و حقیقت تبیین گردید. در این دوره، چهرههایی چون حسن بصری، رابعه عدویه و معروف کرخی شناخته میشوند. در قرن هفتم هجری، محییالدین ابنعربی با آثاری مانند ''فصوصالحکم'' به نظاممند شدن عرفان نظری کمک کرد و مباحثی از جمله وحدت وجود را مطرح ساخت. در قرن هشتم، سید حیدر آملی کوشید این مباحث را در چارچوب اندیشه شیعی تفسیر کند. در قرن یازدهم هجری نیز صدرالمتألهین شیرازی با تلفیق فلسفه و عرفان، نظام فکری خود را | بر اساس گزارش برخی منابع، از نیمه دوم قرن دوم تا پایان قرن چهارم هجری، عرفان اسلامی بهتدریج بهعنوان یک جریان فکری صورتبندی شد و سیر عرفانی در قالب مفاهیمی مانند شریعت، طریقت و حقیقت تبیین گردید. در این دوره، چهرههایی چون حسن بصری، رابعه عدویه و معروف کرخی شناخته میشوند. در قرن هفتم هجری، محییالدین ابنعربی با آثاری مانند ''فصوصالحکم'' به نظاممند شدن عرفان نظری کمک کرد و مباحثی از جمله وحدت وجود را مطرح ساخت. در قرن هشتم، سید حیدر آملی کوشید این مباحث را در چارچوب اندیشه شیعی تفسیر کند. در قرن یازدهم هجری نیز صدرالمتألهین شیرازی با تلفیق فلسفه و عرفان، نظام فکری خود را برهمنشینی عرفان، برهان و قرآن بنا نهاد.<ref>امینینژاد، آموزش پودمانی مبانی عرفان اسلامی، 1392ش، ص67-110.</ref> | ||
== نسبت عرفان با علوم اسلامی == | == نسبت عرفان با علوم اسلامی == | ||
=== عرفان و اخلاق === | === عرفان و اخلاق === | ||
برخی پژوهشگران معتقدند که در سنت اسلامی، عرفان و اخلاق در پیوندی نزدیک و در قالب یک منظومه واحد فهم میشوند. هرچند تأکید برخی عارفان بر عزلت و سلوک فردی گاه این برداشت را | برخی پژوهشگران معتقدند که در سنت اسلامی، عرفان و اخلاق در پیوندی نزدیک و در قالب یک منظومه واحد فهم میشوند. هرچند تأکید برخی عارفان بر عزلت و سلوک فردی گاه این برداشت را پدیدآورده که عرفان با اخلاق اجتماعی تعارض دارد، اما بهعقیده شماری از محققان، این تلقی ناشی از تفسیر نادرست آموزههای عرفانی است. در عرفان اسلامی، اخلاق بهعنوان بخشی جداییناپذیر از سلوک معنوی مطرح میشود و تهذیب نفس و کاستن از خودمحوری، از اهداف اصلی آن بهشمار میآید؛ امری که در منابع عرفانی، با پیامدهایی چون توجه به حقوق دیگران، خیرخواهی و خدمت به خلق همراه دانسته شده است. از این دیدگاه، تجربه عشق الهی در چارچوب شهود عرفانی، بهعنوان یکی از عوامل تحول اخلاقی انسان توصیف میشود.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1436740680000074062/سازگاری-یا-ناسازگاری-عرفان-و-اخلاق?lang=fa فنایی اشکوری، «سازگاری یا ناسازگاری عرفان و اخلاق»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
=== عرفان و فقه === | === عرفان و فقه === | ||
| خط ۵۰: | خط ۵۰: | ||
== جایگاه عرفان در ایران == | == جایگاه عرفان در ایران == | ||
بر پایه پژوهشهای تاریخی، عرفان در ایران در قالبها و صورتهای متنوعی حضور داشته است. این تنوع شامل فعالیت صوفیان و دراویش فرقهای در میان شیعه و اهلسنت، اندیشمندانی چون شهابالدین سهروردی که به حکمت و عرفان نظری و عملی | بر پایه پژوهشهای تاریخی، عرفان در ایران در قالبها و صورتهای متنوعی حضور داشته است. این تنوع شامل فعالیت صوفیان و دراویش فرقهای در میان شیعه و اهلسنت، اندیشمندانی چون شهابالدین سهروردی که به حکمت و عرفان نظری و عملی پرداخته و نیز زاهدان و پارسایانی است که در حوزههایی مانند فقه، کلام و تفسیر شناخته میشوند. افزون بر این در برخی تحقیقات، عرفانپژوهان و علاقهمندان عمومی به معنویت و پیروان جریانهای موسوم به شبهعرفانهای نوظهور نیز در مطالعات اجتماعی بهعنوان گروههای مرتبط با عرفان در جامعه ایران معرفی شدهاند.<ref>[https://journals.shirazu.ac.ir/article_2441_04589131258b3dc2b2bf29d339dc7122.pdf فنایی اشکوری، «عرفان در ایران؛ جایگاه عرفان و تصوف و تعلیم و ترویج آن در ایران معاصر»، 1392ش، ص49-50.]</ref> | ||
در بُعد اجتماعی و سیاسی، برخی پژوهشها به نمونههایی چون قیام سربداران و شکلگیری دولت صفویه بهعنوان جلوههایی از نقش تصوف در تاریخ ایران اشاره کردهاند. همچنین، صورتهای عامتری از عرفان در سنتهایی مانند آیینهای جوانمردی، پهلوانی زورخانهای و برخی مناسک مرتبط با عزاداری امام حسین گزارش شده است. در دوره معاصر نیز، عرفان شیعی در تحلیلهای اجتماعی، بهویژه در ارتباط با تحولات منتهی به انقلاب اسلامی و پس از آن، مورد توجه محققان قرار گرفته است.<ref>[https://journals.shirazu.ac.ir/article_2441_04589131258b3dc2b2bf29d339dc7122.pdf فنایی اشکوری، «عرفان در ایران؛ جایگاه عرفان و تصوف و تعلیم و ترویج آن در ایران معاصر»، 1392ش، ص49-50.]</ref> | در بُعد اجتماعی و سیاسی، برخی پژوهشها به نمونههایی چون قیام سربداران و شکلگیری دولت صفویه بهعنوان جلوههایی از نقش تصوف در تاریخ ایران اشاره کردهاند. همچنین، صورتهای عامتری از عرفان در سنتهایی مانند آیینهای جوانمردی، پهلوانی زورخانهای و برخی مناسک مرتبط با عزاداری امام حسین گزارش شده است. در دوره معاصر نیز، عرفان شیعی در تحلیلهای اجتماعی، بهویژه در ارتباط با تحولات منتهی به انقلاب اسلامی و پس از آن، مورد توجه محققان قرار گرفته است.<ref>[https://journals.shirazu.ac.ir/article_2441_04589131258b3dc2b2bf29d339dc7122.pdf فنایی اشکوری، «عرفان در ایران؛ جایگاه عرفان و تصوف و تعلیم و ترویج آن در ایران معاصر»، 1392ش، ص49-50.]</ref> | ||
| خط ۶۱: | خط ۶۱: | ||
== عرفان و نقش آن در حیات اجتماعی == | == عرفان و نقش آن در حیات اجتماعی == | ||
از منظر انسانشناسی دینی، حیات انسان در بستر اجتماع معنا مییابد و برآورده شدن نیازهای بنیادین او در چارچوب زندگی جمعی امکانپذیر است.<ref>عبداللهی، نگرش سیستمی به عرفان اجتماعی اسلام، 1403ش، ص266.</ref> عرفان در درون سنت دینی، این بُعد اجتماعی را با سلوک معنوی مرتبط میداند و جامعه را عرصهای برای تجلی | از منظر انسانشناسی دینی، حیات انسان در بستر اجتماع معنا مییابد و برآورده شدن نیازهای بنیادین او در چارچوب زندگی جمعی امکانپذیر است.<ref>عبداللهی، نگرش سیستمی به عرفان اجتماعی اسلام، 1403ش، ص266.</ref> عرفان در درون سنت دینی، این بُعد اجتماعی را با سلوک معنوی مرتبط میداند و جامعه را عرصهای برای تجلی ارادهٔ الهی تفسیر میکند. سلوک عرفانی در این برداشت، ناظر به کنارهگیری از اجتماع نیست، بلکه پس از مرحله خودسازی، به مشارکت آگاهانه و مسئولانه در حیات جمعی منتهی میشود. عارف بر پایهٔ معرفت معنوی در ساماندهی روابط انسانی، تقویت اخلاق و گسترش عدالت نقشآفرینی میکند. الگوی این نگرش در سیرهٔ پیامبران و اولیای الهی بازتاب یافته است که پس از تقرب الهی، به هدایت و رشد جامعه پرداختهاند. بر این اساس، عرفان بهعنوان یکی از عوامل مؤثر در جهتدهی معنوی جامعه و ایجاد تعادل میان نیازهای مادی و معنوی انسان قلمداد میشود.<ref>[https://www.ibna.ir/news/499286/جامعه-پردازی-با-عرفان-اجتماعی رودگر، «جامعهپردازی با عرفان اجتماعی»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> | ||
== نقش آموزههای عرفانی در تقویت نهاد خانواده == | == نقش آموزههای عرفانی در تقویت نهاد خانواده == | ||
در جهانبینی عارفانه، خانواده نخستین کانون تربیت و | در جهانبینی عارفانه، خانواده نخستین کانون تربیت و شکلدهندهٔ هویت انسانی است. تعالیم عرفان اسلامی با تقویت معنویت، مراقبت، صبر و توکل، انسان را از مادیگرایی رها کرده و رشد اخلاقی اعضای خانواده را تسهیل میکند. عشق عرفانی، که ریشه در محبت به خدا دارد، زمینهساز صمیمیت و همدلی در خانواده میشود. محبت و مهربانی، روابط همسران را بر پایه تحمل متقابل استوار میکند و از تبدیل اختلافها به گسست عاطفی جلوگیری میکند. صبر و گذشت به حفظ آرامش خانه کمک میکند و توکل و قناعت، خانواده را در برابر دشواریها به پایداری و امید رهنمون میسازد.<ref>[https://www.sysislamicartjournal.ir/article_146897_321089d88e66085aee733f0b9eb843d5.pdf مؤمنیزاده و دیگران، «تأثیر مؤلفههای سلوک عرفانی بر نظاممندی و آرامش روانی خانواده»، 1402ش، ص735-737.]</ref> | ||
== دیدگاههای انتقادی == | == دیدگاههای انتقادی == | ||
در میان پژوهشگران و اندیشمندان علوم اسلامی، دیدگاههای مخالف با عرفان بهصورت نظاممند طرح شده است. برجستهترین جریان انتقادی، مکتب تفکیک به رهبری میرزا مهدی اصفهانی است. مبنای اصلی این منتقدان، تفکیک قاطع میان معارف بشری و الهی است و معتقدند معرفت باید مستقیماً از قرآن و احادیث اخذ شود. در روششناسی، این گروه با هرگونه تأویل مخالفند و بر فهم ظاهری نص اصرار دارند. یکی از محوریترین نقدهای آنان معطوف به | در میان پژوهشگران و اندیشمندان علوم اسلامی، دیدگاههای مخالف با عرفان بهصورت نظاممند طرح شده است. برجستهترین جریان انتقادی، مکتب تفکیک به رهبری میرزا مهدی اصفهانی است. مبنای اصلی این منتقدان، تفکیک قاطع میان معارف بشری و الهی است و معتقدند معرفت باید مستقیماً از قرآن و احادیث اخذ شود. در روششناسی، این گروه با هرگونه تأویل مخالفند و بر فهم ظاهری نص اصرار دارند. یکی از محوریترین نقدهای آنان معطوف به آموزهٔ «وحدت وجود» است که آن را انحرافی بزرگ میدانند و شخصیتهایی مانند ابنعربی را به دلیل ترویج آن، دچار انحراف فکری میشمرند. در مقابل، عالمانی چون حسنزاده آملی، علامه طباطبایی و امام خمینی با ارائهٔ تفسیری وحیانی از عرفان، درصدد اثبات انطباق و ریشههای آن در متون اصیل شیعی برآمدهاند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_80963_c0ae590c70f189a0a6ff483975a0de38.pdf شیخ، «موافقان و مخالفان عرفان در حوزۀ علمیۀ قم»، 1399ش، ص340-352.]</ref> | ||
== عرفانهای نوظهور؛ معنویت در عصر مدرن == | == عرفانهای نوظهور؛ معنویت در عصر مدرن == | ||
براساس پژوهشهای معاصر در | براساس پژوهشهای معاصر در حوزهٔ مطالعات معنویتهای جدید، عرفانهای نوظهور بهطور عمده بر بستر فکری و فرهنگی مدرنیته شکل گرفتهاند. کارشناسان بر این باورند که این جریانها با مبانی مدرنیته مانند شکاکیت معرفتی، عقلانیت ابزاری، سکولاریسم، پلورالیسم و لیبرالیسم کاملاً سازگارند. پژوهشها نشان میدهد شاخصههای اصلی این جریانها - مانند عرفان اوشو، اِکنکار یا عرفان حلقه - شامل مواردی مانند فردگرایی افراطی و لذتمحوری، خردگریزی، نادیده گرفتن مفهوم خداوند بهمثابه غایت نهایی، تمرکز بر شادمانی آنی، انکار معاد و تبلیغ تناسخ (قانون کارما) و همچنین تأکید بر نقش مطلق «استاد» یا «قطب» است. بهطور مثال، تحلیل محتوای آثار پائلوکوئیلو - بهعنوان یکی از چهرههای شاخص - حاکی از تلاش برای عادیسازی و زدودن قبح رفتارهایی مانند مصرف مواد مخدر، بیبندوباری جنسی یا خودکشی در قالب داستانهای معنوینماست. بهطور کلی، منتقدان این عرفانها را تحت عنوان «عرفانهای کاذب» یا «معنویتهای سکولار» معرفی میکنند که با محوریت نیازهای روانی انسان مدرن و گسست از سنتهای دینی اصیل شکل گرفتهاند.<ref>شریفی، درآمدی بر عرفان حقیقی و عرفانهای کاذب، 1388ش، ص147-225.</ref> | ||
== آسیبشناسی عرفان == | == آسیبشناسی عرفان == | ||
به باور برخی از پژوهشگران، عرفان اصیل اسلامی بهدلیل برداشت نادرست از اندیشههای اخلاقی و عرفانی اسلام و تأثیرپذیری از مکاتب، نحلهها و آیینهای دیگر از جریان اصیل خود فاصله گرفت و مورد طرد اندیشمندان اسلامی قرار گرفت. براساس شواهد تاریخی، برخی از این انحرافات نظیر ریاضت و رها کردن خانه و خانواده از زمان پیامبر اسلام آغاز شد که معلول تفسیر نادرست از | به باور برخی از پژوهشگران، عرفان اصیل اسلامی بهدلیل برداشت نادرست از اندیشههای اخلاقی و عرفانی اسلام و تأثیرپذیری از مکاتب، نحلهها و آیینهای دیگر از جریان اصیل خود فاصله گرفت و مورد طرد اندیشمندان اسلامی قرار گرفت. براساس شواهد تاریخی، برخی از این انحرافات نظیر ریاضت و رها کردن خانه و خانواده از زمان پیامبر اسلام آغاز شد که معلول تفسیر نادرست از شیوهٔ سلوک عرفانی و معنوی مورد نظر اسلام بوده است. پرهیز از خوردن گوشت و غذاهای لذیذ، خانقاهنشینی، ریاضتهای سخت روحی، ملامتیگری، سماع و رقص صوفیانه از دیگر انحرافات وارده بر عرفان در طول تاریخ است.<ref>شریفی، آسیبشناسی عرفان و تصوف، 1395ش، ص49-69.</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| خط ۸۷: | خط ۸۷: | ||
* رودگر، محمدجواد، «جامعهپردازی با عرفان اجتماعی»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۲ش. | * رودگر، محمدجواد، «جامعهپردازی با عرفان اجتماعی»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۲ش. | ||
* رودگر، محمدجواد و دیگران، «رابطه فقه و عرفان در اندیشهٔ امام خمینی»، نشریهٔ مطالعات فقهی و فلسفی، شمارهٔ ۴۲، تابستان ۱۳۹۹ش. | * رودگر، محمدجواد و دیگران، «رابطه فقه و عرفان در اندیشهٔ امام خمینی»، نشریهٔ مطالعات فقهی و فلسفی، شمارهٔ ۴۲، تابستان ۱۳۹۹ش. | ||
* شریفی، احمدحسین، آسیبشناسی عرفان و تصوف، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، | * شریفی، احمدحسین، آسیبشناسی عرفان و تصوف، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش. | ||
* شریفی، احمدحسین، درآمدی بر عرفان حقیقی و عرفانهای کاذب، قم، صهبای یقین، | * شریفی، احمدحسین، درآمدی بر عرفان حقیقی و عرفانهای کاذب، قم، صهبای یقین، ۱۳۸۸ش. | ||
* شیخ، محمود، «موافقان و مخالفان عرفان در | * شیخ، محمود، «موافقان و مخالفان عرفان در حوزهٔ علمیهٔ قم»، نشریهٔ ادیان و عرفان، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. | ||
* عبداللهی، محمد اسماعیل، نگرش سیستمی به عرفان اجتماعی اسلام، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش. | * عبداللهی، محمد اسماعیل، نگرش سیستمی به عرفان اجتماعی اسلام، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش. | ||
* عناقه، عبدالرحیم و دیگران، «ارتباط عرفان و هنر اسلامی و تجلی آن در معماری آرامگاه»، نشریهٔ عرفان اسلامی، شمارهٔ ۴۰، تابستان ۱۳۹۳ش. | * عناقه، عبدالرحیم و دیگران، «ارتباط عرفان و هنر اسلامی و تجلی آن در معماری آرامگاه»، نشریهٔ عرفان اسلامی، شمارهٔ ۴۰، تابستان ۱۳۹۳ش. | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۰۳: | ||
* «نقد و بررسی عرفان مسیحی»، وبسایت پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۵ش. | * «نقد و بررسی عرفان مسیحی»، وبسایت پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۵ش. | ||
* «هنر معاصر در پناه عرفان اسلامی؛ از سرگشتگی تا معنا»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش. | * «هنر معاصر در پناه عرفان اسلامی؛ از سرگشتگی تا معنا»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش. | ||
* یثربی، یحیی، عرفان نظری: تحقیقی در سیر تکامل و اصول و مسائل تصوف، قم، بوستان کتاب، | * یثربی، یحیی، عرفان نظری: تحقیقی در سیر تکامل و اصول و مسائل تصوف، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۷ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
