پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|فاطمه معصومه؛}}''' دختر امام موسی بن‌ جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.

فاطمه، ملقب به معصومه، [[دختر]] [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن‌ جعفر]] و [[خواهر]] [[علی‌بن موسی الرضا|علی‌ بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که [[مادر]] وی، [[نجمه‌خاتون]]، از [[زن|زنان]] [[پارسایی|پارسا]] و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در [[۱ ذی‌القعده]] سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن‌ جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در [[۱۰ ربیع‌الثانی|۱۰]] یا [[۱۲ ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی بن خزرج بن‌ سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

لقب معصومه و [[کریمه اهل‌بیت]] از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌ شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل‌بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و [[اخت‌الرضا]] نیز در [[زیارت‌نامه]] وی و از جمله در کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>

بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه [[ازدواج]] نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق [[وصیت‌نامه]] امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازۀ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری [[هم‌کفو]] وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت [[هارون‌الرشید]] و به‌ویژه زندانی‌بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با [[خاندان امامت]]، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که به‌خاطر ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>

پس از [[هجرت امام رضا]] در سال ۲۰۰ق به خراسان، او در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، [[مدینه]] را ترک کرد. در مسیر [[سفر]]، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری‌ رخ داد که منجر به [[شهادت]] تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، ۱۳۳۵ق، ص۱۶۰؛ منصوری، حیاهٔ السّت، ۱۳۳۹ش، ص۵۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، ۱۳۹۸ق، ص۴۲۸؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، ۱۳۸۶ش، ص1۱۶۱ و ۱۶۸.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه [[موسی بن خزرج اشعری]]، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به [[ایران]] اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ [[آموزه‌های شیعی]] را ذکر کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>

مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارت‌اند از:  

 

* رشد فعالیت‌های دینی در قم<ref name=":0">[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>  

* تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش‌آفرینی آن در [[جهان تشیع]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref>  

* ترویج نقل [[احادیث شیعه]] در موضوعاتی مانند [[دوازده امام|امامان دوازده‌گانه]] و جایگاه [[امام حسین]] در برابر دیگر فرقه‌ها مانند [[واقفیه]] و [[غلات|غُلات]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.]</ref>  

* تبدیل قم به مرکز آموزش و انتقال [[معارف شیعی]] در عرصه‌هایی چون [[حدیث]]، [[کلام]] و [[فقه]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.]</ref>  

* برگزاری مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند [[معتزله]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.]</ref>  

* تأسیس [[حوزۀ علمیه قم]]  

* ارتقای جایگاه زنان در [[جامعه اسلامی]]  

* تغییر نگرش ایرانیان از [[مردسالاری]] به [[شایسته‌سالاری]].<ref name=":0" />

[[کرامات]] فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> که از جمله [[شفا|شفای]] بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح]</ref>

پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در [[باغ بابلان]] به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمۀ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> [[شاه‌بیگم صفوی]] بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با [[گنبد|گنبدی]] جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد با فرمان [[شاه‌طهماسب اول]] ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز [[آیینه‌کاری]]، تأسیس [[مدرسه فیضیه]] و [[مدرسه دارالشفا|دارالشفا]] در زمان [[فتحعلی‌شاه]] انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، [[گنبد طلا]]، شش [[گلدسته]]، [[ایوان‌|ایوان‌ها]] و [[رواق‌|رواق‌های]] متعدد تشکیل شده است که با [[هنر اسلامی]] و [[هنر ایرانی|ایرانی]] از جمله [[کاشی‌کاری]]، [[طلاکاری]] و آینه‌کاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند [[مدرسه علمیه|مدرسه‌های علمیه]]، [[مسجد|مساجد]]، [[کتابخانه]] و [[موزه]] است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> [[موقوفه|موقوفات]] حرم فاطمه معصومه و تولیت، پشتوانه مالی و اداری [[حرم فاطمه معصومه]] است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref>  

پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم، حرم فاطمه معصومه است.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> سالروز ورود فاطمه معصومه به قم با عنوان [[روز قم]] در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر سال با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین‌ استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم [[خطبه‌خوانی]]، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استقبال-باشکوه-از-کاروان-نمادین-ورود-Ø­Ø «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[بست‌نشینی]] مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۶.</ref> روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان [[روز ملی دختران]] نامگذی شده است.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:

نخستین گنگرۀ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[احمد عابدی]]، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر سال در ایام ولادت یا وفات فاطمه معصومه، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود‎‌؛ از جمله: پویش [[ملیکه ایران]]، [[پویش ملی ۱۷+۱]]،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8843932/%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DB%B2-%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B3 «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان]</ref> [[پویش بهترین دختر دنیا]]،<ref>[https://news.amfm.ir/2023/05/08/%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B3%D8%9B-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1/ «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref> پویش [[به احترام حضرت معصومه]] که به گزارش رئیس کل دادگستری استان قم منجر به صلح در پرونده‌های متعدد قضایی شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6687970/%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B3-%D8%A8%D8%A7-%DB%B4%DB%B9%DB%B6-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D8%B4-%D8%AF%D8%B1 «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر.]</ref>

[[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا (فیلم)|اخت الرضا]] با محوریت سفر فاطمه معصومه از [[مدینه]] به قم به کارگردانی [[سیدمجتبی طباطبایی]] در سال 1400ش، ساخته شد و در [[۱۸ مهر]] ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین [[عتبه امام حسین]] و آستان [[حضرت معصومه]] است که با مشارکت [[حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی]] و [[شرکت سینمایی نور تابان]] وابسته به [[بنیاد مستضعفان]] تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>

کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به [[زبان‌ فارسی|زبان‌های فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] بر سه محور اصلی متمرکز است:

 

* «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ بازدید: 1 بهمن 1404ش.

* «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1404ش.

* حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید "اخت الرضا" لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.

* «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 23 مهر 1403ش.

* صدوق، محمد بن‌ علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.

* قمی، حسن بن‌ محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.