پیشنویس:ترور: تفاوت میان نسخهها
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳۴: | خط ۳۴: | ||
=== ترور در جهان === | === ترور در جهان === | ||
ترور در جهان سابقهای طولانی دارد؛ بهطوریکه پیشینه | ترور در جهان سابقهای طولانی دارد؛ بهطوریکه پیشینه تروریسم دولتی به دوران امپراتوری روم باستان و بیزانس بازمیگردد که بهعنوان روشی برای حفظ یا گسترش اقتدار حاکمان اجرا میشد.<ref>{{پک|محمدی ده چشمه|۱۳۹۷|ک=نشریه علمی پژوهشهای حقوقی|ف=تروریسم دولتی: پندار یا واقعیت؟!|ص=۳۸}}</ref> از لحاظ تاریخی، نخستین اقدامات تروریستی سازمانیافته با انگیزههای مذهبی در قرن اول میلادی توسط فرقه یهودی سیکاریها رقم خورد.<ref>{{پک|مهرا|کارگری|۱۳۹۵|ک=مجله پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی|ف=تروریسم یک نشانه روانی - اجتماعی یا یک ابزار سیاسی|ص=۸۵}}</ref> در دوران پیشامدرن، جنبش اسماعیلیان نزاری در خاورمیانه (قرون ۱۱ تا ۱۳ میلادی) اقدام به حذف فیزیکی نخبگان عباسی، سلجوقی و صلیبی میکردند؛<ref>{{پک/بن|ترور ۱|ک=خبرگزاری فارس|ف=اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)}}</ref> هرچند از منظر روششناختی، اطلاق واژه تروریسم به اقدامات، نوعی زمانپریشی بهشمار میرود و استفاده از عنوان حشاشین برای متهم کردن جهان اسلام، بیشتر برآمده از تخیلات افسانهای شرقشناسان و وقایعنگاران صلیبی قرون وسطی مانند گزارشهای مارکوپولو است که واقعیت علمی و تاریخی ندارند.<ref>{{پک/بن|ترور ۱|ک=خبرگزاری فارس|ف=اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)}}</ref> | ||
در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن | در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیستویکم، این پدیده با ترور شخصیتهای برجسته منطقهای و جهانی نمود تازهای یافت؛ ازجمله ترور انور سادات رئیسجمهور مصر در ۱۹۸۱م توسط خالد اسلامبولی، لیندیرا گاندی نخستوزیر هند در ۱۹۸۳م و راجیو گاندی در سال ۱۹۹۰م به دست بنیادگرایان کلاسیک،<ref>{{پک|حیدر قلیزاده|بیگی|مطلبی|۱۳۹۶|ک=دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی|ف=دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل|ص=۱۰۶}}</ref> ترور احمدشاه مسعود فرمانده مجاهدین افغانستان در ۱۸ شهریور ۱۳۸۰ش توسط عوامل انتحاری القاعده در پوشش خبرنگار بهدلیل امتناع از همکاری با طرحهای مداخلهجویانه سازمان سیا برای تجزیه افغانستان،<ref>{{پک/بن|ترور ۵|ک=وبسایت قدس|ف=علت ترور احمد شاه مسعود توسط سازمان سیا}}</ref> ترور آیتالله محمدباقر حکیم، رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در نجف اشرف در شهریور ۱۳۸۲ش همراه با ۱۲۰ تن از مردم بیگناه توسط عوامل وابسته به القاعده با هدف ضربه زدن به ثبات و امنیت عراق،<ref>{{پک|فراهانی|۱۳۸۲|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی|ف=بازخوانی پرونده ترور و شهادت آیتالله محمدباقر حکیم}}</ref> و در سالهای اخیر ترور هدفمند سید حسن نصرالله دبیرکل حزبالله لبنان توسط ارتش اسرائیل پساز ردیابی اطلاعاتی عمیق و طولانیمدت توسط امان شعبه اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل و موساد.<ref>{{پک/بن|ترور ۶|ک=وبسایت تابناک|ف=جزئیات جدید ترور سید حسن نصرالله و افشای مکان دقیق او؛ یار نزدیکی که نفوذی اسرائیل بود}}</ref> | ||
تروریسم | امروزه تروریسم دچار دگردیسی عمیقی شده و با رشد فناوری اطلاعات، بهسمت تروریسم سایبری فرامرزی حرکت کرده است؛<ref>{{پک|حیدر قلیزاده|بیگی|مطلبی|۱۳۹۶|ک=دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی|ف=دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل|ص=۱۱۳}}</ref> درحالیکه از یک سو جهان با تهدید جریانهای تکفیری، وهابی و تندرو مواجه است، برخی دولتهای غربی در قالب تروریسم دولتی، اقدامات تروریستی فرامرزی متعددی مانند سرنگونی دولت مصدق در ایران در ۱۳۳۲ش، مداخله در گواتمالا در ۱۹۵۴م، اقدامات علیه کوبا در ۱۹۵۹م، کودتای شیلی در ۱۹۷۳م، حمایت از سرکوبگری نظامی در السالوادور در ۱۹۸۴م و تسلیح و هدایت مستقیم یا نیابتی جریانهای مسلحانه علیه نیکاراگوئه در ۱۹۸۴م را ثبت کردهاند.<ref>{{پک|حیدر قلیزاده|بیگی|مطلبی|۱۳۹۶|ک=دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی|ف=دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل|ص=۱۱۱}}</ref> | ||
=== ترور در ایران === | === ترور در ایران === | ||
تاریخچه ترور سیاسی در ایران با ساختار سازمانیافته | تاریخچه ترور سیاسی در ایران با ساختار سازمانیافته اسماعیلیان نزاری تحت رهبری حسن صباح گره خورده است که با استفاده از حربه ترور، مقامات سیاسی و مذهبی مخالف را در قرون ۱۱ تا ۱۳ میلادی حذف میکردند.<ref>{{پک/بن|ترور ۱|ک=خبرگزاری فارس|ف=اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)}}</ref> بااینحال، هر چند ظاهرا آغاز ترور سیاسی در تاریخ معاصر ایران با قتل ناصرالدینشاه قاجار به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۲۷۵ش رقم خورد، اما آغاز واقعی تروریسم مدرن در جنبش مشروطه توسط حیدرخان عمو اوغلی با پایهگذاری شیوههای سازمانیافته بمبگذاری نظیر ترور امینالسلطان نهادینه شد و با اقدامات گروههایی چون کمیته مجازات در اواخر قاجار ادامه یافت.<ref>{{پک|حسنزاده|۱۴۰۰|ک=وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران}}</ref> | ||
در دوران پهلوی اول، ترورها به شکل تروریسم دولتی برای حذف فیزیکی روشنفکران و سیاستمداران مخالفی چون سید حسن مدرس و میرزاده عشقی به کار رفت. | در دوران پهلوی اول، ترورها به شکل تروریسم دولتی برای حذف فیزیکی روشنفکران و سیاستمداران مخالفی چون سید حسن مدرس و میرزاده عشقی به کار رفت. در دوره پهلوی دوم، مجموعهای از مرگهای مشکوک و ترورهای سیاسی به وقوع پیوست که ابعاد آنها همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد یا روایت رسمی حکومت درباره آنها با تردیدهای جدی مواجه است. در میان حوادث پرابهام، میتوان به سقوط هواپیمای پالانچیان که گفته میشود به دستور اشرف پهلوی و توسط ساواک طراحی شده بود، و همچنین سانحه هوایی منجر به مرگ علیرضا پهلوی، برادر شاه، اشاره کرد.<ref>{{پک|حسنزاده|۱۴۰۰|ک=وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران}}</ref> | ||
افزونبر این، ساواک بهعنوان نهاد امنیتی وقت، متهم به ترور مخالفان در داخل و خارج از کشور بوده است که ازجمله آنها ترور تیمور بختیار در عراق با همکاری عامل نفوذی ساواک و قتل احمد آرامش، سرپرست پیشین سازمان برنامه و بودجه، در مهر ۱۳۵۲ش در پارک لاله است؛ قتلی که حکومت تلاش کرد آن را به چریکهای مسلح نسبت دهد، درحالیکه آرامش پیشتر سابقه هفت سال حبس در زندانهای ساواک را داشت. از دیگر موارد بحثبرانگیز این دوره، کشتار ۹ زندانی عضو سازمانهای چریکهای فدایی خلق و مجاهدین خلق در ۲۹ فروردین ۱۳۵۴ش است که رسانههای دولتی ادعا کردند این افراد هنگام فرار کشته شدهاند.<ref>{{پک|حسنزاده|۱۴۰۰|ک=وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران}}</ref> | |||
پساز پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، ابتدا گروهک فرقان دست به ترور اندیشمندانی چون مرتضی مطهری زد<ref>{{پک|بارسقیان|۱۳۸۷|ک=وبسایت شهروند|ف=مروری بر مبانی فکری و ترورهای گروه فرقان}}</ref> و در پی آن، سازمان مجاهدین خلق که به منافقین هم مشهور است از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش وارد فاز مسلحانه گسترده علیه نظام شد که با بمبگذاریهای و ترورهای کور، موجب شهادت بیش از ۱۷ هزار شهروند عادی و مسئولان کشور شد.<ref>{{پک|حسنزاده|۱۴۰۰|ک=وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران}}</ref> در دهههای اخیر نیز این پدیده به شکل ترور دانشمندان هستهای ایران همچون شهریاری، علیمحمدی و احمدیروشن توسط عوامل موساد و رژیم صهیونیستی<ref>{{پک|حیدر قلیزاده|بیگی|مطلبی|۱۳۹۶|ک=دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی|ف=دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل|ص=۱۱۰}}</ref> و ترور سید علی خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در پی حملات آمریکا و اسرائیل تداوم یافته است.<ref>{{پک/بن|شورایعالیامنیت۱۴۰۴|ف=اطلاعیه شهادت حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای رهبر انقلاب اسلامی|ک=پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای}}</ref> | |||
== دیدگاهها درباره ترور == | == دیدگاهها درباره ترور == | ||
=== در فقه اسلامی === | === در فقه اسلامی === | ||
اندیشمندان و فقیهان اسلامی، پدیدهٔ ترور را به استناد ادلهٔ سهگانه، | اندیشمندان و فقیهان اسلامی، پدیدهٔ ترور را به استناد ادلهٔ سهگانه، بهطور مطلق حرام و محکوم میدانند. از منظر قرآن، ترور مصداق بارزِ قتل نفس محترمه و همسنگ کشتن تمام انسانها است؛<ref>{{پک|ولیزاده بریمانلو|حسینی|احتشامی|۱۴۰۱|ک=ماهنامه علمی مقاله علمی_پژوهشی جامعهشناسی سیاسی ایران|ف=رویکرد اسلام به مساله ترور با تکیه بر آیات و روایات|ص=۲۹۰۲}}</ref> در سنت نیز پیامبر اکرم و امامان معصوم مؤمن را از اقدام به ترور و غافلگیری منع کردهاند.<ref>{{پک|شیرودی|1385|ک=وبسایت زمانه|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور}}</ref> همچنین از دیدگاه عقل، این عمل بهدلیل سلب ناگهانی جان انسانهای بیگناه و ایجاد ناامنی، مصداق بارز ظلم و عملی ناپسند بهشمار میرود.<ref>{{پک|نصیریان مفیدی|شمس ناتری|شیدائیان|1402|ک=فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ص=۲۹۸}}</ref> | ||
=== در قوانین بینالمللی === | === در قوانین بینالمللی === | ||
ممنوعیت ترور در حقوق بینالملل از طریق تدوین معاهدات و کنوانسیونهای موضوعه متعددی دنبال شده است، اگرچه این اسناد بینالمللی عموماً فاقد یک تعریف مشخص و واحد از تروریسم هستند. در سطح اسناد بنیادین، اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ۱۹۴۸م اگرچه مستقیماً واژه تروریسم را به کار نبرده، اما با تکیه بر ماده ۳ حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی و ماده ۵ ممنوعیت شکنجه و عقوبتهای وحشیانه و غیرانسانی اساساً با رفتارهای تروریستی و ایجاد رعب و وحشت مخالفت و مقابله کرده است.<ref>{{پک|ابراهیمی ترکمان|۱۳۸۷|ک=وبسایت تابناک|ف=تروريسم در اسناد بينالمللي}}</ref> | ممنوعیت ترور در حقوق بینالملل از طریق تدوین معاهدات و کنوانسیونهای موضوعه متعددی دنبال شده است، اگرچه این اسناد بینالمللی عموماً فاقد یک تعریف مشخص و واحد از تروریسم هستند. در سطح اسناد بنیادین، اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ۱۹۴۸م اگرچه مستقیماً واژه تروریسم را به کار نبرده، اما با تکیه بر ماده ۳ حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی و ماده ۵ ممنوعیت شکنجه و عقوبتهای وحشیانه و غیرانسانی اساساً با رفتارهای تروریستی و ایجاد رعب و وحشت مخالفت و مقابله کرده است.<ref>{{پک|ابراهیمی ترکمان|۱۳۸۷|ک=وبسایت تابناک|ف=تروريسم در اسناد بينالمللي}}</ref> | ||
فراتر از اصول حقوق بشری، قوانین موضوعه و کنوانسیونهای خاصی نیز برای مقابله با مظاهر تروریسم به تصویب رسیدهاند؛ | فراتر از اصول حقوق بشری، قوانین موضوعه و کنوانسیونهای خاصی نیز برای مقابله با مظاهر تروریسم به تصویب رسیدهاند؛ ازجمله کنوانسیون ۱۹۷۳م مجمع عمومی سازمان ملل جهت جلوگیری و مجازات جرایم علیه اشخاص مورد حمایت بینالمللی ازجمله دیپلماتها و کنوانسیون بینالمللی علیه گروگانگیری ۱۹۷۹م. علاوهبر این معاهدات، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در قطعنامه شماره ۶۱/۴۰ مصوب پاییز ۱۹۸۵م به اتفاق آراء تمامی اعمال تروریستی را توسط هر کس و در هر کجا محکوم و ممنوع اعلام کرد.<ref>{{پک|ابراهیمی ترکمان|۱۳۸۷|ک=وبسایت تابناک|ف=تروريسم در اسناد بينالمللي}}</ref> | ||
== پیامدهای ترور == | == پیامدهای ترور == | ||
از منظر روانشناسی اجتماعی، این پدیده با انتقال آثار مخرب از سطح کلان جامعه به سطح فردی، موجب شکلگیری چرخهای تصاعدی از ناامنی، افزایش تمایل به خشونت و بازتولید رفتارهای خشن در نسلهای بعدی شده و حتی بروز رفتارهای پیشگیرانه اضطراری نظیر ذخیرهسازی آب و غذا و کاهش اعتمادبهنفس عمومی را در جامعه قربانی به همراه میآورد.<ref name=":02">{{پک|مبلغی|محمدی کیا|۱۳۹۲|ک=فصلنامه آفاق امنیت|ف=روانشناسی اجتماعی تروريسم و نسبت آن با امنیت|ص=۲۳۳ و ۲۳۴}}</ref> | از منظر روانشناسی اجتماعی، این پدیده با انتقال آثار مخرب از سطح کلان جامعه به سطح فردی، موجب شکلگیری چرخهای تصاعدی از ناامنی، افزایش تمایل به خشونت و بازتولید رفتارهای خشن در نسلهای بعدی شده و حتی بروز رفتارهای پیشگیرانه اضطراری نظیر ذخیرهسازی آب و غذا و کاهش اعتمادبهنفس عمومی را در جامعه قربانی به همراه میآورد.<ref name=":02">{{پک|مبلغی|محمدی کیا|۱۳۹۲|ک=فصلنامه آفاق امنیت|ف=روانشناسی اجتماعی تروريسم و نسبت آن با امنیت|ص=۲۳۳ و ۲۳۴}}</ref> | ||
از منظر حقوقی، این جنایات نقض فاحش و خودسرانه حق حیات در حقوق بینالملل محسوب شده و دولت آسیبدیده را به اتخاذ راهبردهای واکنشی چون طرح دعوی در دادگاههای بینالمللی،<ref>{{پک|شادمانی|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه حقوق بشری|ف=استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید | از منظر حقوقی، این جنایات نقض فاحش و خودسرانه حق حیات در حقوق بینالملل محسوب شده و دولت آسیبدیده را به اتخاذ راهبردهای واکنشی چون طرح دعوی در دادگاههای بینالمللی،<ref>{{پک|شادمانی|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه حقوق بشری|ف=استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخریزاده دانشمند هستهای|ص=۲۷}}</ref> متوسل شدن به اقدام متقابل جهت توقف نقض تعهدات دشمن، تقویت اشراف اطلاعاتی ضد نفوذ و بهرهگیری از رسانهها برای افشای ماهیت عاملان ترور وادار میسازد.<ref>{{پک|شادمانی|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه حقوق بشری|ف=استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخریزاده دانشمند هستهای|ص=24-25}}</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
نسخهٔ ۷ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۲۴
ترور؛ سلب حیات عمدی، برنامهریزیشده و غافلگیرانه شخصیتهای برجسته به انگیزههای سیاسی، مذهبی یا عقیدتی.
ترور به معنای سلب حیات یا آسیبرساندن غافلگیرانه، برنامهریزیشده و غیرقانونی به اشخاص به انگیزههای سیاسی، مذهبی یا عقیدتی است که در انواع فیزیکی، شخصیتی و بیولوژیک بروز مییابد. این پدیده مخرب که در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی با عناوین فتک و اغتیال شناخته میشود، در اسناد بینالمللی نقض فاحش حق بنیادین حیات و عامل اصلی ایجاد ناامنی عمومی قلمداد میشود. ترور از منظر تاریخی از اقدامات فرقه سیکاریها و اسماعیلیان تا تروریسم مدرن و سایبری امروزی تداوم داشته و تمامی مکاتب فقهی، حقوقی و عقلایی آن را بهدلیل تخریب صلح و امنیت جهانی بهطور مطلق محکوم و ممنوع اعلام کردهاند.
مفهومشناسی
واژه ترور از فرهنگ و ادبیات غرب وارد واژگان زبان فارسی شده است.[۱] تعاریف متعددی برای این اصطلاح در فرهنگهای لغت و دانشنامهها ثبت شده؛ در فرهنگ کامل انگلیسی-فارسی، واژه ترور به معنای ترس زیاد و وحشت تعریف شده است. در فرهنگهای غربی مانند فرهنگ جامع فرانسوی روبر نیز به معنای ترس شدید، دلهره، وحشت و هراساندن و در فرهنگهای وبستر، آکسفورد و فرهنگ حقوقی بلک به معنای ترس شدید، هراس، دلهره و وحشت آمده است. فرهنگ فرانسوی اشت نیز آن را «احساس ترس شدیدی که مانع عمل میشود، تعریف میکند.[۲]
در دانشنامه جنگ و صلح، واژه ترور به معنای سلب امنیت به شیوههای غافلگیرانه و غیرقانونی با اهداف سیاسی آمده است؛ در فرهنگ دهخدا، قتل سیاسی بهوسیله اسلحه تعریف شده و در فرهنگ فرهیخته نیز، ترور به معنای کشتن ناگهانی و غافلگیرانه و خشونت با هدف انهدام و ویرانی دانسته شده است.[۳] این واژه در گذر زمان از معانی لغوی صرف بهسمت مفاهیم عملیاتی و سیاسی حرکت کرده است. ازهمینرو، ترور در یک دستهبندی کلی به سه شیوه اصلی تقسیم میشود: ترور فیزیکی، ترور شخصیت و ترور بیولوژیک. در ترور فیزیکی هدف، حذف مستقیم و جسمانی فرد است، درحالیکه ترور شخصیت با هدف تخریب اعتبار، حیثیت و جایگاه اجتماعی فرد انجام میشود تا کارکردِ او بدون نیاز به حذف جسمانی از میان برود.[۴] در کنار این دو، از ترور بیولوژیک نیز بهعنوان یکی از روشهای خاموش و پنهان یاد میشود که با بهکارگیری تدریجی سموم یا عوامل آلوده علیه مخالفان صورت میگیرد.[۵]
ترور در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی
در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی، دو مفهوم عمده وجود دارد که با این پدیده انطباق مییابد:
- فتک: به معنای یورش ناگهانی به کسی و کشتن وی؛[۶]
- اغتیال: به معنای قتل غافلگیرانه از طریق خدعه، مکر و فریب پنهانی است.[۷]
یکی از مغلطههای رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیدۀ ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد:
- اذن حاکم و شأن قضاوت: مجازاتهای اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسدفیالارض یا حد محارب، صرفاً پساز اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب بهصورت آشکار اجرا میشود. درحالیکه ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است۔[۸]
- دستورهای پیامبر و ائمه: احکامی که پیامبر اسلام نظیر حکم قتل کعب بن اشرف صادر کرد یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع و قاضی جامعه اسلامی بهدلیل سلب امنیت عمومی، غلو، کذب و خیانت آنان بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت۔[۹]
تفاوت ترور با مفاهیم مشابه
تفاوت ترور و تروریسم
مفهوم ترور دایرهای وسیعتر از تروریسم سیاسی دارد[۱۰] و در فرهنگ لغت فارسی مانند دهخدا به معنای قتل سیاسی بهوسیلۀ اسلحه تعریف شده است. در مقابل، تروریسم بهعنوان یک اصل و مبنای فکری شناخته میشود که از اینگونه قتلهای سیاسی و ترور، دفاع و پشتیبانی میکند.[۱۱]
تفاوت ترور با قتل هدفمند
تفاوت میان قتل هدفمند و ترور در حقوق بینالملل، ریشه در تفاوتهای ساختاری مربوط به منبع اقدام، بستر حقوقی و نحوه ارزیابی مشروعیت آنها دارد. ترور، اقدامی خشونتآمیز علیه غیرنظامیان یا اهداف غیرنظامی با انگیزه سیاسی یا ایدئولوژیک است که هدف اصلی آن ایجاد وحشت عمومی و تأثیرگذاری غیرمستقیم بر تصمیمات دولتها است؛ به همین دلیل، ترور در هیچ رژیم حقوقی بینالمللی توجیهپذیر نیست. در مقابل، قتل هدفمند بهعنوان عملی عمدی و منتسب به دولت در قالب سیاستهای امنیتی یا نظامی معرفی میشود که دولتها غالباً آن را تحت عناوینی چون دفاع مشروع براساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد یا حقوق مخاصمات مسلحانه توجیه میکنند.[۱۲] نمونه بارز دیگر از ترورهای دولتی و هدفمند، ترور دانشمندان برجسته علمی و هستهای ایران ازجمله دکتر محسن فخریزاده است که از منظر نظام حقوق بینالملل، نقض فاحش حق بنیادین حیات قلمداد میشود.[۱۳]
تفاوت ترور با انتحار و تروریسم انتحاری
انتحار به معنای خودکشی فرد برای امری دنیوی و بدون داشتن توجیه شرعی یا عقلی است.[۱۴] در مقابل، تروریسم شامل اقدامات خشونتآمیز، غافلگیرکننده و مخفیانه علیه اهداف و اشخاص غیرنظامی با هدف ایجاد ارعاب و وحشت فزاینده عمومی است.[۱۵] اما تروریسم انتحاری پیوندی میان خودکشی و دیگرکشی است که در آن، عامل با علم به مرگ قطعی خود، اهداف غیرنظامی را برای تهدید ساختار امنیتی دولتها و دستیابی به مقاصد استراتژیک و سیاسی هدف قرار میدهد.[۱۶]
تاریخچه
ترور در جهان
ترور در جهان سابقهای طولانی دارد؛ بهطوریکه پیشینه تروریسم دولتی به دوران امپراتوری روم باستان و بیزانس بازمیگردد که بهعنوان روشی برای حفظ یا گسترش اقتدار حاکمان اجرا میشد.[۱۷] از لحاظ تاریخی، نخستین اقدامات تروریستی سازمانیافته با انگیزههای مذهبی در قرن اول میلادی توسط فرقه یهودی سیکاریها رقم خورد.[۱۸] در دوران پیشامدرن، جنبش اسماعیلیان نزاری در خاورمیانه (قرون ۱۱ تا ۱۳ میلادی) اقدام به حذف فیزیکی نخبگان عباسی، سلجوقی و صلیبی میکردند؛[۱۹] هرچند از منظر روششناختی، اطلاق واژه تروریسم به اقدامات، نوعی زمانپریشی بهشمار میرود و استفاده از عنوان حشاشین برای متهم کردن جهان اسلام، بیشتر برآمده از تخیلات افسانهای شرقشناسان و وقایعنگاران صلیبی قرون وسطی مانند گزارشهای مارکوپولو است که واقعیت علمی و تاریخی ندارند.[۲۰]
در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیستویکم، این پدیده با ترور شخصیتهای برجسته منطقهای و جهانی نمود تازهای یافت؛ ازجمله ترور انور سادات رئیسجمهور مصر در ۱۹۸۱م توسط خالد اسلامبولی، لیندیرا گاندی نخستوزیر هند در ۱۹۸۳م و راجیو گاندی در سال ۱۹۹۰م به دست بنیادگرایان کلاسیک،[۲۱] ترور احمدشاه مسعود فرمانده مجاهدین افغانستان در ۱۸ شهریور ۱۳۸۰ش توسط عوامل انتحاری القاعده در پوشش خبرنگار بهدلیل امتناع از همکاری با طرحهای مداخلهجویانه سازمان سیا برای تجزیه افغانستان،[۲۲] ترور آیتالله محمدباقر حکیم، رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در نجف اشرف در شهریور ۱۳۸۲ش همراه با ۱۲۰ تن از مردم بیگناه توسط عوامل وابسته به القاعده با هدف ضربه زدن به ثبات و امنیت عراق،[۲۳] و در سالهای اخیر ترور هدفمند سید حسن نصرالله دبیرکل حزبالله لبنان توسط ارتش اسرائیل پساز ردیابی اطلاعاتی عمیق و طولانیمدت توسط امان شعبه اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل و موساد.[۲۴]
امروزه تروریسم دچار دگردیسی عمیقی شده و با رشد فناوری اطلاعات، بهسمت تروریسم سایبری فرامرزی حرکت کرده است؛[۲۵] درحالیکه از یک سو جهان با تهدید جریانهای تکفیری، وهابی و تندرو مواجه است، برخی دولتهای غربی در قالب تروریسم دولتی، اقدامات تروریستی فرامرزی متعددی مانند سرنگونی دولت مصدق در ایران در ۱۳۳۲ش، مداخله در گواتمالا در ۱۹۵۴م، اقدامات علیه کوبا در ۱۹۵۹م، کودتای شیلی در ۱۹۷۳م، حمایت از سرکوبگری نظامی در السالوادور در ۱۹۸۴م و تسلیح و هدایت مستقیم یا نیابتی جریانهای مسلحانه علیه نیکاراگوئه در ۱۹۸۴م را ثبت کردهاند.[۲۶]
ترور در ایران
تاریخچه ترور سیاسی در ایران با ساختار سازمانیافته اسماعیلیان نزاری تحت رهبری حسن صباح گره خورده است که با استفاده از حربه ترور، مقامات سیاسی و مذهبی مخالف را در قرون ۱۱ تا ۱۳ میلادی حذف میکردند.[۲۷] بااینحال، هر چند ظاهرا آغاز ترور سیاسی در تاریخ معاصر ایران با قتل ناصرالدینشاه قاجار به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۲۷۵ش رقم خورد، اما آغاز واقعی تروریسم مدرن در جنبش مشروطه توسط حیدرخان عمو اوغلی با پایهگذاری شیوههای سازمانیافته بمبگذاری نظیر ترور امینالسلطان نهادینه شد و با اقدامات گروههایی چون کمیته مجازات در اواخر قاجار ادامه یافت.[۲۸]
در دوران پهلوی اول، ترورها به شکل تروریسم دولتی برای حذف فیزیکی روشنفکران و سیاستمداران مخالفی چون سید حسن مدرس و میرزاده عشقی به کار رفت. در دوره پهلوی دوم، مجموعهای از مرگهای مشکوک و ترورهای سیاسی به وقوع پیوست که ابعاد آنها همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد یا روایت رسمی حکومت درباره آنها با تردیدهای جدی مواجه است. در میان حوادث پرابهام، میتوان به سقوط هواپیمای پالانچیان که گفته میشود به دستور اشرف پهلوی و توسط ساواک طراحی شده بود، و همچنین سانحه هوایی منجر به مرگ علیرضا پهلوی، برادر شاه، اشاره کرد.[۲۹]
افزونبر این، ساواک بهعنوان نهاد امنیتی وقت، متهم به ترور مخالفان در داخل و خارج از کشور بوده است که ازجمله آنها ترور تیمور بختیار در عراق با همکاری عامل نفوذی ساواک و قتل احمد آرامش، سرپرست پیشین سازمان برنامه و بودجه، در مهر ۱۳۵۲ش در پارک لاله است؛ قتلی که حکومت تلاش کرد آن را به چریکهای مسلح نسبت دهد، درحالیکه آرامش پیشتر سابقه هفت سال حبس در زندانهای ساواک را داشت. از دیگر موارد بحثبرانگیز این دوره، کشتار ۹ زندانی عضو سازمانهای چریکهای فدایی خلق و مجاهدین خلق در ۲۹ فروردین ۱۳۵۴ش است که رسانههای دولتی ادعا کردند این افراد هنگام فرار کشته شدهاند.[۳۰]
پساز پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، ابتدا گروهک فرقان دست به ترور اندیشمندانی چون مرتضی مطهری زد[۳۱] و در پی آن، سازمان مجاهدین خلق که به منافقین هم مشهور است از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش وارد فاز مسلحانه گسترده علیه نظام شد که با بمبگذاریهای و ترورهای کور، موجب شهادت بیش از ۱۷ هزار شهروند عادی و مسئولان کشور شد.[۳۲] در دهههای اخیر نیز این پدیده به شکل ترور دانشمندان هستهای ایران همچون شهریاری، علیمحمدی و احمدیروشن توسط عوامل موساد و رژیم صهیونیستی[۳۳] و ترور سید علی خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در پی حملات آمریکا و اسرائیل تداوم یافته است.[۳۴]
دیدگاهها درباره ترور
در فقه اسلامی
اندیشمندان و فقیهان اسلامی، پدیدهٔ ترور را به استناد ادلهٔ سهگانه، بهطور مطلق حرام و محکوم میدانند. از منظر قرآن، ترور مصداق بارزِ قتل نفس محترمه و همسنگ کشتن تمام انسانها است؛[۳۵] در سنت نیز پیامبر اکرم و امامان معصوم مؤمن را از اقدام به ترور و غافلگیری منع کردهاند.[۳۶] همچنین از دیدگاه عقل، این عمل بهدلیل سلب ناگهانی جان انسانهای بیگناه و ایجاد ناامنی، مصداق بارز ظلم و عملی ناپسند بهشمار میرود.[۳۷]
در قوانین بینالمللی
ممنوعیت ترور در حقوق بینالملل از طریق تدوین معاهدات و کنوانسیونهای موضوعه متعددی دنبال شده است، اگرچه این اسناد بینالمللی عموماً فاقد یک تعریف مشخص و واحد از تروریسم هستند. در سطح اسناد بنیادین، اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ۱۹۴۸م اگرچه مستقیماً واژه تروریسم را به کار نبرده، اما با تکیه بر ماده ۳ حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی و ماده ۵ ممنوعیت شکنجه و عقوبتهای وحشیانه و غیرانسانی اساساً با رفتارهای تروریستی و ایجاد رعب و وحشت مخالفت و مقابله کرده است.[۳۸]
فراتر از اصول حقوق بشری، قوانین موضوعه و کنوانسیونهای خاصی نیز برای مقابله با مظاهر تروریسم به تصویب رسیدهاند؛ ازجمله کنوانسیون ۱۹۷۳م مجمع عمومی سازمان ملل جهت جلوگیری و مجازات جرایم علیه اشخاص مورد حمایت بینالمللی ازجمله دیپلماتها و کنوانسیون بینالمللی علیه گروگانگیری ۱۹۷۹م. علاوهبر این معاهدات، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در قطعنامه شماره ۶۱/۴۰ مصوب پاییز ۱۹۸۵م به اتفاق آراء تمامی اعمال تروریستی را توسط هر کس و در هر کجا محکوم و ممنوع اعلام کرد.[۳۹]
پیامدهای ترور
از منظر روانشناسی اجتماعی، این پدیده با انتقال آثار مخرب از سطح کلان جامعه به سطح فردی، موجب شکلگیری چرخهای تصاعدی از ناامنی، افزایش تمایل به خشونت و بازتولید رفتارهای خشن در نسلهای بعدی شده و حتی بروز رفتارهای پیشگیرانه اضطراری نظیر ذخیرهسازی آب و غذا و کاهش اعتمادبهنفس عمومی را در جامعه قربانی به همراه میآورد.[۴۰]
از منظر حقوقی، این جنایات نقض فاحش و خودسرانه حق حیات در حقوق بینالملل محسوب شده و دولت آسیبدیده را به اتخاذ راهبردهای واکنشی چون طرح دعوی در دادگاههای بینالمللی،[۴۱] متوسل شدن به اقدام متقابل جهت توقف نقض تعهدات دشمن، تقویت اشراف اطلاعاتی ضد نفوذ و بهرهگیری از رسانهها برای افشای ماهیت عاملان ترور وادار میسازد.[۴۲]
پانویس
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اســامی ایــران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۵.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اســامی ایــران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۶.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اســامی ایــران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۶.
- ↑ متفکر، جنگ روانی، ۱۵۶.
- ↑ «شخصیتهای ایرانی که ترور بیولوژیک شدند/ نقطه مشترک و مرموز همه بیماران + تصاویر»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ نصیریان مفیدی، شمس ناتری و شیدائیان، «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، ۲۸۹.
- ↑ نصیریان مفیدی، شمس ناتری و شیدائیان، «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، ۲۹۳.
- ↑ شیرودی، «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ شیرودی، «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، زمانه.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اســامی ایــران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۱۰.
- ↑ آقاباقری و رضوی فرد، «واکنش تقنینی جمهوری اســامی ایــران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست»، فصلنامه تعالی حقوق، ۶.
- ↑ خواجوند و شیخ الاسلامی کندلوسی، «مسئولیت کیفری بینالمللی ناشی از قتل هدفمند رهبران سیاسی: مطالعه موردی تحولات یمن و غزه»، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، ۴.
- ↑ ستایشپور و هاشمی، «شهادت دکتر محسن فخریزاده از منظر نظام بینالمللی حقوق بشر: حق حیات»، مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۲.
- ↑ محمدی الموتی، جلالی و شوشتری، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بینالملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسانپژوهی دينی، ۱۵۲.
- ↑ محمدی الموتی، جلالی و شوشتری، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بینالملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسانپژوهی دينی، ۱۵۹.
- ↑ محمدی الموتی، جلالی و شوشتری، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بینالملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسانپژوهی دينی، ۱۵۳.
- ↑ محمدی ده چشمه، «تروریسم دولتی: پندار یا واقعیت؟!»، نشریه علمی پژوهشهای حقوقی، ۳۸.
- ↑ مهرا و کارگری، «تروریسم یک نشانه روانی - اجتماعی یا یک ابزار سیاسی»، مجله پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی، ۸۵.
- ↑ «اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)»، خبرگزاری فارس.
- ↑ حیدر قلیزاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۰۶.
- ↑ «علت ترور احمد شاه مسعود توسط سازمان سیا»، وبسایت قدس.
- ↑ فراهانی، «بازخوانی پرونده ترور و شهادت آیتالله محمدباقر حکیم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «جزئیات جدید ترور سید حسن نصرالله و افشای مکان دقیق او؛ یار نزدیکی که نفوذی اسرائیل بود»، وبسایت تابناک.
- ↑ حیدر قلیزاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱۳.
- ↑ حیدر قلیزاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱۱.
- ↑ «اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)»، خبرگزاری فارس.
- ↑ حسنزاده، «ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ حسنزاده، «ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ حسنزاده، «ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ بارسقیان، «مروری بر مبانی فکری و ترورهای گروه فرقان»، وبسایت شهروند.
- ↑ حسنزاده، «ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ حیدر قلیزاده، بیگی و مطلبی، «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل»، دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱۰.
- ↑ «اطلاعیه شهادت حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای رهبر انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای.
- ↑ ولیزاده بریمانلو، حسینی و احتشامی، «رویکرد اسلام به مساله ترور با تکیه بر آیات و روایات»، ماهنامه علمی مقاله علمی_پژوهشی جامعهشناسی سیاسی ایران، ۲۹۰۲.
- ↑ شیرودی، «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، وبسایت زمانه.
- ↑ نصیریان مفیدی، شمس ناتری و شیدائیان، «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، ۲۹۸.
- ↑ ابراهیمی ترکمان، «تروريسم در اسناد بينالمللي»، وبسایت تابناک.
- ↑ ابراهیمی ترکمان، «تروريسم در اسناد بينالمللي»، وبسایت تابناک.
- ↑ مبلغی و محمدی کیا، «روانشناسی اجتماعی تروريسم و نسبت آن با امنیت»، فصلنامه آفاق امنیت، ۲۳۳ و ۲۳۴.
- ↑ شادمانی، «استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخریزاده دانشمند هستهای»، پژوهشنامه حقوق بشری، ۲۷.
- ↑ شادمانی، «استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخریزاده دانشمند هستهای»، پژوهشنامه حقوق بشری، ۲۴-۲۵.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- «آیت الله جوادی آملی شهادت سید حسن نصرالله را تسلیت گفت». خبرگزاری ایرنا. ۸ مهر ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
- آقاباقری، محمدجواد؛ رضوی فرد، بهروز (۱۳۹۹). «واکنش تقنینی جمهوری اســامی ایــران در قبال اشخاص حقیقی و حقوقی تروریست» (PDF). فصلنامه تعالی حقوق (چهار): ۲-۳۱.
- ابراهیمزاده، پوریا؛ رحمانیان، سمیه (۱۴۰۳). «کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم: نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی با تأکید بر ضوابط حقوقی بینالمللی قابل اعمال». فصلنامه مطالعات بینالمللی. ۲۰ (۴): ۸۹–۱۰۹.
- ابراهیمی ترکمان، ابوذر (۷ خرداد ۱۳۸۷). «تروريسم در اسناد بينالمللي». وبسایت تابناک. دریافتشده در ۲۵ مرداد ۱۴۰۵.
- «اسماعيليان و ترورهای فدائيان (قسمت اول)». خبرگزاری فارس. ۱۵ اسفند ۱۳۸۵. دریافتشده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۵.
- «اطلاعیه شهادت حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای رهبر انقلاب اسلامی». پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای. ۱۰ اسفند ۱۴۰۴. دریافتشده در ۱۸ تیر ۱۴۰۵.
- افتخاری، اصغر؛ شبستانی، علی (۱۳۹۰). «راهبرد جمهوری اسلامی ایران در مقابله با تروریسم» (PDF). فصلنامه آفاق امنیت (دوازدهم): ۵-۳۵.
- امینی زارع، امین؛ عسگرخانی، ابومحمد؛ مرادی، مریم (۱۴۰۰). «موجبات پیدایش قوانین و مقررات بین المللی دولت ها در مقابله با تروریسم از منظر حقوق بین الملل» (PDF). پژوهشهای سیاسی و بین المللی (چهل و شش): ۲۵–۴۹.
- بارسقیان، سرگه (۱۳۸۷). «مروری بر مبانی فکری و ترورهای گروه فرقان». شهروند (چهل و چهار).
- «جزئیات جدید ترور سید حسن نصرالله و افشای مکان دقیق او؛ یار نزدیکی که نفوذی اسرائیل بود». وبسایت تابناک. ۱۸ دی ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- حسنزاده، آرین (۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۰). «ترور و گروههای ترور در تاریخ ایران». موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. دریافتشده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۵.
- حیدرقلی زاده، جعفر؛ بیگی، جمال؛ مطلبی، مسعود (۱۳۹۶). «دگردیسی مفهومی تروریسم از منظر حقوق بینالملل» (PDF). دو فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی (دوازدهم): ۱۰۱-۱۵۸.
- خواجوند، مظاهر؛ شیخ الاسلامی کندلوسی، شراگیم (۱۴۰۵). «مسئولیت کیفری بینالمللی ناشی از قتل هدفمند رهبران سیاسی: مطالعه موردی تحولات یمن و غزه». دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی. چهار: ۱-۱۹.
- راست پسر، محمود (۱۴۰۴). «تروریسم و فلسفه سیاسی: واکاوی استدلال های توجیه گر و نقدهای آن». معرفت سیاسی. سی و سه (یک): ۹۵–۱۱۲.
- ستایش پور، محمد؛ هاشمی، رضوانه السادات (۱۴۰۱). «شهادت دکتر محسن فخری زاده از منظر نظام بین المللی حقوق بشر: حق حیات». مطالعات حقوق بشر اسلامی (بیست و هفت): ۷–۲۳.
- شادمانی، یاسر (۱۳۹۹). «استراتژی جمهوری اسلامی ایران در واکنش به سلب حق حیات در ترور شهید فخری زاده(دانشمند هسته ای)» (PDF). پژوهشنامه حقوق بشری (سه): ۱۱-۲۹.
- «شخصیتهای ایرانی که ترور بیولوژیک شدند/ نقطه مشترک و مرموز همه بیماران + تصاویر». خبرگزاری دفاع مقدس. ۲۶ خرداد ۱۳۹۵. دریافتشده در ۷ مرداد ۱۴۰۵.
- شیرودی، مرتضی (۱۳۸۲). «اسلام و مساله ترور». رواق اندیشه (هفده).
- شیرودی، مرتضی (۱۳۸۵). «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور». زمانه (پنجاه و یک).
- صادقی پور، احسان (۱۳۹۷). «تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر». جشنواره تالیفات علمی برتر علوم انسانی اسلامی- جایزه ویژه علامه جعفری (ره). اول (اول).
- «علت ترور «احمد شاه مسعود» توسط سازمان سیا». وبسایت قدس. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافتشده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- فراهانی، احمد (۳۰ شهریور ۱۳۸۲). «بازخوانی پرونده ترور و شهادت آیت الله "محمدباقر حکیم"». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافتشده در ۲۷ مرداد ۱۴۰۵.
- «گروهک تروریستی منافقین». وبسایت هابیلیان. دریافتشده در ۲۵ مرداد ۱۴۰۵.
- گلشنی، علیرضا؛ شیرودی، مرتضی؛ رشیدیزاده، بهنام (۱۳۹۷). «گونه شناسی جریانهای تروریستی دهه 1360 و پیامدهای آن بر منافع ملی جمهوری اسلامی ایران» (PDF). پژوهشهای سیاست اسلامی (چهاردهم): ۶۷-۹۲.
- مبلغی، عبدالمجید؛ محمدی کیا، طیبه (۱۳۹۲). «روانشناسی اجتماعی تروريسم و نسبت آن با امنیت» (PDF). فصلنامه آفاق امنیت (بیست و یکم): ۲۱۳-۲۴۲.
- متفکر، حسین (۱۳۸۷). جنگ روانی. قم: زمزم هدایت.
- محمدی ده چشمه، نواب (۱۳۹۷). «تروریسم دولتی: پندار یا واقعیت؟!». نشریه علمی پژوهشهای حقوقی. هفدهم (سی و شش): ۳۷–۶۷.
- محمدی الموتی، محسن؛ جلالی، محمود؛ شوشتری، مهدی (۱۳۹۶). «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بینالملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری» (PDF). دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسانپژوهی دينی (سی و هفت): ۱۴۳-۱۶۵.
- مهرا، نسرین؛ کارگری، نوروز (۱۳۹۵). «تروریسم یک نشانه روانی - اجتماعی یا یک ابزار سیاسی» (PDF). مطالعات ایرانی (هشت): ۸۵-۱۰۷.
- نصیریان مفیدی، محمد؛ شمس ناتری، محمد ابراهیم؛ شیدائیان، مهدی (۱۴۰۲). «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف» (PDF). فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی (هفتاد و دو): ۲۸۶–۳۱۳.
- ولی زاده بریمانلو، قاسم؛ حسینی، سید حمید؛ احتشامی، علی حسین (۱۴۰۱). «رویکرد اسلام به مساله ترور( با تکیه بر آیات و روایات)» (PDF). ماهنامه علمی (مقاله علمی_پژوهشی) جامعه شناسی سیاسی ایران (دوازدهم): ۲۹۱۰-۲۸۹۸.
- هاشمی، رامین؛ قناد، فاطمه؛ کنعانی، محمدعلی (۱۴۰۳). «بیوتروریسم (تروریسم بیولوژیکی) تهدید فرا روی حقوق بینالملل به مثابه نقض حقوق بشر». فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی. سیزدهم (دو): ۷–۳۱.