زیارتگاه‌های افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''زیارتگاه‌های افغانستان؛'''}} مکان‌های مقدس و مورد احترام مردم در افغانستان.

== تاریخچه و اهمیت زیارتگاه‌ها در افغانستان ==

زیارت سخی، امروزه از غرب با [[تحصیلات عالی افغانستان|دانشگاه کابل]]، بیمارستان علی‌آباد و حسینیهٔ عرفان و از جنوب با مسجد امام علی همسایگی دارد. در ضلع غربی و جنوبی زیارتگاه نیز قبرستان است.<ref>[https://fa.alkawthartv.ir/news/274874 «زیارتگاه سَخی شاه مردان کجاست؟»، الکوثر فارسی.]</ref> بیرون محوطه، در تپهٔ سلام، [[مسجد]] و [[مدرسه|مدرسهٔ]] محمدیه قرار دارد که توسط [[سید سرور واعظ|سید سرور واعظ بهسودی]] ساخته شده است.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، 1385ش، ص385.</ref>

مساحت این بنای مذهبی، در حدود ۱۰۰۰۰ مترمربع بوده و دارای سه راه خروجی و یک حیاط بزرگ است.<ref>[https://maskanyab.af/ziarat-e-sakhi-kabul/ Ziarat-e Sakhi (Shrine place) -Kabul Afghanistan", maskanyab.]</ref> حرم با کاشی‌های لعاب‌دار به سبک ایرانی نئوصفوی تزئین شده است.<ref>[https://www.wikiwand.com/en/Sakhi_Shrine "Sakhi Shrine", wikiwand.]</ref> بنای زیارتگاه متشکل از دو اتاق متصل بوده و هر اتاق دارای گنبد نقره است.<ref>خامه‌یار، آثار منسوب به پیامبر خدا در افغانستان، 1392ش، ص53.</ref>

پس از اعلام استقلال [[افغانستان]] از بریتانیا توسط امیر امان‌الله در ۱۹۱۹م، حیات بیگم، مادر شاه، گنبد دیگری در کنار گنبد قبلی ساخت. بعدها سید علی‌احمد حجت گنبدهای بیشتری را در این زیارتگاه، ساخت. در حال حاضر، این حرم شش [[گنبد]] دارد.<ref>.[https://maskanyab.af/ziarat-e-sakhi-kabul/ "Ziarat-e Sakhi (Shrine place) -Kabul Afghanistan", maskanyab.]</ref>

زیارتگاه سخی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اماکن مذهبی افغانستان، نقش قابل توجهی در حیات اجتماعی و فرهنگی این کشور ایفا می‌کند. مراسم سنتی برافراشتن پرچم در آستانه [[نوروز]] که با حضور علما و مقامات دولتی برگزار می‌شود، نمادی از همبستگی ملی و همزیستی مسالمت‌آمیز میان پیروان مذاهب مختلف است. این آیین که تا چهل روز ادامه می‌یابد، فرصتی برای تعامل و گفت‌وگوی بین‌مذهبی فراهم می‌آورد.<ref>[https://fa.alkawthartv.ir/news/274874 «زیارتگاه سَخی شاه مردان کجاست؟»، الکوثر فارسی.]</ref>

ویژگی منحصربه‌فرد این زیارتگاه، استقبال گسترده هر دو جامعه [[شیعه]] و سنی از سراسر کشور است که نشانگر جایگاه ویژه آن در باورهای دینی مردم افغانستان است.<ref>[https://www.seratnews.com/fa/news/572286/طالبان-ورود-به-زیارتگاه-سخی-در-کابل-را-ممنوع-کرد-عکس «طالبان ورود به زیارتگاه سخی در کابل را ممنوع کرد + عکس»، پایگاه خبری تحلیلی صراط.]</ref>

از سال ۱۱۸۲ق در کابل روزانه پنجاه مَن [[نان]] پخته شده و میان فقرا توزیع می‌شد. از طرف دربار، برای علمای حاضر در زیارتگاه نیز مواجبی پرداخت می‌شد.<ref>وکیلی پوپلزائی، عزیزالدین، تاریخ خرقه شریفه قندهار، 1367ش، ص56-55.</ref>

== زیارتگاه روضه سخی ==

بارگاه منسوب به [[امام علی|حضرت علی]] در شهر [[مزارشریف]] با نام‌های زیر شناخته می‌شود:

شهر مزارشریف نیز که در جای قریهٔ «خواجهٔ خیران» بنا شده، به‌دلیل وجود این بارگاه به «مزارشریف» مشهور شده است.<ref>خلیق، ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ، 1394ش، ص203؛ انصاری، انکشاف امروزی شهر مزارشریف، ۱۳۷۳ش، ص4؛ خلیق، «روضهٔ شریف»، 1387ش، ص62.</ref> امروزه روضهٔ سخی در مرکز شهر مزارشریف و در ۲۲ کیلومتری شرق شهر باستانی بلخ قرار دارد و چهار خیابان اصلی شهر و مراکز مهم تجاری، اداری، سیاسی و اقتصادی شهر در چهار سمت آن روضه واقع شده‌اند.<ref>خلیق، ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ، 1394ش، ص203.</ref> روضه سخی امکانات و تسهیلات خوبی برای زائران دارد. این بارگاه دارای چاه‌های آب، پارک، نمازخانه، ۲۱ اتاق، ۸ دروازهٔ ورودی بیرونی و ۵ دروازهٔ ورودی داخلی است.<ref>خلیق، «روضهٔ شریف»، مجلهٔ بلخ امروز، 1387ش، ص35.</ref>

بیشتر روایات مذهبی شیعی بیانگر وجود مرقد حضرت علی در نجف<ref>امین، اعیان‌الشیعه، 1403ق، ج1، ص530.</ref> و روایات تاریخی مؤید وجود آن بارگاه در مزارشریف است. با توجه به این منابع روایی، شیعیان افغانستان همانند دیگر شیعیان جهان معتقد به وجود بارگاه آن حضرت در نجف هستند، اما عموم مردم افغانستان با توجه به منابع تاریخی به بودن مرقد امام علی در مزارشریف باور محکمی دارند.<ref>امین، اعیان‌الشیعه، 1403ق، ج1، ص530.</ref>

سلطان‌حسین با حضور در بلخ [[گنبد]] و بارگاهی بر آن مرقد بنا کرد. او همچنین جویی از رودخانهٔ مشهور بلخ‌آب که بلخ را مشروب می‌سازد<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص196.</ref> به خواجه‌خیران کشید که به نهر شاهی مشهور شد و تولیت بارگاه را به سید تاج‌الدین اندخویی واگذار کرد.<ref>خواندمیر، حبیب‌السیر فی اخبار افرادالبشر، ۱۳۸۰ش، ج4، ص172؛ گوگه‌دی، تاریخچه مزار شاه اولیاء، ۱۳۲۵ش، ص35.</ref>

حاکمان ازبیک و بارکزایی بناهای جدیدی بر روضه سخی افزودند؛ از جمله عبدالمؤمن خان اوزبیک (یازدهمین امیر شیبانی) گنبدی بر آن ساخت. ولی‌محمد خان (دومین امیر دودمان جانی) نیز دستور به ساخت چهار باغ به مساحت ۱۰۰ جریب زمین در اطراف روضه داد که دارای ۱۸ چمن بود و جاده‌ای بین بلخ و روضه کشید. سبحان قلی‌خان حاکم بلخ (۱۰۹۱ق) این جاده را ترمیم کرد و دو طرف آن را درخت کاشت. او همچنین چهار دروازهٔ قاسم‌خانی (شرقی)، منظرگاه (غربی)، بهاءالدین (جنوبی) و چهارباغ (شمالی) را با دو گلدسته در چهار سوی بارگاه ساخت. به سفارش شیرعلی خان (۱۲۷۸ق) محمدعَلَم حاکم بلخ دو گنبد پوششی روی دو گنبد مرقد ساخت و [[مسجد|مسجدی]] در سمت [[قبله]] بنا کرد. امیر عبدالرحمن خان نیز تعمیراتی در روضه انجام داد. محمد ظاهرشاه نیز در ۱۳۱۹ش تزییناتی در ایوان مرقد صورت داد.<ref>گوگه‌دی، تاریخچهٔ مزار شاه اولیاء، ۱۳۲۵ش، ص54.</ref>

گنبد اصلی به ارتفاع حدود ۱۵۰ سانتی‌متر با رواق‌های متعدد احاطه شده است. برای حفاظت از گنبدها بر روی هر کدام گنبد دیگری ساخته‌اند که گنبد دوم به‌نام آستانه یا گنبد مسجد جامع معروف است. در زمان ولی‌محمدخان (دومین پادشاه اشترخانی) چهارباغی به وسعت یک‌صد جریب در اطراف روضه ساخته شد که در شمال آن برکه‌ای ۶۰ در ۶۰ سانتی‌متر بنام «حوض سران» توسط چهارده درخت چنار بزرگ احاطه شده بود.<ref>خلیق، ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ، 1394ش، ص203.</ref>

به دستور سلطان‌حسین بایقرا مأمورین روضه وظیفه داشتند هر ساله دیوارهای مرقد را با گچ و عطر سفید معطر کنند که این فرمان تا زمان شیرعلی خان انجام می‌شد. شیرعلی خان دستور به کاشی‌کاری دیوارها داد. کاشی‌کاری روضه از دوره شیرعلی خان در ۱۲۸۷ش توسط استاد سمیع سمرقندی آغاز شد و بعد از او نیز ادامه یافت. او در تزیین بنا از ۷۰۰ نوع کاشی استفاده کرد. سقف و پیزارهٔ گنبد حرم، گنبد خانقاه و رواق‌ها از درون توسط اسلم‌خان کابلی و علم‌خان غزنوی مینیاتوری، تهذیب و رنگ‌آمیزی شده است. دیوارهای مسجد از بیرون سراپا کاشی‌کاری و از درون تا پیزاره کاشی‌کاری و بقیه گچ‌بری شده و سقف بر ۱۱۰ ستون بتونی کاشی‌کاری شده استوار است.<ref>خلیق، ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ، 1394ش، ص205.</ref> مسجد روضه دارای یک منبر از سنگ رخام سرخ‌رنگ و محراب مقرنس‌کاری است. بخش‌های گوناگون آرامگاه و مسجد دارای کتیبه‌هایی با انواع خطوط است. مسئولیت بخش کاشی روضه از حدود ۲۰۰ سال قبل به عهده قوم انصار است و اینک نیز آن قوم با حفظ شیوه سنتی به کاشی‌سازی و کاشی‌کاری مشغول‌اند.<ref>انصاری، انکشاف امروزی شهر مزارشریف، ۱۳۷۳ش، ص4.</ref>

از زمان بنای روضهٔ شریف، زمین‌ها و بناهایی نیز برای آن وقف شده است. وسعت و مقدار وقفیات به‌مرور زمان گسترش یافت و بخش قابل توجهی از شهر مزار شریف را در برمی‌گرفت ولی قسمتی از آن به تصرف دیگران درآمد. امیر عبدالرحمان خان پس از تصرف مزارشریف در ۱۲۶۷ش همهٔ اسناد وقف را به خزانهٔ مسجد کبود سپرد و ادارهٔ آن را زیر نظر خود قرار داد.<ref>عبدالرحمن، تاج التواریخ، خاطرات، 1375ش، ص128.</ref> پس از وی درصد بزرگی از زمین‌های وقفی فروخته شده یا بین فرزندان متولیان تقسیم شده است.<ref>صفا، طغیان ساکایی، روضهٔ شاه ولایت‌مآب، ۱۳۸۷ش، ص۱۷.</ref> امیر عبدالرحمان خان نذورات و هدایای نقدی را به تعمیرات، خرید فرش و شمع، تکفین فقیران، خریدن داروهای شفاخانه مرقد و دستمزد متولی و ملاهای مرقد اختصاص داد. هدایای مالی نیز در صندوق مرقد نگه‌داری می‌شد و کسی حق تملیک و استفاده از آنها را نداشت.<ref>خلیق، «روضهٔ شریف»، بلخ امروز، 1387ش، ص35.</ref>

ادارهٔ روضه ابتدا زیر نظر وزارت اطلاعات و کلتور (فرهنگ) بود و سپس به وزارت [[حج]] و [[وقف|اوقاف]] منتقل شد. بخش‌های اداری روضه شامل ریاست، مدیریت اداری، مدیریت فنی، مدیریت مالی و مدیریت فرهنگی است.<ref>گوگه‌دی، تاریخچهٔ مزار شاه اولیاء، ۱۳۲۵ش، ص56.</ref> بیش از ۵۰ نفر شامل باغبان، خدمه، فراش، صفاکار و نیز نیروهای مالی، اداری، موزه و تعلیم و تربیت از سوی وزارت حج و اوقاف در این مکان مشغول کار هستند. یک پاسگاه پلیس نیز مسئول تأمین امنیت روضه است.<ref>خلیق، «روضهٔ شریف»، بلخ امروز، 1387ش، ص35.</ref>

روضهٔ سخی مهم‌ترین نماد تاریخی و دینی در افغانستان است. به‌همین دلیل از این نماد دینی در سکه‌ها، اسکناس‌ها، تمبرهای پستی و آثار نفیس هنری استفاده شده است. این اثر مهم دینی و تاریخی در طول تاریخ در کتاب‌ها، جراید، سفرنامه‌ها و آثار ادبی بازخورد زیادی داشته است؛ از جمله رابرت بایرون در کتاب «سفر به کرانه‌های جیحون» شرح مفصلی از آن آورده است. در بین شاعران سرودهٔ عبدالرحمن جامی، شاعر قرن نهم هجری، شاید اولین نمونه باشد که بر دروازهٔ جنوبی روضه حک شده است:<ref>خلیق، ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ، 1394ش، ص203.</ref>

{{آغاز نستعلیق}}

{{شعر|نستعلیق}}

{{ب|جامی نه عدن گوی و نه بین‌الجبلین|خورشید یکی و نور او هر طرف است}}

{{پایان نستعلیق}}

روضه سخی دارای کبوترخانه بزرگی است که همهٔ کبوتران آن سفید هستند. زائران برای کبوترها ارزن و گندم [[نذر]] کرده و آن را در محوطهٔ روضه برای کبوتران می‌ریزند. کبوتران سخی با زوار انس و الفت زیادی داشته و روی دست، سر، پا و کمر آنها نشسته و راه می‌روند.<ref>انصاری، انکشاف امروزی شهر مزارشریف، ۱۳۷۳ش، ص19.</ref> مردم باور دارند که اگر کبوتر رنگی را بین کبوتران سخی رها کنند، خود به خود رنگ آن همانند دیگر کبوتران سخی به سفید تبدیل می‌شود.<ref>عابدوف، آداب، آیین‌ها و باورهای مردم افغانستان، 1393ش، ص65؛ گنابادی، «سفرنامهٔ سلطان‌حسین تابنده»، نشریهٔ مجموعهٔ حکمت، ۱۳۳۹ش، ص35.</ref>

زیارت سلطان‌آقا، در جنوب شهر کهنهٔ هرات واقع شده که در قدیم به فیروزآباد و خنچه‌آباد معروف بوده و امروزه به دروازه قندهار تغییر نام داده است. دروازه قندهار بعد از قیام ۲۴ حوت هرات علیه کمونیست‌ها به‌نام میدان شهدای ۲۴ حوت تغییر نام داد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/64556 «سلطان آقا زیارتگاه و مأمن عاشقان خاندان رسول‌الله در هرات»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

در زمان حکومت آل کرت بارگاه و گنبد مزار میر عبدالواحد بنا شد؛ به‌مرور زمان خرابی‌هایی در بنای این بارگاه به وجود آمد که در قرن نهم توسط [[امیر علیشیر نوایی|امیرعلی شیرنوایی]] مرمت شد. در جنگ بین مجاهدین و خلقی‌ها، منطقهٔ درب قندهار یا فیروزآباد قدیم، معرکهٔ نبرد بین طرفین بود و عمارت این بارگاه به‌صورت کامل تخریب شد. پس از آن و در سال ۱۳۷۳ش شخصی بنام حاجی حبیب‌الله عزیزی، دوباره با هزینهٔ شخصی خود بارگاه فعلی را بنا کرد.<ref>[https://akharinkhabar.ir/interestings/1928549 «زیارتگاه «سلطان آقا»؛ مدفن بسیاری از شیعیان هرات»، وب‌سایت آخرین خبر.]</ref>

بزرگانی از صوفیه همچون سیدعبدالله مختار، شیخ عمو و شیخ عبدالله مالانی به زیارت و ملازمت این مکان سفارش کرده‌اند.<ref>حسینی، مزارت هرات، 1346ش، ص12.</ref>

شهر آرهنگ در زمان سلطان حسین‌میرزا بعد از تعمیر زیارتگاه موجود در آن، ابتدا به آرهنگ حسین، سپس به حضرت امام و امام‌صاحب مشهور شد که تا امروز این نام را حفظ کرده است. برخی منابع شهرت این شهر به نام «امام» را تا سدهٔ یازدهم میلادی پیش برده‌اند.<ref>محمدنادرخان، راهنمای قطغن و بدخشان، 1367ش، ص15؛ دولت‌آبادی، شناسنامهٔ افغانستان، 1382ش، ص209؛ ناهض، قاموس جغرافیائی افغانستان، 1956م، ص214؛ جفرسون، فرهنگ جغرافیای تاریخی و سیاسی افغانستان، 1388ش. ج4، ص264 و 267.</ref>

زیارتگاه امام‌صاحب دارای نمای آجری ساده و فضای چهارگوشی است که قبه‌ای بر آن قرار دارد. این بارگاه از نظر معماری شبیه روضهٔ سخی در مزارشریف است. کتیبه‌ای در آن وجود دارد که مشتمل بر جملات «بسم الله الرحمن الرحیم، هذا مشهد سالار خلیل» به خط کوفی گرده‌دار برجسته است که اطراف درب را احاطه کرده است. در داخل بنا سه طاقچهٔ گچ‌بری برجسته، محراب را احاطه کرده است. گچ‌بری‌های آن مشابه آثار بازمانده از مقبره‌های قرن پنجم است و در آن گونه‌های متنوعی از نگاره برجسته نیم‌رخ سر بز کوهی حکاکی شده است. بر ساقه گنبد دعای طولانی به خط کوفی حک شده است.<ref>عظیمی، آشنایی با بناهای تاریخی افغانستان، 1389ش، ص141؛ محمود، «امام صاحب»، وبلاگ افغانستان فردا.</ref>

در دو طرف بارگاه اتاق‌های متعددی وجود دارد که متولیان یا زوار از آنها استفاده می‌کنند. بارگاه امام‌صاحب دارای مسجدی است که در سمت شمال زیارتگاه قرار دارد. در فاصلهٔ ۲۰ متری زیارتگاه، نقاره‌خانه در یک مکان گنبدی شکل واقع شده است که هر هفته یک‌بار نقاره می‌زند. سازهٔ این زیارتگاه در طول تاریخ، توسعه یافته و در اوایل دههٔ ۱۳۹۰ش نیز ترمیم شده است.<ref>محمود، «امام صاحب»، وبلاگ افغانستان فردا.</ref>

متولی بارگاه امام‌صاحب وزارت ارشاد، حج و اوقاف افغانستان است که زیر نظر تعدادی از بزرگان محل به امور حضرت امام و موقوفات آن رسیدگی می‌کند. مراکز دینی در افغانستان از جمله حضرت امام‌صاحب از نمادهای دینی مشترک بین مذاهب مختلف اسلامی در کشور است. با توجه به اعتقاد و احترام ویژهٔ مردم افغانستان به [[اهل‌بیت]] [[پیامبر اکرم]]، همهٔ مردم افغانستان و به‌خصوص اهل‌سنت توجه ویژه‌ای به این زیارتگاه دارند. ادارهٔ امور، تولیت، حفاظت و مراقبت از آن مکان نیز در دست اهل سنت است.<ref>محمود، «امام صاحب»، وبلاگ افغانستان فردا.</ref>

این زیارتگاه امروزه امکانات و تسهیلات خوبی برای زائران دارد. این بارگاه دارای [[چشمه]]، نمازخانه و چندین اتاق است که زائرین و متولیان از آنها استفاده می‌کنند.<ref>. محمود، «امام صاحب»، وبلاگ افغانستان فردا.</ref> زائران ابتدا کنار چشمهٔ قتور بلوغ، [[وضو]] می‌گیرند و سپس اولین قبر موجود در بارگاه را که به دوست دوم امام شهرت دارد زیارت کرده و سپس نزد قبر بابه قشقار (دوست اول امام) رفته و دعا می‌کنند. زائر سپس به بارگاه امام مشرف شده و به دعا و زیارت می‌پردازد.<ref>محمود، «امام صاحب»، وبلاگ افغانستان فردا.</ref>

این زیارتگاه در کتاب‌ها، جراید، سفرنامه‌ها، آثار ادبی و هنری بازخورد زیادی داشته است. از جمله محمدکاظم مروی در کتاب عالم‌آرای نادری و محمدنادرخان در کتاب قطغن و بدخشان، شرح مفصلی از آن مکان آورده‌اند.<ref>مروی، عالم‌آرای نادری، تهران، 1364ش، ج3، ص1129؛ محمدنادرخان، راهنمای قطغن و بدخشان، 1367ش، ص291. 21. محمود، «امام صاحب»، وبلاگ افغانستان فردا.</ref>

مردم به متبرک‌بودن پارچه‌های علم امام‌صاحب باور دارند و سعی می‌کنند تکه‌هایی از پارچهٔ دست‌دوزی شدهٔ سبزرنگ علم را به‌عنوان تبرک بردارند.<ref>عابدوف، آداب، آیین‌ها و باورهای مردم افغانستان، 1393ش، ص125.</ref> مردم اعتقاد راسخی دارند که حضرت امام‌صاحب، بیماران را به‌خصوص در ایام میله/جشن شفا می‌دهد. بسیاری از مردم بیماران خود را به امید شفا در آن ایام به زیارت امام می‌برند.<ref>عابدوف، آداب، آیین‌ها و باورهای مردم افغانستان، 1393ش، ص125.</ref>

و قبر بباخمری لدی القربات<ref>و قبر دیگری از فرزندان فاطمه در سرزمین جوزجان است و قبری هم در باخمری از نزدیکان پیامبر است.</ref>

طرح توسعه زیارت‌گاه یحیی تا سال ۱۴۰۲ش، حدود ۸۰ درصد پیشرفت داشته است. رواق‌ها آماده و طبقهٔ همکف سنگ‌فرش شده است. بخشی از طبقهٔ دوم به [[کتابخانه]] با ۸۰ هزار نسخه [[کتاب]] اختصاص دارد. توسعهٔ این بارگاه با هزینهٔ شخصی عالمی و کمک‌های مالی مردم منطقه و خیرین و کمک‌های جمهوری اسلامی [[ایران]] انجام شده است. همچنین عبدالرشید دوستم، رئیس جنبش ملی شمال افغانستان و والی وقت سرپل و برخی از مولوی‌های اهل‌سنت و بزرگان شیعه در سرپل، همکاری زیادی در توسعهٔ این بارگاه داشته‌اند.<ref>جاوید انتظار، سرپل، دیروز، امروز و فردا. 1392ش، ص219, رحیمی عبدلی، روایت نابسامانی، 1389ش، ص122.</ref>

در طرح توسعه روضهٔ یحیی، مدرسهٔ علوم دینی در ۱۲۰۰ متر زمین و در دو طبقه ساخته شده است که طبقهٔ اول آن به بانوان اختصاص دارد. شفاخانه (بیمارستان) و مصلی نیز از بناهای دیگری است که در کنار زیارتگاه بنا نهاده شده است.<ref>رهیاب (بلخی)، سیمای گردشگری سرپل، آماده چاپ، ص119-121.</ref> در صحن زیارتگاه، علم آهنی بلندی وجود دارد که آخر هر سال با بستن پارچه‌های سبزرنگ دست‌دوزی شده آن را تزیین کرده و برای افراشتن در نوروز استفاده می‌کنند.<ref>جاوید انتظار، سرپل، دیروز، امروز و فردا. 1392ش، ص221.</ref> همچنین دیگ بزرگی در داخل روضه قرار دارد که از آن برای جمع‌آوری نذورات مردم استفاده می‌شود.<ref>جاوید انتظار، سرپل، دیروز، امروز و فردا. 1392ش، ص221.</ref>

بارگاه یحیی زیر نظر وزارت ارشاد، حج و اوقاف و توسط تولیت امام‌زاده اداره می‌شود. برخی امور خدماتی در اختیار افراد محلی است که به آنها «ایشان‌ها» اطلاق می‌شود و از قدیم‌الایام اداره این زیارت‌گاه را به عهده داشته‌اند. بخش دیگر امور به عهدهٔ افرادی است که توسط تولیت مقرر شده‌اند.<ref>رهیاب (بلخی)، سیمای گردشگری سرپل، آماده چاپ، ص122.</ref>

مراکز دینی در افغانستان و بارگاه امام‌زاده یحیی در سرپل از نمادهای دینی مورد احترام همهٔ مذاهب اسلامی در کشور است. مردم شمال افغانستان به یحیی ارادت و دلبستگی زیادی دارند و در مناسبت‌های مختلف برای دعا و زیارت به آن بارگاه مشرف می‌شوند.<ref>جاوید انتظار، سرپل، دیروز، امروز و فردا، 1392ش، ص222.</ref> در این زیارت‌گاه مراسم مختلف فرهنگی، نشست‌ها و برنامه‌های مشترک بین شیعه و سنی برگزار شده و شورای اخوت اسلامی سرپل نیز در این محل تشکیل جلسه می‌دهد. اداره [[امام‌زاده]] نیز در اختیار اهل سنت و شیعیان قرار دارد.<ref>رهیاب (بلخی)، سیمای گردشگری سرپل، آماده چاپ، ص123.</ref>

در ارتباط با یحیی بن زید و مرقد او کتاب‌هایی نوشته شده است که برخی از آنها عبارت است از: «آفتاب جوزجان»، «خورشید جوزجان»، «سردار بی‌سر» و «قیام یحیی بن زید».<ref>جاوید انتظار، سرپل، دیروز، امروز و فردا، 1392ش، ص221.</ref>

همچنین در بسیاری از سفرنامه‌ها مرقد یحیی معرفی شده و در ارتباط با آن مطالبی آمده است از جمله شیخ عزیزالله عطاردی مترجم کتاب زید شهید در سفرنامه خود به شهر سرپل به معرفی آن بارگاه پرداخته است. ا.د. هـ بیوار انگلیسی در ۱۹۶۴م از این مدفن و کتیبه‌های آن عکس‌برداری و در ۱۳۶۶م در بولتن مکتب تحقیقات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن معرفی مفصل بارگاه را با تصاویر آن نشر کرده است.<ref>جاوید انتظار، سرپل، دیروز، امروز و فردا، 1392ش، ص221.</ref>

== زیارتگاه شاهزاده‌ها ==

در سال ۱۳۴ق، یکی از [[سید|سادات]] هاشمی به‌نام سیدعبدالله در مقابل خلیفه وقت اموی در بلاد فارس شکست خورده و وارد شهر هرات و منطقهٔ کهندژ مصرخ شد. در آن روزگار، ابومسلم خراسانی در سرزمین [[خراسان]] حکومت می‌کرد و یکی دیگر از مخالفان سرسخت خلافت اموی به حساب می‌آمد. به‌همین دلیل سیدعبدالله، ابومسلم را هم‌فکر و پناهگاه خود می‌دانست؛ اما ابومسلم، پس از مدتی، توسط والی خود در کهندژ سیدعبدالله را به شهادت رساند،<ref>حسینی، مزارات هرات، 1346ش، ص34.</ref> سر او را نزد ابومسلم فرستاد و جسد او را در همان محل دفن کرد.<ref>حسینی، مزارات هرات، 1346ش، ص36.</ref> برخی معتقدند ابوالقاسم محمد دیباج نیز در جوار سیدعبدالله مدفون است.<ref>حسینی، مزارات هرات، 1346ش، ص36.</ref>

در مورد شخصیت عبدالله بن معاویه نظرات متفاوتی وجود دارد؛ برخی او را شخصی متقی، پرهیزگار، اهل دیانت، مبلغ [[دین]] و مجاهد خوانده‌اند.<ref>حسینی، مزارات هرات، 1346ش، ص36.</ref> در مقابل، برخی او را شخصی شاعرمسلک، دلاور، لاابالی و بدرفتار معرفی کرده‌اند که با مردمان لاابالی مأنوس و از آنها طرف‌داری می‌کرده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/408520 «قیام عبداله بن معاویه بن عبداله بن جعفر طالبی و پیامدهای آن»، پژوهشگاه  علوم انسانی.]</ref>

امام‌کلان در تعبیر مردم سرپل در برابر امام‌خُرد (یحیی بن زید) به‌کار می‌رود که مدفن او در شرق شهر [[سرپل]] (دشت اَرغَوی) قرار دارد. یحیی از نظر سِنی از امام‌کلان کوچک‌تر بوده است.<ref>. رهیاب (بلخی)، حسین، «امام کلان»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ج1، ص841.</ref> زیارتگاه امام کلان، بنایی است تاریخی و دینی که در غرب شهر سرپل (مرکز ولایت سرپل) و در منطقه‌ای به‌همین نام قرار دارد. این بنا حدود ۱۲۰۰ متر با مرکز شهر فاصله داشته و محل مراجعهٔ مردم است.<ref>رهیاب (بلخی)، حسین، «امام کلان»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ج1، ص841.</ref>

در هر دو طرف طاق درِ کفشکن آثار [[نقاشی]] به رنگ سرخ دیده می‌شود. این تزئینات به‌شکل گچ‌بری طوماری گُل‌دار است. امروزه، «بقعه» امام‌کلان وضعیت مُندرسی دارد ولی با توجه به آثار باقی‌مانده مشخص است که این بارگاه روزگاری نمونهٔ خوبی از تزئینات گچ‌بری دورهٔ سلجوقی بوده است. بر این اساس، تاریخ کتیبه نَسخ سرپل، به احتمال زیاد به بعد از ۵۰۰ هجری مربوط است.<ref>. رهیاب (بلخی)، حسین، «امام کلان»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ج1، ص841.</ref>

در وصف مشخصات ظاهری خرقه نبوی گفته‌اند که این خرقه، لباسی پشمی و ضخیم از موی نازک و خالص شتر و به رنگ آسمانی است. اندازهٔ خرقهٔ شریف کوتاه‌تر از قامت انسان بنظر می‌آید. جلوی لباس، با رشتهٔ پشمی دوخته شده و آستین‌های آن کوتاه‌تر از خود جامه است. این لباس به‌مرور زمان فرسوده شده است.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i10864 «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وب‌سایت خبرگزای پارس تودی.]</ref>

'''نام‌گذاری فیض‌آباد'''؛ نام مرکز ولایت [[بدخشان]] افغانستان، در سابق «جوزگون» یا «جوزون» بود؛ اما در سال ۹۸۹ش وقتی خرقهٔ شریف به آن‌جا منتقل شد، نام آن را به‌واسطهٔ حضور این لباس، «فیض‌آباد» نهادند.<ref>[http://ajmalsharifi.blogfa.com/post/23 شریفی، «معلومات در مورد ولایت بدخشان»، وبلاگ علوم اجتماعی.]</ref>

در آذر ۱۳۹۰ش این زیارتگاه شاهد حمله انتحاری دردناکی بود که تأثیرات عمیقی بر امنیت مکان‌های مذهبی و روابط بین مذاهب در افغانستان گذاشت. دو مهاجم انتحاری در زیارت حضرت ابوالفضل از مناطق ناحیهٔ دوم شهر کابل خود را در میان انبوه عزاداران حسینی منفجر کردند.<ref>[https://www.gluseum.com/AF/Qarabagh/132439653445783/بنیاد-شهدای-عاشورای-1390-کابل «بنیاد شهدای عاشورای 1390 کابل»، وب‌سایت گیسوم.]</ref> در این حملهٔ تروریستی بیش از ۸۰ نفر شهید و ۱۶۴ نفر زخمی شدند که میان آنها زنان و [[کودک|کودکان]] بسیاری بودند. شهدای حملهٔ تروریستی به زیارت ابوالفضل شیعه، اغلب از گروه قومی هزاره، زن و مرد و از تمام گروه سنی کودک، [[نوجوانی|نوجوان]]، جوان و [[سالمند|سالمندان]] بودند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/حمله_به_زیارتگاه_ابوالفضل_کابل#:~:text=در%20۱۵%20آذر%20۱ «حمله به زیارتگاه ابوالفضل کابل»، ویکی‌شیعه.]</ref>

زیارتگاه عاشقان و عارفان در دامنه‌های کوه شیردروازه و نزدیکی شوربازار کابل واقع شده است. این مکان که به نوادگان [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]]، عارف نامدار فارسی‌زبان منسوب است، از قدیمی‌ترین بناهای تاریخی پایتخت به‌شمار می‌رود. باور عمومی بر این است که این زیارتگاه در دورهٔ سلطنت بهرام شاه غزنوی (۵۱۲–۵۴۷ق) ساخته شده و طی قرون متمادی پابرجا مانده است. این زیارتگاه نمونه‌ای کم‌نظیر از معماری سنتی دورهٔ غزنویان است که با استفاده از چوب‌های منقش و حکاکی‌شده تزئین شده است. تزئینات داخلی شامل قندیل‌های ظریف و نقاشی‌های [[مینیاتور|مینیاتوری]]، فضایی روح‌نواز خلق کرده‌اند. مسجد مجاور زیارتگاه با همان سبک معماری، کامل‌کننده این مجموعه تاریخی است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-176200 «زیارت عاشقان و عارفان؛ بنایی با معماری سنتی در کابل»، خبرگزاری طلوع نیوز.]</ref>

خانه‌های کاهگلی اطراف که معماری سنتی خود را حفظ کرده است، همچون موزه‌ای زنده، تصویری از کابل قدیم را به نمایش می‌گذارند. این مجموعه به رغم جنگ‌های داخلی که بخش‌های زیادی از شهر را ویران کرد، به‌دلیل اعتقادات عمیق مردم، سالم باقی مانده است. بر اساس سنت دیرینه، زائران ابتدا زیارت عاشقان (خواجه عبدالسلام) و سپس زیارت عارفان (خواجه عبدالصمد) را انجام می‌دهند. این آیین که ریشه در احترام به سلسله مراتب معنوی دارد، بخشی از فرهنگ زیارتی مردم کابل محسوب می‌شود. وضوخانه و فضای آرام صحن زیارتگاه، امکان [[عبادت]] و تفرج روحانی را برای زائران فراهم کرده است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-176200 «زیارت عاشقان و عارفان؛ بنایی با معماری سنتی در کابل»، خبرگزاری طلوع نیوز.]</ref>

بند امیر نمونه‌ای کم‌نظیر از تلفیق زیبایی طبیعت و تقدس مذهبی است. زائران و گردشگران در کنار بهره‌بردن از مناظر بکر، به دعا و [[زیارت]] می‌پردازند. این همزیستی، بند امیر را به مکانی منحصربه‌فرد در افغانستان تبدیل کرده که هم روح را نوازش می‌دهد و هم چشم را می‌نوازد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/02/21/734497/بند-امیر-نخستین-پارک-ملی-افغانستان-از-دریچه-دوربین «بند امیر نخستین پارک ملی افغانستان از دریچه دوربین»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

در کنار دریاچهٔ بند هیبت، بنایی تاریخی با قدمت ۱۰۰ سال وجود دارد که مشهور به «مزار بند امیر» است. مردمی که از نقاط مختلف افغانستان، از بند امیر بازدید می‌کنند، این بنای تاریخی را نیز به‌عنوان مکان مقدس و قدمگاه امام علی، زیارت می‌کنند و برآورده‌شدن حاجت و شفای بیماران را در آن‌جا آرزو می‌کنند.<ref>بهبودی، آثار باستانی افغانستان، 1392ش، ص31.</ref>

در قسمت غربی بند هیبت، چشمه‌ای به نام چشمه شفا وجود دارد که آب آن، بسیار سرد است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960605001450/بند-امیر-افغانستان-یکی-از-زیباترین-سدهای-جهان «بند امیر افغانستان از نقاط تماشایی جهان»، خبرگزاری فارس.]</ref> برخی بازدیدکنندگان، با انگیزهٔ [[تبرک]] یا درمان، بدن خود را در این [[چشمه]]، می‌شویند.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/5536353/پارک-ملی-بندامیر-بهشت-بامیان-تصاویر «پارک ملی بند امیر بهشت بامیان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

زیارتگاه تاته‌ولی (آته اولیا) در منطقه دشت مزار از توابع ولسوالی بهسود در ولایت میدان وردک واقع شده است. این مکان که قدمت آن به قرون میانهٔ اسلامی بازمی‌گردد، در منابع تاریخی از جمله سفرنامهٔ ابن‌بطوطه و چارلز ماسون به‌عنوان کانونی از زهد و [[معنویت]] توصیف شده است. موقعیت این زیارتگاه در قلب مناطق هزاره‌نشین، آن را به محور مهمی از حیات دینی و فرهنگی جوامع محلی تبدیل کرده است. این مکان یکی از کانون‌های اصلی دینداری مردمی در منطقه، نقش چندوجهی در زندگی اجتماعی و معنوی مردم دارد. مراسم زیارت این مکان که شامل آیین‌هایی چون روشن‌کردن شمع، [[نذر]] و نیاز و قرائت قرآن را در بر می‌گیرد، بیانگر باورهای دینی و نشانگر همبستگی اجتماعی و تداوم فرهنگی جامعه هزاره است. این زیارتگاه در مناسبت‌های خاص میزبان زائران از مناطق دور و نزدیک می‌شود.

در سال‌های اخیر، با تلاش‌های خیرین و علاقه‌مندان، امکانات رفاهی و مذهبی در اطراف این زیارتگاه توسعه یافته است. احداث [[حسینیه]] در جوار مزار توسط محمدعارف حبیبی، نمونه‌ای از این تلاش‌ها بوده که به تسهیل حضور زائران و رونق بیشتر این سنت دینی کمک کرده است. این توسعه‌ها ضمن حفظ اصالت تاریخی و معنوی مکان، امکان بهره‌مندی بهتر مردم از فضای روحانی آن را فراهم آورده است.<ref>[https://mfabbehsud.com/تاته-ولی-آته-اولیا-تجلی-آیینگرایی-مح/ حبیبی، «تاته ولی (آته اولیا): تجلی آیین‌گرایی محلی و دینداری مردمی در بهسود و خوات»، وب‌سایت مجمع اجتماعی-فرهنگی بابه بهسود.]</ref>

با وجود اهمیت تاریخی و فرهنگی این زیارتگاه‌ها، عوامل طبیعی مانند بارندگی‌های فصلی و گذشت زمان، موجب فرسایش تدریجی این بناها شده است. نبود [[برنامه‌ریزی]] مدون برای مرمت و نگهداری، بقای این میراث معنوی را با تهدید مواجه ساخته است. این زیارتگاه‌ها به عنوان بخشی از جاذبه‌های [[گردشگری]] مذهبی بامیان، سالانه پذیرای تعداد قابل توجهی از زائران و گردشگران داخلی و خارجی هستند. موقعیت این مکان‌ها در کنار دیگر آثار تاریخی بامیان، امکان بازدید توأمان از جاذبه‌های تاریخی و مذهبی را برای گردشگران فراهم می‌آورد. توسعه امکانات رفاهی و اطلاع‌رسانی مناسب می‌تواند به ارتقای جایگاه این زیارتگاه‌ها در صنعت گردشگری کمک کند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/159237/زیارت-گاه-های-بامیان-ارزش-دینی-جاذبه-گردشگری «زیارتگاه‌های بامیان؛ از ارزش‌های دینی تا جاذبه‌های گردشگری»، خبرگزاری آوا.]</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* «آرامگاه سیدعبدالله در هرات افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۳ش.

* یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۱ش.

{{پایان منابع}}