سیمون دوبوار

سیمون دوبوار

سیمون دوبوار
پادکست مقاله | 🡇 noicon
نام	سیمون
نام خانوادگی	دو بووار
مدفن	در کنار ژان‌پل سارتر
ملیت	فرانسوی
تحصیلات	فلسفه
محل تحصیل	دانشگاه سوربن
آثار	کتاب جنس دوم «دعوت» «خاطرات» «سالخوردگی» «مرگی بسیار آرام» «وانهاده»
منصب	مدیر مسئول روزنامهٔ «تمپس مدرن»

سیمون دو بووار؛ فیلسوف اگزیستانسیالیست و نویسنده فمینیست فرانسوی.

سیمون دو بووار، فیلسوف و نویسندهٔ فرانسوی، از پیشگامان فمینیسم و مکتب اگزیستانسیالیسم محسوب می‌شود. دیدگاه او مبتنی بر این اصل است که «زن زاده نمی‌شود، بلکه ساخته می‌شود» و هویت زنان بیشتر محصول ساختارهای اجتماعی و فرهنگی است تا عوامل زیستی. او نهادهای سنتی مانند ازدواج و مادری را به‌عنوان عوامل محدودکنندهٔ استقلال زنان نقد کرد و بر حق انتخاب آزادانه، از جمله حق سقط جنین، تأکید داشت. اندیشه‌های او به‌ویژه در کتاب جنس دوم مبانی نظری موج دوم فمینیسم را شکل داد. منتقدان اسلامی دیدگاه‌های او را با تکیه بر ارزش‌های خانواده، کرامت ذاتی مادری و حق حیات جنین به چالش کشیده‌اند.

زندگی‌نامه

سیمون دو بووار (به فرانسوی: Simone de Beauvoir) در ۹ ژانویه ۱۹۰۸م در شهر پاریس، در کشور فرانسه و در خانواده‌ای کاتولیک متولد شد. وی در ۱۷ سالگی از یک مدرسهٔ کاتولیک دیپلم گرفت و همزمان در رشته‌های ادبیات و ریاضی ادامه تحصیل داد. او در ۱۹۲۶م به جنبش سوسیالیست‌ها پیوست و تحصیلات خود را در رشتهٔ فلسفه در دانشگاه سوربن دنبال کرد. دوبوار در ۱۹۲۹م از رشتهٔ فلسفه فارغ‌التحصیل و در همان سال با ژان‌پل سارتر آشنا شد. وی زندگی مشترک خود را با سارتر بدون ازدواج رسمی آغاز کرد و این رابطه را به مدت ۵۰ سال ادامه داد.

وی پس از فارغ‌التحصیلی، تا ۱۹۴۳م به تدریس فلسفه پرداخت. دوبوار همچنین به‌عنوان مدیر مسئول روزنامهٔ «تمپس مدرن» فعالیت می‌کرد. نخستین کتاب وی با عنوان «دعوت» در ۱۹۴۳م منتشر شد، با این حال حدود ۴ سال طول کشید تا به شهرت قابل توجهی دست یابد. او در طی این سال‌ها برای شرکت در کنفرانس‌های مختلف به کشورهایی از جمله ایالات متحده آمریکا، کوبا و برزیل سفر کرد. سیمون دو بووار در ۱۴ آوریل ۱۹۸۶م در ۷۸ سالگی از دنیا رفت و پیکر او در کنار ژان‌پل سارتر به خاک سپرده شد.

زمینه‌های شکل‌گیری افکار سیمون دو بووار

سیمون دوبووار در کنار ژان پل سارتر

نویسندگان شکل‌گیری شخصیت و افکار سیمون دوبوار را در بستر پیچیده‌ای از تحولات فکری و فرهنگی قرن بیستم اروپا تحلیل می‌کنند. به نظر پژوهشگران زمینهٔ فرهنگی حاکم بر دوران او، با گرایش به نسبی‌گرایی و نقد هرگونه امر مطلق، به‌صورت عمیق بر نگرش وی به نهادهای اجتماعی و هویت اثر گذاشت. از منظر فلسفی، او تحت تأثیر جریان اگزیستانسیالیسم و آرای فیلسوفانی چون هگل، کی‌یرکگور، هایدگر و هوسرل قرار داشت و با بهره‌گیری از چارچوب فلسفهٔ گفت‌وگو، به تحلیل پدیده‌های انسانی می‌پرداخت. رابطهٔ فکری و همکاری نزدیک او با ژان‌پل سارتر نیز به‌عنوان یک عامل مهم، فضای گفت‌وگوی مستمر و تأثیر متقابل فلسفی را برای وی فراهم کرد، هرچند شواهد نشان می‌دهد دوبوار در عین همراهی، استقلال فکری خود را حفظ کرد. افزون بر این، جریان‌های روشنفکری چپ و سوسیالیستی که در جوانی به آن پیوست و نیز فضای دانشگاهی فرانسه، در شکل‌دهی به نگاه انتقادی و جامعه‌محور او مؤثر بودند.

دیدگاه‌های سیمون دو بووار

زن

سیمون دوبوار زن‌بودن را صرفاً ناشی از ویژگی‌های زیستی نمی‌دانست، بلکه آن را حاصل فرایندی تاریخی، اجتماعی و فرهنگی می‌دانست. او با جملهٔ مشهور «هیچ‌کس زن به دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود»، بر نقش تربیت, آموزش و هنجارهای اجتماعی در شکل‌گیری هویت زنانه تأکید کرد. به باور او، در طول تاریخ مرد به‌عنوان سوژه و معیار انسان و زن به‌عنوان «دیگری» تعریف شده و این وضعیت به فرودستی اجتماعی زنان انجامیده است. از دیدگاه دوبوار، تفاوت‌های زیستی میان زن و مرد به‌خودی‌خود جایگاه اجتماعی آنان را تعیین نمی‌کنند، بلکه معنا و اهمیت این تفاوت‌ها در بستر جامعه و فرهنگ شکل می‌گیرد. از نظر او، زن و مرد از نظر وجود‌شناسی، باهم تفاوتی ندارند و زن یا مرد بودن، عارض بر ماهیت انسانی است. او همه تفاوت‌های زیستی، جسمی، جنسی و عقلی زن و مرد را قابل ارجاع به جامعه و فرهنگ شمرده و بر این گمان است که با نادیده گرفتن همه این تفاوت‌ها و تحقق برابری زن و مرد در همه عرصه‌ها، زنان از موقعیت اجتماعی بهتری برخوردار خواهند شد.

دوبوار با تکیه بر فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم، معتقد است که زنان در طول تاریخ به‌دلیل ساختارهای اجتماعی و اقتصادی و انتظارات مربوط به نقش‌های زنانه، از فرصت کمتری برای تحقق استقلال فردی برخوردار بوده‌اند. وی معتقد است زن از حیث بدن، ضعیف‌تر از مرد است؛ نیروی عضلانی کمتری دارد؛ گلبول‌های قرمز کمتری دارد؛ با سرعتی کمتر از مرد می‌دود؛ وزنه‌های سبک‌تری بلند می‌کند؛ تقریباً هیچ ورزشی نیست که در آن زن بتواند با مرد به رقابت برخیزد و در پیکار نمی‌‌‌‌‌تواند با مرد به مقابله بپردازد. از این مقایسه نتیجه می‌گیرد که سهم زن از دنیا محدودتر است؛ زن در طرح‌ها و نقش‌های خود که ضمناً کمتر هم قادر به اجرای آن‌ها است، پایداری و استقامت کمتری دارد و این به‌معنای آن است که زندگی فردی زن نسبت به زندگی فردی مرد از غنای کمتری برخوردار است.

جامعه‌پذیری جنسیتی

سیمون دوبوار جامعه‌پذیری جنسیتی را یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری تفاوت‌های رفتاری و اجتماعی میان زنان و مردان می‌دانست. به باور او، دختران و پسران در سال‌های نخست زندگی تفاوت‌های اساسی در توانایی‌ها و رفتارهای خود نشان نمی‌دهند، اما از طریق خانواده، آموزش و انتظارات اجتماعی به‌تدریج در مسیرهای متفاوتی قرار می‌گیرند. پسران به استقلال، فعالیت، رقابت و جسارت تشویق می‌شوند، درحالی‌که از دختران انتظار می‌رود محبت‌پذیر، زیبا، مطیع و متناسب با نقش‌های سنتی زنانه باشند. دوبوار بر این اساس، بسیاری از ویژگی‌هایی را که «زنانه» یا «مردانه» تلقی می‌شوند، حاصل تربیت و درونی‌سازی نقش‌های جنسیتی می‌دانست، نه نتایج مستقیم تفاوت‌های زیستی.

به نظر دوبوار، اسباب‌بازی‌ها، پوشش، آموزش، کتاب‌ها و ادبیات کودک، تقسیم کار در خانواده و الگوهای رفتاری بزرگسالان، از ابزارهای جامعه‌پذیری جنسیتی‌اند و از طریق آنها، دختر به پذیرش نقش‌هایی مانند همسری، مادری و خانه‌داری سوق داده می‌شود. در مقابل، پسر برای استقلال و حضور فعال در جهان آماده می‌شود و از او انتظار می‌رود ویژگی‌هایی مانند قدرت و ابتکار را نشان دهد. دوبوار معتقد بود این فرایند، دختر را به پذیرش موقعیتی منفعل و «دیگری» سوق می‌دهد و محدودیت‌هایی برای تحقق آزادی و استقلال فردی او ایجاد می‌کند.

ازدواج

سیمون دوبووار با نگاهی انتقادی به جایگاه زن در جامعه سنتی، معتقد است که هویت و منزلت اجتماعی زن در گذشته، به‌طور عمده از طریق ازدواج و نقش‌های همسری و مادری تعریف می‌شده است. از دید او، ازدواج در جوامع سنتی نه یک انتخاب آزادانه، بلکه سرنوشتی تحمیلی برای زنان محسوب می‌شده که آنها را در موقعیتی وابسته و فرودست قرار می‌داده است. در چنین شرایطی، زن فاقد استقلال اقتصادی و اجتماعی است و وجودش در گرو پذیرش این نقش‌های از پیش‌تعیین‌شده معنا می‌يابد. او با تحلیل نابرابری ذاتی در نهاد ازدواج سنتی، می‌نویسد که مرد به‌عنوان فردی خودمختار و کامل در نظر گرفته می‌شده، در حالی که زن اغلب به‌عنوان موجودی نیازمند و تکمیل‌کننده تعریف می‌شده است. با این حال، دوبوار تحولات اقتصادی و اجتماعی عصر مدرن را عاملی برای دگرگونی این وضعیت می‌داند که با فراهم‌آوردن امکان اشتغال و استقلال مالی برای زنان، زمینه‌ای برای بازتعریف هویت آنان خارج از چارچوب‌های سنتی فراهم کرده است. از نگاه وی، در شرایط ایده‌آل، ازدواج می‌تواند به پیوندی داوطلبانه و متقابل میان دو فرد آزاد و مستقل تبدیل شود که در آن حقوق و تعهدات دو طرف برابر است.

مادری

دیدگاه سیمون دوبوار دربارهٔ مادری، رویکردی انتقادی و مبتنی بر انتخاب آگاهانه است. او مادری را نه یک غریزه یا تقدیر طبیعی که یک وظیفهٔ اخلاقی و انتخابی می‌داند که تنها در صورت آزادی کامل زن می‌تواند به کمال و معنای واقعی دست یابد. از نگاه او، جامعه با محصورکردن زن در نقش مادری و همزمان، محروم‌کردن او از مشارکت اجتماعی و اقتصادی، تناقضی بزرگ ایجاد می‌کند؛ از یک‌سو مادری را مقدس می‌شمرد و از سوی دیگر با محدودکردن فرصت‌های زن، او را در موقعیتی نابرابر قرار می‌دهد. دوبوار هشدار می‌دهد که اگر مادری برخاسته از نیازهای ارضانشده، عقده‌های روانی یا فشار اجتماعی باشد، نه‌تنها برای مادر، بلکه برای کودک نیز پیامدهای آسیب‌زایی خواهد داشت. او بر این باور است که تعادل روانی و استقلال مالی زن، پیش‌شرط لازم برای مادریِ مسئولانه است. در غیر این صورت، مادری می‌تواند به تکرار چرخهٔ رنج و وابستگی بینجامد. همچنین، او به چالش‌های مادران شاغل اشاره می‌کند و معتقد است مشکل اصلی نه در اشتغال زنان، که در ساختارهای اجتماعی نابرابر است که مسئولیت مراقبت از کودک را یک‌سره بر دوش مادر می‌گذارد و همزمان از فراهم‌آوردن حمایت‌های لازم مانند مراکز مراقبت از کودک، سرباز می‌زند.

سقط جنین

سیمون دوبوار با اتکا به این اصل که زنان به‌دلیل ویژگی‌های زیستی و طبیعی مرتبط با تولید مثل، از حقوق باروری ویژه‌ای برخوردارند، خواستار به رسمیت‌شناخته‌شدن کامل این حقوق می‌شود. از نگاه او، حق آزادی تولیدمثل که شامل حق تصمیم‌گیری آگاهانه دربارهٔ بارداری و نیز حق سقط جنین است، بخشی جدایی‌ناپذیر از خودمختاری جسمانی زنان محسوب می‌شود. دوبوار سقط جنین را نه‌تنها یک انتخاب شخصی، بلکه گامی ضروری در راستای رهایی زنان از سلطهٔ نظام مردسالارانه می‌داند که بدن و باروری زنان را تحت کنترل درآورده است. او با ذکر دلایل متعدد، مخالفت صریح خود با جرم‌انگاری سقط جنین را بیان می‌کند؛ به باور او غیرقانونی‌کردن این عمل، آن را به محیط‌های غیربهداشتی و غیرتخصصی می‌کشاند و سلامت و جان زنان را به خطر می‌اندازد. همچنین اجبار به مادری می‌تواند به تولد کودکان ناخواسته در شرایط محرومیت بیانجامد و جامعه‌ای که با شدت از جنین دفاع می‌کند، اغلب پس از تولد، از حمایت‌های لازم از کودک و مادر غفلت می‌ورزد. به باور دوبوار، ممنوعیت سقط جنین از وقوع آن نمی‌کاهد، بلکه آن را به یک ثبت تاریخی یا جنایت طبقاتی تبدیل می‌کند که در آن تنها زنان مرفه به خدمات امن دسترسی دارند.

دیدگاه‌های منتقدان

• در منابع اسلامی، هویت زن برخاسته از کرامت ذاتی و شخصیت مستقلی دانسته شده که در تعادل با مرد تعریف می‌شود. در این نگاه، تفاوت‌های حقوقی و نقش‌ها ناشی از تقسیم متوازن و تکامل‌بخش مسئولیت‌ها در چارچوب خانواده است. دیدگاه اسلامی با تکیه بر همسانی زن و مرد در انسانیت، ادعای فرودستی زن را نمی‌پذیرد. همچنین، تمرکز دوبوار بر رهایی از قید نهادهای سنتی، موجب غفلت از ابعاد معنوی، عاطفی و تکاملی نقش مادری و همسری می‌شود. از این منظر، زنانگی، موهبتی فطری است، نه دستاورد تقابل با مردانگی.
• ازدواج از منظر ادیان توحیدی، پاسخ فطری و غریزی به نیاز متقابل مرد و زن برای رسیدن به آرامش است و بر پایهٔ مودت و رحمت الهی شکل می‌گیرد. در این نگاه، خانواده عرصهٔ رقابت یا سلطه نیست بلکه حوزه‌ای برای مشارکت و تکامل متقابل است. همچنین، تفاوت‌های طبیعی و نقش‌های تکمیلی زن و مرد، به‌معنای نابرابری در کرامت انسانی نیست و هر دو جنس در آن یکسان‌اند.
• برخی منتقدان با استناد به آیات قرآن‌ که احترام ویژه به مادر را با اشاره به زحمات فراوان او بیان می‌کند، بر خصلت ذاتی و مسیر تکامل انسانی مادری تأکید دارند. در این نگاه، مادری نه یک تعهد صرفاً اخلاقی و تحمیلی، بلکه مسئولیتی الهی و راهی برای قرب به خداوند است. همچنین، روایاتی مانند بهشت زیر پای مادران است، جایگاه رفیع مادر را نه ناشی از قراردادهای اجتماعی، بلکه برخاسته از ارزش‌های ثابت الهی می‌دانند.
• از منظر منتقدان، دیدگاه سیمون دوبوار دربارهٔ حق انتخاب زنان برای نگهداری جنین یا سقط آن، با حق حیات و ارزش ذاتی جنین، در تعارض است. همچنین تأکید یکسویه بر آزادی مطلق زنان در تصمیم‌گیری، موجب نادیده گرفتن حق پدر دربارهٔ سرنوشت فرزند می‌شود. ادعای تلازم بارداری ناخواسته با رنج یا تولد کودکی محروم نیز جبرگرایی اجتماعی را تقویت می‌کند و نقش عوامل محیطی، تلاش فردی و حمایت‌های اجتماعی در ساختن آیندهٔ کودک را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد. این تمرکز انحصاری بر آزادی، دیگر ابعاد انسانیت مانند اخلاق، مسئولیت و عدالت را نادیده می‌گیرد و می‌تواند به تقویت فردگرایی افراطی بیانجامد.

آثار

سیمون دوبوار آثار متعددی در حوزهٔ فلسفه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، فمینیسم، رمان و سفرنامه تألیف کرده است که برخی از آنها، از جمله «خاطرات»، «سالخوردگی»، «مرگی بسیار آرام» و «وانهاده» به فارسی ترجمه شده‌اند. از میان آثار وی، کتاب جنس دوم به‌عنوان اثر مهم او معرفی می‌شود. این کتاب در بستر تاریخیِ اواخر دههٔ ۱۹۴۰م و در واکنش به شرایط محدودکنندهٔ زنان پس از جنگ جهانی دوم و با الهام از مفاهیم فلسفی آگاهی، آزادی و تجربهٔ زیسته نوشته شد. جنس دوم با نقد ذات‌گرایی زیست‌شناختی و تحلیل سازوکارهای اجتماعیِ فرودست‌سازی زنان، سنگ‌بنای نظری موج دوم فمینیسم شد و تأثیری ماندگار بر جریان‌های فکری پس از خود گذاشت. این کتاب در ۱۹۵۴م موفق به دریافت یک جایزهٔ معتبر جهانی شد.

منابع

• قرآن کریم.
• اصغری، محمد و کریمی، بیان، «ساخت‌گشایی و هستی‌زدایی از سوژه و هویت جنسیتی: دوبوار و باتلر»، مجلهٔ متافیزیک، شمارهٔ ۲۹، ۱۳۹۹ش.
• «بررسی تطبیقی مادر و مادری در اندیشه‌های سیمون دوبووار و عرفان اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «برای بیست‌وهفتمین سالمرگ سیمون دوبووار»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ انتشار: ۲۶ فروردین ۱۳۹۲ش.
• بستان، حسین، نابرابری جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ چهارم، ۱۳۸۹ش.
• بستان، حسین، «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم»، فصلنامه حوزه و دانشگاه، شماره ۳۵، زمستان ۱۳۸۸.
• چاووشی، سیده زهرا و بستان، حسین، «نقد و بررسی ماهیت و چیستی زن در فمینیسم اگزیستانسیالیستی سیمون دوبوار»، مجله معرفت، سال دهم، شماره چهارم، پاییز ۱۳۹۸ش.
• دوبوار، سیمون، جنس دوم، ترجمهٔ قاسم صنعوی، تهران، توس، ۱۳۷۹ش.
• رسولی‌پور، رسول و مهدوی، ناهید، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار دربارهٔ ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشه‌های امام خمینی (س)»، مجلهٔ متین، شمارهٔ ۵۹، ۱۳۹۲ش.
• س. وارث، فرّخ، «مقام زن در اسلام»، ترجمهٔ لاجوردی، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: اسفند ۱۴۰۰ش.
• صابرپور، زینب، «جنس دوم به عنوان مبنایی نظری برای تحلیل فمینیستی انتقادی گفتمان»، مجلهٔ جستارهای نوین ادبی، شمارهٔ ۱۸۴، ۱۳۹۴ش،
• طَبْرِسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• عبدالحسینی، فتانه، «سیمون دوبوار و موقعیت «جنس دوم»، وب‌سایت عصر نو، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۴ش.
• عبدی، فاطمه، «آزادی جواز سقط جنین و تولید مثل از دیدگاه سیمون دوبوار»، مجلهٔ حقوق کودک، شمارهٔ ۱۷، ۱۴۰۲ش.
• «لیست کتاب‌های سیمون دوبوار»، وب‌سایت انتشارات طاعتی، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• مردیها، مرتضی، «فمینیسم و فلسفه اگزیستانسیالیسم»، مجله مطالعات زنان، سال پنجم، شماره دوم، پاییز ۱۳۸۶ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، مشکات مصباح (پرسش‌ها و پاسخ‌ها)، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش. ** نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
• یزدخواستی، بهجت، «مروری بر افکار سیمون دوبوار»، مجلهٔ مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ ۲۹، ۱۳۸۴ش.