فریده مهدیان (بحث | مشارکتها) |
فریده مهدیان (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ حریم به معنای پیرامون و گرداگرد خانه<ref>[https://vajehyab.com/moein/حریم?q=حریم معین، فرهنگ معین، ذیل واژه حریم].</ref> در فرهنگ ایرانی است و به محدودهای اشاره | واژهٔ حریم به معنای پیرامون و گرداگرد خانه<ref>[https://vajehyab.com/moein/حریم?q=حریم معین، فرهنگ معین، ذیل واژه حریم].</ref> در فرهنگ ایرانی است و به محدودهای اشاره دارد که ورود یا نظارت دیگران در آن ممنوع شمرده میشود و به دفاع نیاز دارد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانههای ایرانی براساس آموزههای اسلامی»، 1396ش، ص49.]</ref> حریم زنانه در معماری و شهرسازی، قلمرویی برای پاسداشت حرمت زن تعریف میشود که هرگونه تعرض به آن، نقض هویت او محسوب میگردد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/206168/fa#downloadbottom طوفان، «بررسی رابطۀ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، 1390ش، ص127.]</ref> این مفهوم عمدتاً در قالب تأمین امنیت و آرامش زنان در حریم خانه متجلی میشود، بهگونهای که این قلمرو، فضایی اختصاصی و محافظتشده برای بانوان در نظر گرفته میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/527459/fa کاظمزاده رائف و میردریکوندی، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانۀ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونۀ موردی: خانۀ رسولیان یزد»، 1399ش، ص2.]</ref> | ||
== خاستگاه تاریخی == | == خاستگاه تاریخی == | ||
تاریخ | تاریخ ششهزارسالۀ معماری ایرانی، نشاندهندۀ خلق فضاهایی است که حریم خانواده در آنها با دقت طراحی و محافظت میشد. نمونۀ اوج این هنر را میتوان در خانههای درونگرای حیاطدار دورههای مختلف مشاهده کرد. این خانهها با سازماندهی فضاها پیرامون یک حیاط مرکزی، دنیایی خصوصی ایجاد میکردند که فضایی امن و آرام و به دور از هیاهوی بیرون برای خانواده ایجاد میکرد. این رویکرد، تنها یک انتخاب زیباییشناختی نبود، بلکه بازتابی از یک جهانبینی فرهنگی و دینی بود که بر محوریت خانواده، عفاف و حفظ روابط محرمیت استوار بود.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص28.]</ref> | ||
== مولفههای کلیدی حریم در معماری سنتی == | == مولفههای کلیدی حریم در معماری سنتی == | ||
معماری ایرانی برای | معماری ایرانی برای ایجاد حریم، از اصول و عناصری بهره میبرد که منجر به شکلگیری فضاهایی لایهلایه و سلسلهمراتبی میشد. این طراحیها با هدف فراهم کردن پناهگاهی امن برای زنان بود تا در آن بتوانند با آرامشخاطر، نقشهای متعدد خود را در خانواده ایفا کنند، بدون اینکه حریم شخصی و کرامت آنان نقض شود.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص32-34.]</ref> | ||
=== درونگرایی === | === درونگرایی === | ||
در معماری ایرانی دیوارهای بلند بیرونی و روزنهای محدود رو به حیاط داخلی،<ref>[https://kb.hozehonari.ir/fa/news/87453/راهکارهای-قرآنی-در-معماری-بناهای-ایرانی-اسلامی «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزۀ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی.]</ref> ارتباط بصری مستقیم با فضای بیرون را به طور کامل قطع میکرد<ref>[https://sid.ir/paper/1004659/fa رحیمی و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانههای سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، 1400ش، ص67.]</ref> و این ویژگی بهعنوان سد امنیتی حریم خصوصی را تضمین و فضایی امن ایجاد میکرد.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص35.]</ref> | |||
=== سلسلهمراتب فضایی === | === سلسلهمراتب فضایی === | ||
ورود به خانههای سنتی ایرانی، یک فرایند تدریجی و مرحلهای از فضای عمومی به خصوصی بود.<ref>[https://sid.ir/paper/1004659/fa رحیمی و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانههای سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، 1400ش، ص67.]</ref> این مسیر شامل هشتی، دالان و حیاط میشدد که با طراحیهای هوشمندانه و پیچوخمهای حسابشده، از دید مستقیم به فضای داخلی جلوگیری میکرد.<ref>[https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونهشناسی سازمان فضایی و سلسلهمراتب ورود در خانههای ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص137.]</ref> در داخل خانه نیز، تفکیک روشنی بین اندرونی، بهعنوان فضای خصوصی خانواده و زنان و بیرونی بهعنوان فضای پذیرایی از مهمانان وجود داشت.<ref>[https://www.jgfs.ir/article_197022.html رئیسی و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، 1402ش، ص148-147.]</ref> | |||
=== هوشمندی در جزئیات === | === هوشمندی در جزئیات === | ||
در معماری ایرانی، از کوچکترین تا بزرگترین عناصر، | در معماری ایرانی، از کوچکترین تا بزرگترین عناصر، در راستای حفظ حریم طراحی شده بودند. به طور مثال، دربهای دولنگه با کوبههای متفاوت (بم برای مردان و کوبۀ ظریف برای زنان) بهعنوان ابزاری برای تشخیص جنسیت مراجعهکننده عمل میکردند. آشپزخانه، فضای اختصاصی زنان، در دورترین و پنهانترین نقطۀ خانه قرار میگرفت تا از دید مهمانان دور باشد. همچنین موقعیت پنجرهها نیز به گونهای تعیین میشد تا مانع از دیدن فضای خصوصی همسایهها یا کوچه باشد. | ||
# '''ورودیها''': در معماری سنتی ایران، با طراحی | # '''ورودیها''': در معماری سنتی ایران، حفظ حریم از طریق طراحیهای هوشمندانه و سلسلهمراتبی در تمامی عناصر ساختمان مشهود است. ورودیها با طراحی غیر مستقیم شامل هشتی، دالان و حیاط، دید مستقیم به داخل خانه را محدود<ref>[https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونهشناسی سازمان فضایی و سلسلهمراتب ورود در خانههای ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص137.]</ref> و ورود ناگهانی نامحرمان را غیرممکن میکردند. این جداسازی فضاها، حریمپذیری و محرمیت را تقویت و امنیت زنان را تضمین میکرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/206168/fa#downloadbottom طوفان، «بررسی رابطۀ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، 1390ش، ص135-132.]</ref> | ||
# '''دربهای ورودی''': در معماری، دربها بهگونهای طراحی میشدند تا هم از دید مستقیم به داخل جلوگیری کنند و هم روبهروی هم قرار نگیرند.<ref>[https://jria.iust.ac.ir/article-1-351-fa.html مؤمنی و ناصری، «بررسی ابزارها و روشهای ایجاد محرمیت در خانۀ زینتالملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، 1394ش، ص21.]</ref> | # '''دربهای ورودی''': در معماری، دربها بهگونهای طراحی میشدند تا هم از دید مستقیم به داخل جلوگیری کنند و هم روبهروی هم قرار نگیرند.<ref>[https://jria.iust.ac.ir/article-1-351-fa.html مؤمنی و ناصری، «بررسی ابزارها و روشهای ایجاد محرمیت در خانۀ زینتالملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، 1394ش، ص21.]</ref> دربهای دو لنگه، نماد مرزبندی جنسیتی فضا بود، بهگونهای که لنگهٔ راست با کوبهای بم مخصوص مردان و لنگهٔ چپ با حلقهای ظریف مخصوص زنان و کوبیدن همزمان هر دو، نشاندهندهٔ حضور خانواده در پشت درها بود.<ref>[https://www.jgfs.ir/article_197022.html رئیسی و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، 1402ش، ص154.]</ref> | ||
# '''بازشوها''': با تأکید بر حفظ حریم دیداری و شنیداری و مکانیابی دقیق فضاها و بازشوها<ref>[https://jria.iust.ac.ir/article-1-351-fa.html مؤمنی و ناصری، «بررسی ابزارها و روشهای ایجاد محرمیت در خانۀ زینتالملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، 1394ش، ص21.]</ref> | # '''بازشوها''': با تأکید بر حفظ حریم دیداری و شنیداری و مکانیابی دقیق فضاها و بازشوها<ref>[https://jria.iust.ac.ir/article-1-351-fa.html مؤمنی و ناصری، «بررسی ابزارها و روشهای ایجاد محرمیت در خانۀ زینتالملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، 1394ش، ص21.]</ref> رو به حیاط مرکزی طراحی میشدند تا حریم بانوان را از سر و صدای کوچه و محیط عمومی محافظت کنند.<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانههای ایرانی براساس آموزههای اسلامی»، 1396ش، ص58-57.]</ref> | ||
# '''حیاطها''': | # '''حیاطها''': بهعنوان فضایی امن در مرکز خانه، آرامش زنان را تضمین میکردند<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانههای ایرانی براساس آموزههای اسلامی»، 1396ش، ص58-57.]</ref> و در برخی خانهها وجود دو حیاط، امکان ایجاد فضایی کاملاً خصوصی در غیاب زنان را فراهم میکرد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1497822 «بررسی رابطۀ حریم زنانه با معماری ایرانی اسلامی»، وبسایت راسخون.]</ref> | ||
# '''آشپزخانهها''': | # '''آشپزخانهها''': آشپزخانهها بهعنوان قلمروی زنانه، معمولاً در دورترین نقطهٔ خانه قرار میگرفتند تا با ایجاد فاصلهٔ فیزیکی و بصری از فضاهای عمومی و مردانه، آرامش، خلوت و امنیت لازم را برای زنان فراهم کنند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتماننشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص69-64.]</ref> | ||
# '''اتاقها''': جداسازی اتاقها با دوری از دید مستقیم، ضمن امکان حضور غریبهها، همزمان حریم بانوان و احترام مهمانان را حفظ میکرد.'''<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانههای ایرانی براساس آموزههای اسلامی»، 1396ش، ص58.]</ref>''' | # '''اتاقها''': جداسازی اتاقها با دوری از دید مستقیم، ضمن امکان حضور غریبهها، همزمان حریم بانوان و احترام مهمانان را حفظ میکرد.'''<ref>[https://journals.iau.ir/article_534495.html حیاتی و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانههای ایرانی براساس آموزههای اسلامی»، 1396ش، ص58.]</ref>''' | ||
== تقابل دیدگاهها دربارۀ حریم | == تقابل دیدگاهها دربارۀ حریم زنان == | ||
دیدگاهها در مورد حریم زنانه در میان جریانهای فکری مختلف، متفاوت است: | |||
* فمینیسم کلاسیک، عموماً با جداسازی محیطهای زنانه و مردانه | * فمینیسم کلاسیک، عموماً با جداسازی محیطهای زنانه و مردانه مخالفت کرده و حریم زنانه را ابزاری برای سلطه و محرومیت زنان میداند و خواستار لغو مرزهای جنسیتی است. | ||
* در مقابل، فمینیسم فرامدرن آن را فضایی توانمندساز برای رشد صدای مستقل و همبستگی زنانه | * در مقابل، فمینیسم فرامدرن آن را فضایی توانمندساز برای رشد صدای مستقل و همبستگی زنانه تلقی میکند. | ||
* | * از سوی دیگر، در اسلام، حریم زنانه بهعنوان چارچوبی اخلاقی و کرامتمحور شناخته میشود که ضمن حفظ عفاف، امکان مشارکت اجتماعی و تعالی معنوی زنان را فراهم میسازد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/88870/%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1 مستقیمی، «رویکردی تطبیقی به خاستگاههای فلسفی مسائل اجتماعی زنان در اسلام و فمینیسم»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> تحقیقات نیز نشان دادهاند که هرگونه اختلاط جنسی میتواند به کاهش بهرهوری و افزایش رفتارهای نامناسب و در سطح اجتماع، سستی روابط خانوادگی، افزایش طلاق و آسیبهای روانی- اجتماعی منجر شود.<ref>[https://farhangesadid.com/fa/news/5546/%D8%B2%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C «بررسی اثرات وضعی مکتب فکری فمینیسم بر زنان؛ زن علیه زنانگی!»، وبسایت سدید.]</ref> | ||
== چالشهای حذف حریم == | == چالشهای حذف حریم == | ||
با ورود الگوهای معماری مدرن و تغییر سبک | اصول حریمساز معماری سنتی، با ورود الگوهای معماری مدرن و تغییر سبک زندگی به تدریج کمرنگ شد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8741010/اثر-حجاب-بر-معماری-ایرانی-اسلامی «اثر حجاب بر معماری ایرانی- اسلامی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> رویکرد برونگرایی جایگزین درونگرایی شد، سلسلهمراتب فضایی از بین رفت و آپارتمانهایی با پلانهای باز و پنجرههای بزرگ و بدون پوشش رو به فضای عمومی، بهعنوان سبک رایج مطرح شدند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1391/11/02/14649/آسیب-شناسی-معماری-مدرن-تعارضات-آپارتمان-نشینی-با-سبک-زندگی-اسلامی «آسیبشناسی معماری مدرن/ تعارضات آپارتماننشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این تحولات معماری، که گاهی با تقلید کورکورانه از الگوهای غربی همراه بود، پیامدهای قابل توجهی را به دنبال داشت: | ||
* ا'''حساس ناامنی و نقض حریم خصوصی:''' قرارگیری فضای نشیمن در مجاورت پنجرههای مشرف به خیابان یا آپارتمان روبهرو، حس خلوت و امنیت | * ا'''حساس ناامنی و نقض حریم خصوصی:''' بهدلیل قرارگیری فضای نشیمن در مجاورت پنجرههای مشرف به خیابان یا آپارتمان روبهرو، حس خلوت و امنیت کاهش یافت.<ref>[https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونهشناسی سازمان فضایی و سلسلهمراتب ورود در خانههای ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص141-139.]</ref> | ||
* '''کاهش آرامش روانی:''' نبود لایههای حفاظتی و اختلاط فضای خصوصی با عمومی، استرس و | * '''کاهش آرامش روانی:''' نبود لایههای حفاظتی و اختلاط فضای خصوصی با عمومی، آرامش روانی ساکنان را کاهش داد و استرس و اضطراب، بهویژه در میان زنان افزایش یافت.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص38.]</ref> | ||
* ت'''ضعیف بنیان خانواده:''' فضای باز یکپارچه، امکان خلوت و تمرکز بر روابط درونخانوادگی را سلب کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتماننشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص69-64.]</ref> | * ت'''ضعیف بنیان خانواده:''' فضای باز یکپارچه، امکان خلوت و تمرکز بر روابط درونخانوادگی را سلب کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/118076/fa#downloadbottom آزاد ارمکی، «آپارتماننشینی و آشپزخانه در ایران»، 1391ش، ص69-64.]</ref> | ||
* '''فاصلهگیری از هویت فرهنگی:''' معماری یکسان و بیهویت، | * '''فاصلهگیری از هویت فرهنگی:''' معماری یکسان و بیهویت، پیوند ساکنان را با ارزشهای فرهنگی عمیق معماری ایرانی-اسلامی تضعیف کرد.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص26.]</ref> | ||
== بازتعریف معماری حریمساز == | == بازتعریف معماری حریمساز == | ||
در راستای بازاندیشی در مفهوم حریم در معماری معاصر، رویکردهای نوینی در حال توسعه هستند. این رویکردها به جای تقلید صرف از گذشته، بر بازآفرینی خلاقانۀ اصول حریم در قالبهای جدید تمرکز دارند. برخی از راهکارهای معاصر برای دستیابی به این هدف میتوانند شامل موارد زیر باشند: | |||
* '''سلسلهمراتب هوشمند:''' طراحی | * '''سلسلهمراتب هوشمند:''' طراحی مسیرهای ورود و خروج در آپارتمانها به گونهای که فضای خصوصی بلافاصله در معرض دید قرار نگیرد.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص26-38.]</ref> | ||
* '''کنترل دید و نور:''' استفاده از پارتیشنهای نیمهشفاف، پردههای هوشمند، سایبانهای متحرک و مصالح | * '''کنترل دید و نور:''' استفاده از پارتیشنهای نیمهشفاف، پردههای هوشمند، سایبانهای متحرک و مصالح مدرن برای کنترل دید و نور و تنظیم میزان نور طبیعی مدنظر قرار میگیرد. | ||
* '''مرزبندیهای انعطافپذیر:''' بهکارگیری دیوارهای سبز، قفسهبندیهای بلند یا مبلمان چیدمانپذیر برای تفکیک فضاها بدون ایجاد | * '''مرزبندیهای انعطافپذیر:''' بهکارگیری دیوارهای سبز، قفسهبندیهای بلند یا مبلمان چیدمانپذیر برای تفکیک فضاها بدون نیاز به دیوارهای ثابت، امکان ایجاد مرزبندیهای انعطافپذیر را فراهم میکند.<ref>[https://mhejazi.com/273024-2/#:~:text=در%20مبحث%20نقش%20معماری%20در%20بهبود%20حریم%20خصوصی،%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7% نقش معماری در بهبود حریم خصوصی در آپارتمانهای شهری»، وبسایت مهدی حجازی.]</ref> | ||
* '''طراحی نماهای مسئولانه:''' پرهیز از پنجرههای تمامشیشهای بدون محافظ در طبقات همکف و طراحی بالکنهای خصوصی با رعایت حریم بصری. | * '''طراحی نماهای مسئولانه:''' پرهیز از پنجرههای تمامشیشهای بدون محافظ در طبقات همکف و طراحی بالکنهای خصوصی با رعایت حریم بصری ضروری است. | ||
* '''احیای مفهوم حیاط:''' خلق حیاطهای مرکزی، تراسهای خصوصی محصور یا پاسیوها در مجتمعهای | * '''احیای مفهوم حیاط:''' خلق حیاطهای مرکزی، تراسهای خصوصی محصور یا پاسیوها در مجتمعهای مسکونی، میتواند به ایجاد قلب تنفسگاهی امن و آرام برای خانوادهها کمک کند.<ref>[https://wir.fatemiyehshiraz.ac.ir/article_725751.html?lang=fa شیردل و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، 1404ش، ص26.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
