پیش‌نویس:کالابرگ الکترونیک: تفاوت میان نسخه‌ها

'''کالابرگ الکترونیک؛''' سیاست حمایتی دولت برای تقویت وضعیت معیشتی خانوارهای ایرانی.

کالابرگ الکترونیک طرحی است که از سوی دولت چهاردهم جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها اجرا شده و به افراد این امکان را می‌دهد تا کالاهای اساسی را با قیمت یارانه‌ای خریداری کنند. اعتبار کالابرگ مبتنی بر تعداد و سطح دهک‌بندی خانوار متفاوت است.

کالابرگ الکترونیک یا یارانه کالابرگ، یک سیستم اعتبار الکترونیکی است که توسط دولت برای خرید کالاهای اساسی در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد. این اعتبار به حساب سرپرستان خانوار واریز می‌شود و فقط برای خرید اقلام اساسی قابل استفاده است. این طرح، جایگزین بخشی از یارانه‌های نقدی است و بر مصرف کالاهای اساسی تمرکز دارد.<ref>[https://blog.hafezbroker.ir/کالابرگ-الکترونیکی-چیست؟-راهنمای-کام/ «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ.]</ref> برنج ایرانی، روغن مایع و جامد، تخم‌مرغ، شیر و ماست، پنیر سفید، شکر، مرغ و ماکارونی کالاهایی است که کالابرگ الکترونیکی به آن تعلق می‌گیرد.<ref>[https://virgool.io/@HabiburRahman/کالابرگ-الکترونیکی-چیست-هرآنچه-باید-بدانید-momlx3vsoeng «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هرآنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> در کالابرگ الکترونیک، برخلاف یارانه نقدی، امکان برداشت وجه از خودپرداز وجود ندارد و اعتبار آن فقط برای خرید اقلام تعیین‌شده در فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-اقتصادی-12/976083-کالابرگ-الکترونیک-چیست «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref>

== تاریخچه و انواع ==

برنامه کمک به تغذیه مکمل در آمریکا موسوم به «SNAP» که از قدیم به‌عنوان برنامه «کالابرگ غذا» در آمریکا شناخته می‌شود. این طرح کمک‌هایی را برای تهیه غذا در اختیار مردم کم‌درآمد یا بدون درآمد قرار می‌دهد. در روسیه نیز پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱م با مشکل بزرگ کمبود موادغذایی مواجه شده بود، تا مدتی از نظام توزیع نان با کالابرگ استفاده می‌کرد. اتحادیه اروپا نیز در سال ۲۰۰۴م «برنامه توزیع غذا برای افراد محروم» (MDP) را برای تأمین موادغذایی افراد کم درآمد جامعه تصویب کرد. براساس این برنامه توزیع غذا، مقدار و مدت ارائه بن‌های حمایتی غذا بستگی به وضعیت اقتصادی هر فرد و ساختار خانواده او داشت.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/26376/تجربه-موفق-دنیا-در-توزیع-کالابرگ/ «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref>

برزیل در سال ۲۰۲۶م، بولسا فامیلیا (سبد خانوار) حداقل مبلغ ۶۰۰ رئال برای هر خانواده را حفظ کرد که پایه درآمد ماهانه را برای دریافت‌کنندگان تضمین می‌کرد. طرح ۱۵۰ دلاری سرپرستان خانوار در آرژانتین، برای سرپرستان خانوار با فرزندانی تا ۱۸ سال یا فرزندان معلول در هر سنی و همچنین خانوارهایی که مادر خانواده باردار است، اختصاص یافت. یارانه Prime à la Conversion فرانسه در سال ۲۰۲۶م به ۵۷۰۰ یورو رسید. یارانه خرید خودروی برقی نیز در این سال افزایش یافت. علاوه بر این موارد پاداش‌های زیست‌محیطی و پاداش‌های گواهی صرفه‌جویی در مصرف انرژی (CEE) به شهروندان فرانسوی پرداخت می‌شود. به طور کلی این یارانه در جهت گذار از خودروهای قدیمی به خودروهای برقی و دوستدار محیط زیست پرداخت می‌شود.<ref>[https://tejaratnews.com/%d9%82%db%8c%d9%85%d8%aa-%d8%b7%d9%84%d8%a7-%d9%88-%d8%b3%da%a9%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%b1%d9%88%d8%b2-%da%86%d9%87%d8%a7%d8%b1%d8%b4%d9%86%d8%a8%d9%87-8-%d8%a8%d9%87%d9%85%d9%86-1404-%d8%b7%d9%88 «پرداخت یارانه و کالابرگ در کشورهای جهان به چه صورت است؟»، وبسایت تجارت‌نیوز.]</ref>

=== کالابرگ در ایران ===

پس از جنگ عراق و ایران (۱۳۵۹ش–۱۳۶۷ش) و در پی کمبود کالاها، دولت طرح کوپن را برای توزیع عادلانه کالاهای ضروری (مانند برنج، روغن، قند، شکر، گوشت، و پوشاک) اجرا کرد. این سیستم تا سال ۱۳۸۸ش به‌صورت محدود ادامه داشت. با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در دولت دهم (۱۳۸۹ش)، پرداخت نقدی جایگزین یارانه‌های کالایی شد. با این حال، نقدی شدن یارانه‌ها باعث تورم و کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین شد و زمینه بازگشت مجدد ایدهٔ کالابرگ را فراهم کرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اقتصادی-22/551785-از-کوپن-های-دهه-تا-کالابرگ-الکترونیکی-دولت-رئیسی-حتی-دهه-هم-نان-مردم-کوپنی-سهمیه-بندی-نشد-کوپنی-کردن-سیستم-اقتصادی-در-شرایط-غیرجنگی-موافقان-زیادی-ندارد «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وبسایت اعتماد آنلاین.]</ref> دولت سیزدهم (ابراهیم رئیسی) در اردیبهشت ۱۴۰۱ش، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی، تصمیم گرفت برای جبران آثار تورمی این سیاست، طرح کالابرگ الکترونیک را اجرا کند. پاییز ۱۴۰۱ش این طرح به صورت آزمایشی در چند استان از جمله هرمزگان، قزوین و گیلان و در سال ۱۴۰۲ش به صورت سراسری اجرا شد و تا اردیبهشت ۱۴۰۳ش ادامه داشت.<ref>[https://fararu.com/fa/news/834962/کالابرگ-الکترونیک-همه-چیز-درباره-یارانه-نیم-میلیونی «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز درباره یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو.]</ref> در دولت چهاردهم همزمان با حذف ارز یارانه‌ای معروف به ارز ۲۸۵۰۰ تومانی، اعتبار طرح کالابرگ الکترونیکی با رشد قابل توجهی همراه شد. دولت چهاردهم مدعی شد ارز ترجیحی از این به بعد به انتهای زنجیره مصرف منتقل شده است. دولت با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیک اختصاص داد. طرح جدید به گفته وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.<ref name=":0">[https://dolat.ir/detail/475736 «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وبسایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>

=== '''مقایسه یارانه مستقیم نقدی با طرح''' '''کالابرگ الکترونیکی''' ===

پراکندگی متداول‌ترین برنامه‌های سیاستی دنیا نشان می‌دهد که از بین 122 برنامه در سال 2004م، 49 برنامه پرداخت نقدی بوده و 73 برنامه دیگر بین سایر انواع برنامه‌های حمایتی توزیع شده که تا سال 2015 حرکت به سمت سیاست‌های پرداخت نقدی بیش از پیش افزایش یافته است. سیاست‌های نقدی در صورت وجود الزامات و زیرساخت‌های لازم، به لحاظ میزان اصابت به هدف، حداقل نشت، حداقل فساد، حفظ کرامت انسانی و بیشترین سرعت در تحقق اهداف و عدم نیاز به دستگاه‌های اجرایی و نهادهای گسترده، نسبت به روش‌های غیرنقدی ارجحیت دارند. در مقابل، مخالفان پرداخت یارانه نقدی معتقدند علاوه بر تورم‌زا بودن، این طرح منجر به یک تعهد بلند برای دولت شده و از آنجا که تصور درآمد دائمی برای خانوار ایجاد می‌کند، غیرقابل حذف خواهد بود.<ref>[https://csr.ir/fa/news/1074/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DA%AF-%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C%DA%A9 «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی.]</ref>

به‌طور ویژه یارانه ارزی که در سال ۱۳۹۷ش به کالاهای اساسی وارداتی اختصاص پیدا کرد نه‌تنها در شیوه اجرا دارای اشکال بوده و هدررفت منابع را در پی داشته، بلکه در شناسایی و اصابت به گروه‌های هدف نیز دارای ایراد اساسی است. این مسئله زمینه استفاده از طرح کالابرگ الکترونیکی را فراهم کرد.<ref>[https://csr.ir/fa/news/1074/نقد-و-بررسی-طرح-اعطای-کالابرگ-الکترونیک «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی.]</ref>

قانون کالابرگ الکترونیکی، در قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ش تا ۱۴۰۷ش) مطرح شده است. در متن برنامه هفتم توسعه، دولت موظف شده است به‌منظور حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد، به تدریج یارانه نقدی را به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند. این طرح در چارچوب قانون بودجه سال ۱۴۰۲ش اجرا شد، اما در برنامه هفتم توسعه، به صورت دائمی و ساختاری دیده شده است تا زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گسترش یابد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5796425/%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%25AF-%25D8%25A8%25D8%25B1-%25D8%25B5%25D8%25AF%25D9%2588%25D8%25B1-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25B1%25DA%25AF-%25D8%25A7%25D9%2584%25DA%25A9%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588%25D9%2586%25DB%258C%25DA%25A9%25DB%258C-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D8%25B1%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2585%25D9%2587-%25D9%2587%25D9%2581%25D8%25AA%25D9%2585-%25D8%25AA%25D9%2588%25D8%25B3%25D8%25B9%25D9%2587 «تأکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> <ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=3623695276810182986 تصويب نامه در خصوص اقدام وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي نسبت به حمايت معيشتي از هفت دهك پايين درآمدي، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> حفظ قدرت خرید مردم، افزایش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، جلوگیری از تورم و گرانی کالاهای اساسی، کاهش وابستگی به یارانه نقدی و کمک به معیشت اقشار کم‌درآمد از مهم‌ترین دلایل تصویب و اجرای این طرح عنوان شده است.<ref>[https://www.toseeirani.ir/بخش-چرتکه-3/75170-کالابرگ-با-چالش-های-جدی-در-تأمین-مالی-اجرا-روبه-رو-شد «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وبسایت روزنامه توسعه ایران.]</ref>

== تفاوت کالابرگ الکترونیک با کوپن ==

بسیاری بر این نکته تأکید می‌کنند که کالابرگ الکترونیکی همان نظام کوپن‌دهی در گذشته است، در حالی که بین این دو سیستم حمایتی تفاوت وجود دارد. ویژگی‌های اصلی کوپن‌ها عبارت بودند از:

۳. محدودیت توزیع: با توجه به تجهیز زیرساخت‌ها، اعم از فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای تخصیص و اجرای کالابرگ الکترونیکی مشکلات و محدودیت‌های نظام کوپنی را ندارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/99042921725/تفاوت-کوپن-با-کالابرگ-الکترونیکی-چیست «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟» وب‌سایت خبرگزاری ایسنا.]</ref>

== مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک ==

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک براساس جایگاه دهک خانوار می‌باشد و از ابتدای اجرا تاکنون چندبار دستخوش تغییر شده است. در آغاز اجرا این اعتبار برای افراد حاضر در دهک اول تا سوم، به‌ازای هر نفر ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک چهار تا هفت ۳۵۰ هزار تومان به‌ازای هر نفر در نظر گرفته شده بود. این اعتبار در آذر ۱۴۰۴ش با افزایش اعتبار برای دهک‌های اول تا سوم همراه شد و اعتبار آنان از ۵۰۰ هزارتومان به ۶۲۰ هزار تومان افزایش یافت در حالی که اعتبار دهک‌های چهارم تا هفتم بدون تغییر ماند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اقتصادی-22/752071-کالابرگ-الکترونیک-کالا «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین.]</ref> در دی‌ماه ۱۴۰۴ش، دولت چهاردهم با حذف ارز ترجیحی و با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز، میزان کالابرگ الکترونیکی را به یک میلیون تومان برای هر نفر افزایش داد. تفاوت اصلی این طرح نسبت به گذشته، علاوه بر افزایش مبلغ، شمول آن برای همه دهک‌های درآمدی است.<ref>[https://dolat.ir/detail/475736 «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وبسایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>

== مزایا و معایب کالابرگ الکترونیک ==

بررسی نتایج اجرای دو مرحله اولیه اجرای کالابرگ الکترونیکی نشان دهنده افزایش میزان مشارکت و استقبال خانوارها در سه دهک پایین درآمدی و بهبود نسبی در مصرف کالری در دهک‌های پایین درآمدی است.<ref>[https://report.mrc.ir/ «گزارش نظارتی ارزیابی طرح کالابرگ الکترونیکی»، وب‌سایت ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی.]</ref> افزایش عدالت اجتماعی و حمايت اصولی از اقشار آسيب‌پذير در جامعه از دیگر مزایای توزيع کالاهای اساسی توسط کالابرگ الکترونيک محسوب می‌شود.<ref>[https://www.iranjib.ir/shownews/104842/-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5-%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DA%AF/ «نظر کارشناسان در خصوص مزایا و معایت کالابرگ الکترونیکی»، وب‌سایت ایران‌جیب.]</ref>با وجود این، برخی کارشناسان استفاده از شیوه‌های قدیمی منسوخ برای دهک‌بندی، مبنا قراردادن درآمدهای خانوار به جای هزینه‌های تمام شده<ref>[https://jahanesanat.ir/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D8%A7-%DB%B8%DB%B5%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DA%AF/ «آیا واقعا ۸۵‌درصد مردم از طرح کالابرگ رضایت دارند؟»، وب‌سایت جهان صنعت.]</ref> و کمبود نظارت بر قیمت‌ها را از معایب این طرح دانسته‌اند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/1011234/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DA%AF-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88 «واکنش مردم به طرح جدید کالابرگ» وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref> علاوه بر این ناپایداری منابع مالی این طرح و برخی از مشکلات اجرایی مانند عدم وجود وحدت رویه و پایداری در نحوه اجرا، کمبود اطلاع‌رسانی و آموزش خانوارها و عدم همکاری برخی دستگاه‌های ذی‌ربط نیز می‌تواند موفقیت این طرح را تحت تاثیر قرار دهد.<ref>[https://report.mrc.ir/ «گزارش نظارتی ارزیابی طرح کالابرگ الکترونیکی»، وب‌سایت ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی.]</ref>