پیش‌نویس:کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیک؛ سیاست حمایتی دولت برای تقویت وضعیت معیشتی خانوارهای ایرانی.

کالابرگ الکترونیک طرحی است که از سوی دولت چهاردهم جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها اجرا شده و به افراد این امکان را می‌دهد تا کالاهای اساسی را با قیمت یارانه‌ای خریداری کنند. اعتبار کالابرگ مبتنی بر تعداد و سطح دهک‌بندی خانوار متفاوت است.

تعریف کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیک یا یارانۀ کالابرگ، یک سیستم اعتبار الکترونیکی است که توسط دولت برای خرید کالاهای اساسی در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد. این اعتبار به حساب سرپرستان خانوار واریز می‌شود و فقط برای خرید اقلام اساسی قابل استفاده است. این طرح، جایگزین بخشی از یارانه‌های نقدی است و بر مصرف کالاهای اساسی تمرکز دارد. برنج ایرانی، روغن مایع و جامد، تخم‌مرغ، شیر و ماست، پنیر سفید، شکر، مرغ و ماکارونی کالاهایی است که کالابرگ الکترونیکی به آن تعلق می‌گیرد. در کالابرگ الکترونیک، برخلاف یارانۀ نقدی، امکان برداشت وجه از خودپرداز وجود ندارد و اعتبار آن فقط برای خرید اقلام تعیین‌شده در فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است.

تاریخچه و انواع

کالابرگ در جهان

برنامۀ کمک به تغذیۀ مکمل در آمریکا موسوم به «SNAP» است که از قدیم به‌عنوان برنامۀ «کالابرگ غذا» در آمریکا شناخته می‌شود. این طرح کمک‌هایی را برای تهیۀ غذا در اختیار مردم کم‌درآمد یا بدون درآمد قرار می‌دهد. روسیه نیز پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱م با مشکل بزرگ کمبود موادغذایی مواجه شده بود و تا مدتی از نظام توزیع نان با کالابرگ استفاده می‌کرد. اتحادیۀ اروپا نیز در سال ۲۰۰۴م برنامۀ توزیع غذا برای افراد محروم (MDP) را برای تأمین موادغذایی افراد کم‌درآمد جامعه تصویب کرد. براساس این برنامۀ توزیع غذا، مقدار و مدت ارائۀ بن‌های حمایتی غذا بستگی به وضعیت اقتصادی هر فرد و ساختار خانواده او داشت.

در سال ۲۰۲۶م، برزیل با حفظ حداقل مبلغ ۶۰۰ رئال برای هر خانواده در برنامه «بولسا فامیلیا» (سبد خانوار)، پایه درآمد ماهانۀ دریافت‌کنندگان را تضمین کرد. طرح ۱۵۰ دلاری در آرژانتین به سرپرستان خانواری که دارای فرزندانی تا ۱۸ سال یا فرزند معلول در هر سنی هستند، همچنین خانوارهایی که مادر، باردار است، اختصاص یافت. در فرانسه نیز یارانه «Prime à la Conversion» در سال ۲۰۲۶م به ۵۷۰۰ یورو رسید و یارانۀ خرید خودروی برقی در این سال افزایش یافت. افزون بر این موارد، پاداش‌های زیست‌محیطی و گواهی صرفه‌جویی در مصرف انرژی (CEE) به شهروندان فرانسوی پرداخت می‌شود. به‌طور کلی، هدف از پرداخت این یارانه‌ها، گذار از خودروهای قدیمی به خودروهای برقی و دوستدار محیط‌زیست است.

کالابرگ در ایران

پس از جنگ عراق و ایران (۱۳۵۹ش–۱۳۶۷ش) و در پی کمبود کالاها، دولت طرح کوپن را برای توزیع عادلانه کالاهای ضروری (مانند برنج، روغن، قند، شکر، گوشت، و پوشاک) اجرا کرد. این سیستم تا سال 1390ش به‌صورت محدود ادامه داشت. با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در دولت دهم (۱۳۸۹ش)، پرداخت نقدی جایگزین یارانه‌های کالایی شد. با این حال، نقدی شدن یارانه‌ها باعث تورم و کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین شد و زمینه بازگشت مجدد ایدهٔ کالابرگ را فراهم کرد. دولت سیزدهم (ابراهیم رئیسی) در اردیبهشت ۱۴۰۱ش، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی، تصمیم گرفت برای جبران آثار تورمی این سیاست، طرح کالابرگ الکترونیک را اجرا کند. پاییز ۱۴۰۱ش این طرح به صورت آزمایشی در چند استان از جمله هرمزگان، قزوین و گیلان و در سال ۱۴۰۲ش به صورت سراسری اجرا شد و تا اردیبهشت ۱۴۰۳ش ادامه داشت. در دولت چهاردهم همزمان با حذف ارز یارانه‌ای معروف به ارز ۲۸۵۰۰ تومانی، اعتبار طرح کالابرگ الکترونیکی با رشد قابل توجهی همراه شد. دولت چهاردهم مدعی شد ارز ترجیحی از این به بعد به انتهای زنجیرۀ مصرف منتقل شده است. دولت با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیک اختصاص داد. طرح جدید به گفتۀ وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.

مقایسه یارانه مستقیم نقدی با طرح کالابرگ الکترونیکی

پراکندگی برنامه‌های سیاستی در جهان نشان می‌دهد که از میان ۱۲۲ برنامه در سال ۲۰۰۴م، ۴۹ مورد به پرداخت نقدی اختصاص داشته و ۷۳ برنامه دیگر در قالب انواع حمایت‌های غیرنقدی اجرا شده‌اند. تا سال ۲۰۱۵م، گرایش کشورها به سیاست‌های پرداخت نقدی به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. این نوع سیاست‌ها، در صورت وجود سازوکارها و زیرساخت‌های مناسب، از نظر هدف‌مندی، کاهش نشت و فساد، حفظ کرامت انسانی، سرعت در اجرا و بی‌نیازی از تشکیلات اداری گسترده، نسبت به روش‌های غیرنقدی برتری دارند. با این حال، منتقدان پرداخت نقدی یارانه‌ها معتقدند که این شیوه افزاینده تورم است، دولت را درگیر تعهدی بلندمدت می‌کند و به‌دلیل ایجاد تصور درآمد دائمی برای خانوارها، حذف آن دشوار خواهد بود.

یارانۀ ارزی اختصاص‌یافته به واردات کالاهای اساسی در سال ۱۳۹۷ش، علاوه بر آن‌که در روند اجرا با مشکلات جدی و اتلاف منابع مواجه شد، در تعیین و رسیدن به گروه‌های هدف نیز ناکارآمد بود. این نارسایی‌ها زمینه‌ساز اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی بود.

مبنای قانونی کالابرگ الکترونیکی در ایران

قانون کالابرگ الکترونیکی، در قانون برنامه پنج‌سالۀ هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ش تا ۱۴۰۷ش) مطرح شده است. در متن برنامۀ هفتم توسعه، دولت موظف شده است به‌منظور حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد، به‌تدریج یارانۀ نقدی را به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند. این طرح در چارچوب قانون بودجه سال ۱۴۰۲ش اجرا شد؛ اما در برنامۀ هفتم توسعه، به‌صورت دائمی و ساختاری دیده شده است تا زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گسترش یابد. حفظ قدرت خرید مردم، افزایش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، جلوگیری از تورم و گرانی کالاهای اساسی، کاهش وابستگی به یارانۀ نقدی و کمک به معیشت اقشار کم‌درآمد از مهم‌ترین دلایل تصویب و اجرای این طرح عنوان شده است.

تفاوت کالابرگ الکترونیک با کوپن

با وجود این‌که بسیاری، کالابرگ الکترونیکی را همانند نظام کوپن‌دهی گذشته می‌دانند، اما در واقعیت میان این دو سیستم حمایتی تفاوت‌هایی وجود دارد. تفاوت ویژگی‌های کوپن‌ با کالابرگ عبارتند از:

۱. توزیع به‌دلیل کمبود کالاها: در زمان اجرای کوپن به‌دلیل شرایط جنگی و تحریم‌ها، بسیاری از کالاهای اساسی در کشور نایاب بودند.

۲. توزیع عمومی: کوپن‌ها میان تمامی افراد جامعه توزیع می‌شد تا تضمین شود که همه به حداقل کالاهای ضروری دسترسی دارند.

۳. محدودیت توزیع: با توجه به تجهیز زیرساخت‌ها، اعم از فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای تخصیص و اجرای کالابرگ الکترونیکی مشکلات و محدودیت‌های نظام کوپنی را ندارد.

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک

مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک براساس جایگاه دهک خانوار است و از ابتدای اجرا تاکنون چندبار دستخوش تغییر شده است. در آغاز اجرا این اعتبار برای افراد حاضر در دهک اول تا سوم، به‌ازای هر نفر ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک چهار تا هفت ۳۵۰ هزار تومان به‌ازای هر نفر در نظر گرفته شده بود. این اعتبار در آذر ۱۴۰۴ش با افزایش اعتبار برای دهک‌های اول تا سوم همراه شد و اعتبار آنان از ۵۰۰ هزارتومان به ۶۲۰ هزار تومان افزایش یافت؛ در حالی که اعتبار دهک‌های چهارم تا هفتم بدون تغییر ماند. در دی‌ماه ۱۴۰۴ش، دولت چهاردهم با حذف ارز ترجیحی و با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز، میزان کالابرگ الکترونیکی را به یک میلیون تومان برای هر نفر افزایش داد. تفاوت اصلی این طرح نسبت به گذشته، علاوه بر افزایش مبلغ، شمول آن برای همه دهک‌های درآمدی است.

مزایا و معایب کالابرگ الکترونیک

بررسی نتایج اجرای دو مرحله اولیه اجرای کالابرگ الکترونیکی نشان‌دهندۀ افزایش میزان مشارکت و استقبال خانوارها در سه دهک پایین درآمدی و بهبود نسبی در مصرف کالری در دهک‌های پایین درآمدی است. افزایش عدالت اجتماعی و حمایت اصولی از اقشار آسیب‌پذیر در جامعه از دیگر مزایای توزیع کالاهای اساسی توسط کالابرگ الکترونیک محسوب می‌شود.با وجود این، برخی کارشناسان استفاده از شیوه‌های قدیمی منسوخ برای دهک‌بندی، مبنا قراردادن درآمدهای خانوار به‌جای هزینه‌های تمام شده و کمبود نظارت بر قیمت‌ها را از معایب این طرح دانسته‌اند. علاوه بر این ناپایداری منابع مالی این طرح و برخی از مشکلات اجرایی مانند عدم وجود وحدت رویه و پایداری در نحوۀ اجرا، کمبود اطلاع‌رسانی و آموزش خانوارها و عدم همکاری برخی دستگاه‌های ذی‌ربط نیز می‌تواند موفقیت این طرح را تحت تأثیر قرار دهد.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آیا واقعاً ۸۵درصد مردم از طرح کالابرگ رضایت دارند؟»، وب‌سایت جهان صنعت، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1404ش.
• «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
• «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «اعتبار کالابرگ الکترونیکی به حساب خانوارهای دهک‌های اول تا سوم واریز شد + جزئیات دریافت کالابرگ»، تین‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1403ش.
• «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۴۰۴ش.
• «تأکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تصویب‌نامه در خصوص اقدام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نسبت به حمایت معیشتی از هفت دهک پایین درآمدی»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: 8 اسفند 1403ش.
• «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟» خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۹ش.
• «چرا کالابرگ همان کوپن نیست؟» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• زمانی، شهرزاد، «پرداخت یارانه و کالابرگ در کشورهای جهان به چه صورت است؟»، تجارت‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.
• «طرح کالابرگ الکترونیکی باید در آبان ماه اجرا شود»، خبرگزاری خانه ملت، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ش.
• فولادی مقدم، شهاب‌الدین، «گزارش نظارتی ارزیابی طرح کالابرگ الکترونیکی»، شماره 20418، بهمن 1403ش.
• «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
• «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز دربارهٔ یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هر آنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وب‌سایت روزنامه توسعه ایران، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نظر کارشناسان در خصوص مزایا و معایت کالابرگ الکترونیکی»، وب‌سایت ایران‌جیب، تاریخ درج مطلب: 18 بهمن 1401ش.
• «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• «واکنش مردم به طرح جدید کالابرگ| ویدئو» وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1404ش.