صابون

صابون؛ ماده‌ای چرب و قلیایی جهت شست‌وشو.

صابون دست‌ساز

یک صابون دست‌ساز

صابون، ماده‌ای شوینده و بر پایهٔ روغن یا چربی است و در ایران گاه «برهوه» نیز نامیده می‌شود. ریشه‌های تاریخی اختراع آن به هرمس و حضرت سلیمان نسبت داده می‌شود. در گذشته، صابون، بیشتر از چربی حیوانی و خاکستر گیاهان تولید می‌شد و هر منطقه روش‌های خاص خود را در صابون‌پزی داشت. این صنعت به‌عنوان یک پیشه سنتی، در شهرهایی نظیر مراغه و تهران قدیم، به‌صورت کارگاه‌های خانوادگی رایج بود.

مفهوم‌شناسی

صابون ترکیبی از سود، پتاس، روغن نباتی یا مادهٔ چرب دیگری است که برای شست‌وشو استفاده می‌شود. به صابون برهوه نیز می‌گویند. برخی هرمس و برخی حضرت سلیمان را مخترع صابون می‌دانند.

شیمی صابون (فرایند صابونی‌شدن)

صابون از نظر شیمیایی، نمک یک اسید چرب است که از واکنش قلیایی به نام صابونی‌شدن به دست می‌آید. در این فرایند، یک چربی (تری‌گلیسرید) با یک ماده قلیایی قوی مانند سود سوزآور (سدیم هیدروکسید) یا پتاس (پتاسیم هیدروکسید) واکنش داده و به صابون و گلیسیرین تبدیل می‌شود.

راز قدرت پاک‌کنندگی صابون در ساختار مولکولی آن نهفته است. هر مولکول صابون دارای دو بخش است:

• سر آب‌دوست: این بخش یونی است و به راحتی در آب حل می‌شود.
• دُم چربی‌دوست: این بخش یک زنجیره هیدروکربنی بلند است که چربی‌ها و روغن‌ها را به خود جذب می‌کند اما از آب دوری می‌کند.

هنگام شست‌وشو، دُم چربی‌دوست مولکول‌های صابون به ذرات چرک و چربی می‌چسبد و آن‌ها را محاصره می‌کند. در همین حال، سر آب‌دوست به سمت مولکول‌های آب قرار می‌گیرد. این ساختار کروی که میسل نامیده می‌شود، باعث معلق شدن چربی در آب شده و در نهایت با آبکشی از سطح پاک می‌شود.

تاریخچه جهانی صابون

اگرچه صابون‌سازی در ایران پیشینه‌ای غنی دارد، اما تاریخچه این ماده به تمدن‌های باستانی بازمی‌گردد.

• بابل و سومر: لوح‌های گلی کشف‌شده از سومر باستان (حدود ۲۲۰۰ پیش از میلاد) دستورالعمل ساخت ماده‌ای صابون‌مانند از ترکیب چربی حیوانی و خاکستر چوب را توصیف می‌کنند که بیشتر برای شست‌شوی پشم استفاده می‌شد.
• مصر و روم باستان: مصریان باستان ترکیبی از روغن‌های گیاهی و نمک‌های قلیایی را برای بهداشت شخصی به کار می‌بردند. در روم، افسانه‌ای وجود دارد که نام صابون (Soap) از کوه ساپو (Mount Sapo) گرفته شده است؛ جایی که چربی حیوانات قربانی‌شده با خاکستر آتش ترکیب و توسط باران به رودخانه تیبر شسته می‌شد و مردم دریافتند که این مخلوط به تمیز شدن لباس‌هایشان کمک می‌کند.
• جهان اسلام: در قرون وسطی، دانشمندان مسلمان فرایند صابون‌سازی را با استفاده از روغن زیتون، روغن‌های معطر و قلیا به شکل صنعتی و پیشرفته درآوردند. تولید صابون‌های جامد، رنگی و معطر برای اولین بار در شهرهایی مانند حلب (سوریه) و بصره (عراق) رونق یافت و از طریق تجارت به اروپا راه پیدا کرد.
• انقلاب صنعتی: تا قرن نوزدهم، صابون کالایی گران‌قیمت بود. اما با کشف فرایندهای شیمیایی جدید برای تولید انبوه مواد قلیایی، مانند فرایند لوبلان (Leblanc process)، تولید صابون به یک صنعت جهانی تبدیل شد و دسترسی عمومی به آن ممکن گردید.

شیوه تهیه صابون در ایران

در دوران صفویه، چربی گوسفند را با خاکستر رستنی‌ها ترکیب کرده و صابون تهیه می‌کردند. این صابون کیفیت بالایی نداشت؛ اما بسیار ارزان بود. در دوران قاجار، پیه را با خاکستر ریشه‌ای بیابانی، ترکیب کرده و صابون تهیه می‌کردند. دربارهٔ صابون‌سازی گفته شده که قلیا با آهک آب ندیده، ساییده شده و سپس به اندازه ۵ برابر وزن آن‌ها، آب اضافه می‌شود. در یک طرف ظرف، راه‌آبی قرار داده شده و آن را می‌پوشانند. زمانی که محتویات ظرف ته‌نشین شد، ظرف خالی دیگری زیر این ظرف قرار داده می‌شود تا توسط راه‌آب، مایع صاف شده در ظرف خالی بریزد. سپس روغن زیتون، به اندازه ۱۰ برابر وزن مایع ظرف اول در ظرفی ریخته شده و روی شعله قرار داده می‌شود. به‌تدریج مایع درون ظرف را به روغن اضافه کرده تا قوام آمده و مانند خمیر شود. سپس مواد را روی حصیر پهن می‌کنند تا خشک شود. در نهایت مواد را به قطعات مساوی تقسیم می‌کنند. گاهی از روغن بیدانجیر، بنفشه، کنجد یا پیه بز به‌جای روغن زیتون استفاده می‌شود.

امروزه از نفت خام، صابون تهیه می‌شود که کیفیت بالایی نداشته و در صنایع بافندگی استفاده می‌شود. سمنانی‌ها در گذشته، از چربی گاو و گوسفند برای تهیه صابون استفاده می‌کردند. پیه گوسفند، سفید رنگ بوده، اما در مجاورت هوا زرد می‌شود؛ ولی فسادپذیری کمتری دارد. سمنانی‌ها پیه‌ها را ذوب کرده و پس از فرو نشستن کف آن، مقداری آهک یا خشای حاصل از اشنان به پیه‌ها اضافه می‌کردند.

کاربرد صابون

• نظافت و لکه‌بری پوشاک؛ برای پاک‌سازی لکه‌های مقاوم، صابون بدون رنگ مستقیماً روی لکه اعمال و سپس شست‌وشو می‌شود.
• حفاظت از الیاف پشمی؛ قرار دادن یک قالب صابون در میان لباس‌های پشمی به دفع بید کمک می‌کند.
• بهتر تمیز شدن لباس‌ها: افزودن محلول صابون جامد در آب جوش به ماشین لباس‌شویی، به بهبود کیفیت شست‌وشو کمک می‌کند.
• روان‌سازی و کاهش اصطکاک؛ استفاده از صابون روی لولاهای در، صدای جیرجیر را از بین می‌برد. همچنین مالیدن صابون به سر پیچ، سبب سهولت هنگام چرخاندن آن می‌شود. استعمال صابون بر روی زیپ‌ها، کشوها و قفل‌ها نیز عملکرد آن‌ها را روان‌تر می‌سازد.
• آماده‌سازی سطوح؛ اعمال محلول کف‌آلود صابون و آب گرم، فرایند جداسازی کاغذدیواری را تسهیل می‌کند. همچنین کشیدن صابون جامد بر لبه پنجره‌ها، دستگیره‌ها و کلید/پریزها، پاک‌سازی قطرات رنگ را آسان می‌سازد.
• دفع آفات و حیوانات خانگی؛ محلول صابون مایع، آب، و روغن نباتی (یا صابون حل شده در آب) برای کنترل آفات گیاهان آپارتمانی اسپری می‌شود. آویزان کردن صابون نزدیک گیاهان یا مالیدن آن به لبه گلدان، از حمله شته جلوگیری می‌کند. همچنین مالیدن صابون به قسمت‌های مورد علاقه حیوانات خانگی، به‌دلیل بوی نامطبوع برای آن‌ها، از گاز گرفتن چوب جلوگیری می‌کند.
• تشخیص نشت گاز؛ مرطوب کردن صابون و کشیدن آن بر روی لوله‌ها، با ایجاد حباب، محل نشت گاز را آشکار می‌سازد.
• نظافت و نگهداری ظروف؛ کشیدن سیم ظرفشویی آغشته به صابون بر ظروف روی، باعث سفید شدن آنها می‌شود.
• جلوگیری از دوده گرفتن؛ مالیدن صابون خشک به سطوح ظروف که با شعله آتش در تماس هستند، از سیاه شدن آن‌ها توسط دوده هیزم جلوگیری می‌کند.
• جلوگیری از بخارگرفتگی؛ اعمال صابون خشک روی آینه یا لنز عینک و سپس پاک کردن آن با پارچه مناسب، مانع از بخارگرفتگی می‌شود.
• خوشبوکننده و بوگیر؛ قرار دادن صابون در کمد، دراور، جا کفشی یا کمد رختخواب، به خوشبو کردن فضا کمک می‌کند. همچنین یک قالب صابون پیچیده در دستمال داخل کفش، بوی بد آن را جذب می‌کند.
• کاربردهای بهداشتی و درمانی؛ ترکیب صابون رنده شده با نمک به‌عنوان اسکراب پاکسازی پوست کاربرد دارد. مالیدن صابون جامد بر محل گزیدگی حشرات، علاوه بر ضدعفونی، به تسکین درد نیز کمک می‌کند. کشیدن ناخن‌ها روی صابون قبل از کار با خاک، از کثیف شدن آن‌ها جلوگیری کرده و شست‌وشو را آسان‌تر می‌کند.

پیشه صابون‌پزی

کارگاه صابون پزی

تصویری از یک کارگاه صابون‌پزی

در گذشته صابون‌پزی یکی از پیشه‌های سنتی هر شهر بود. در برخی شهرها خاندانی با نام صابونی وجود داشتند که پیشهٔ خانوادگی آن‌ها صابون‌پزی بود. کارگاه‌های سنتی صابون‌پزی معمولاً کنار محله گارزان یا در کنار رودخانه بوده‌اند. در تهران قدیم به صابون‌پزها، شمّاع می‌گفتند؛ زیرا آن‌ها شمع‌سازی نیز انجام می‌دادند. شهر مراغه در صنعت صابون‌پزی معروف است.

صابون در طب قدیم

طبع صابون گرم و خشک است. شیاف صابون با برخی مواد دیگر برای درمان قلنج روده مفید بوده و اسهال‌آور است. در قرن‌های ۵ و ۶ قمری، از شیاف صابون برای از بین بردن درد پشت استفاده می‌کردند. برای از بین بردن چرک در بدن، ترکیب صابون و انجیر مفید دانسته شده است. از صابون برای درمان جزام، جوش، کورک و درد مفاصل نیز استفاده می‌شد.

انواع صابون‌های مدرن و ترکیبات آن‌ها

امروزه صابون فراتر از شکل سنتی خود رفته و در انواع مختلفی برای کاربردهای گوناگون تولید می‌شود:

• صابون جامد و مایع: تفاوت اصلی این دو در نوع قلیای مصرفی است. در صابون جامد از سدیم هیدروکسید (سود سوزآور) و در صابون مایع از پتاسیم هیدروکسید استفاده می‌شود که حلالیت بیشتری در آب دارد.
• صابون‌های آرایشی و بهداشتی: این صابون‌ها اغلب حاوی گلیسیرین (که یک مرطوب‌کننده طبیعی و محصول جانبی صابون‌سازی است)، روغن‌های گیاهی مغذی، ویتامین‌ها، عطرها و رنگ‌ها هستند تا علاوه بر پاک‌کنندگی، به سلامت پوست نیز کمک کنند.
• صابون‌های درمانی: این دسته برای اهداف پزشکی خاص تولید می‌شوند، مانند:
  • صابون ضد باکتری: حاوی موادی مانند تری‌کلوزان یا کلرهگزیدین.
  • صابون ضد آکنه: حاوی گوگرد، بنزوئیل پروکساید یا اسید سالیسیلیک.
  • صابون لایه‌بردار: دارای دانه‌های اسکراب برای حذف سلول‌های مرده پوست.
• شوینده‌های مصنوعی: بسیاری از محصولاتی که امروزه به عنوان صابون مایع یا شامپو بدن به فروش می‌رسند، در واقع دترجنت‌های مصنوعی (Syndet) هستند. این ترکیبات شیمیایی عملکردی مشابه صابون دارند، اما در آب سخت بهتر کف می‌کنند و pH آن‌ها معمولاً به پوست نزدیک‌تر است.

صابون در ادبیات فارسی

کلیدواژه صابون در اشعار فارسی نیز دیده می‌شود. ناصرخسرو در بیتی بیان کرده:

توبه کن از هر بدی به تربیت دین

جانت چو پیراهن است و توبه چون صابون

سنایی در بیتی اشاره کرده است:

همیشه هر دو کاهانند و کاهان عمر ما زیشان

چو صابون از چه از چربو و چربو از چه صابون

رد پای صابون در برخی مثل‌ها نیز دیده می‌شود؛ صابونش به جامه همه خورده (کنایه از فردی که به همه زیان رسانده است). صابون به پای کسی مالیدن (کنایه از فریفتن کسی).

منابع

• «۲۰ کاربرد جالب صابون در خانه‌داری که شاید تا به‌حال نشنیده باشید!»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصرایران، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۲ش.
• ابومنصور موفق هروی، الابینه عن حقائق الادویه، به‌تحقیق احمد بهمن‌یار و حسین محبوبی اردکانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
• اخوینی بخاری، ربیع، هدایه المتعلمین فی الطب، به‌تحقیق جلال متینی، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۴۴ش.
• انجوشیرازی، حسین بن حسن، فرهنگ جهانگیری، به‌تحقیق رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه مشهد، چ۱، ۱۳۵۱ش.
• بسطامی، حسن، «صابونی شدن چیست و چگونه اتفاق می‌افتد؟»، وب‌سایت تکیده، تاریخ بارگزاری: ۲۵ می ۲۰۲۴م.
• پادشاه، محمد، فرهنگ آنندراج، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۶۳ش.
• تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
• حکمت شعاع، فاطمه، «تاریخچه صابون: از تمدن‌های باستان تا تکنولوژی‌های مدرن»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بارگزاری ۱۹ مهر ۱۴۰۳ش.
• جرجانی، اسماعیل بن حسن، الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه، به‌تحقیق حسن تاج‌بخش، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۵ش.
• جمشیدی‌پور، یوسف، فرهنگ ضرب‌المثل‌های شیرین فارسی، تهران، فروغی، چ۲، ۱۳۶۹ش.
• دهخدا، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
• رضایی همدانی، عمادالدین، سیمای همدان، تهران، انوشه، ۱۳۸۱ش.
• سنایی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
• شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، به‌ترجمه محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶ش.
• شکوهی، فرهنگ، حرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، سمنان، حبله‌رود، ۱۳۹۱ش.
• شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ش.
• عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویه، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
• فاتح، مصطفی، پنجاه سال نفت ایران، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۸ش.
• مروارید، یونس، مراغه، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۲ش.
• مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به‌ترجمه علی‌نقی منزوی، تهران، کومش، ۱۳۶۱ش.
• ملک‌الاطباء رشتی، محمدکاظم، حفظ الصحه ناصری، به‌تحقیق رسول چوپانی، تهران، طب سنتی ایران، ۱۳۹۰ش.
• ناصرخسرو، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
• هولستر، ارنست، ایران در یک‌صدوسیزده سال پیش بخش نخست:اصفهان، به‌ترجمه محمد عاصمی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.