تقسیم کار جنسیتی در اسلام

تقسیم کار جنسیتی در اسلام؛الگوی تقسیم کار بر مبنای جنسیت بدون در نظر گرفتن حدود و شرایط.

تقسیم کار بر اساس جنس، به فرایندهایی اطلاق می‌شود که در آنها، وظایف براساس جنسیت افراد تقسیم می‌شود. در جامعهٔ مسلمان، نهادهای دینی می‌توانند اثرات قابل ملاحظه‌ای بر استحکام نگرش‌ها و نقش‌های جنسیتی داشته باشند.

پیشینه

در همهٔ جوامع، گونه‌ای تقسیم کار بر پایهٔ جنسیت وجود دارد که بر همین مبنا ارزش کارهای صورت گرفته توسط مرد و زن را متفاوت می‌کند. برخی بر این باورند که دو عامل جنس و سن، قدیمی‌ترین الگوی تقسیم کار است. شکل رایج تقسیم کار در جوامع سنتی چنین بوده که کارهای خانه اعم از پخت‌وپز، نگهداری از فرزندان، شست‌وشو و نظافت منزل بر عهدهٔ زنان و فعالیت‌های بیرون منزل، با مردان باشد؛ همچنین مدیریت خانواده نیز از وظایف مردان بیان شده است.

تفاوت نقش جنسیتی و تقسیم کار جنسیتی

نقش جنسیتی به انتظارات غالب اجتماعی دربارهٔ فعالیت‌ها و رفتارهایی گفته می‌شود که مردان و زنان بر عهده می‌گیرند. این تعریف با مفهوم تقسیم کار جنسیتی یکسان نیست؛ مفهوم نقش، در مورد انتظارات جامعه است که جنبهٔ ذهنی دارد ولی مفهوم تقسیم کار به تقسیم و توزیع واقعی کارها و فعالیت‌ها اشاره دارد. افزون بر این، مفهوم نقش شامل رفتارها و طبق برخی تعاریف، نگرش‌ها نیز می‌شود.

دیدگاه‌ها دربارهٔ تقسیم کار

• برخی بر این باورند که تفاوت‌های زیست‌شناختی سبب شده تا زنان از مشارکت در حوزهٔ عمومی ناتوان باشند و چنین داوری می‌کنند که مردان از زنان منطقی‌ترند و زنان بیشتر از عواطف تأثیر می‌گیرند و در تصمیم‌گیری ناتوان هستند.
• گروهی نیز ساختار سیاسی مردسالار را سبب تمرکزگرایی و انحصار همه‌جانبهٔ قدرت می‌دانند که از پیوند دانش و قدرت، برای تولید و بازتولید خود بهره می‌گیرد.
• عده‌ای دیگر معتقدند که برداشت‌های مذهبی، پیوند فرادستی و فرودستی میان مرد و زن را تعیین می‌کند. بر این اساس، به جداسازی زندگی خانوادگی از زندگی اجتماعی روی می‌آورند و بر این باور پافشاری می‌کنند که برخی امور، به‌طور ذاتی مردانه و برخی دیگر، زنانه است.
• برخی دیگر، خود زنان را معمار جامعهٔ مردسالار تلقی می‌کنند و بانوان را سبب‌ساز برداشت «جنس دوم» دانسته‌اند؛ زیرا به توانایی‌های خود باور ندارند، تفکیک را پذیرفته‌اند و احساس «در حاشیه بودن»، «ارزش نداشتن» و «زیادی بودن» دارند و قادر به تصمیم‌گیری نیستند. خود را از «حق مالکیت»، بی‌بهره می‌انگارند و حضور مؤثری در برون و درون خانه برای خود نمی‌بینند.

دیدگاه اسلام در تقسیم کار

برخی تفاوت‌های طبیعی و فطری به‌گونه‌ای اجتناب‌ناپذیر، موجب تقسیم کار جنسیتی و بروز علایق شغلی متفاوت بین زن و مرد می‌شوند. در اسلام نیز تأثیر عوامل زیست‌شناختی بر تقسیم کار جنسیتی، پذیرفته شده است. در آموزه‌های اسلام وجود برخی پیش‌زمینه‌های فطری برای تقسیم کار جنسی بدون پذیرش خصلت جبری برای آنها تأیید شده و اسلام نقش جنسی مطلقی را برای مردان و زنان (حوزه عمومی برای مردان و حوزه خصوصی برای زنان) به‌طور ثابت در نظر نمی‌گیرد. افزون بر آن، فقدان نهی قرآنی یا حدیثی که نقش اجتماعی را برای زنان به‌طور مشخص تعریف کند، انعطاف‌پذیری نقش‌های جنسی زنان را در جامعه نشان می‌دهد.

در سیرهٔ پیشوایان آیین اسلام، الگوی تقسیم کار بر مبنای جنسیت بدون در نظر گرفتن حدود و شرایط آن پذیرفته شده است. شاهد آن نیز روایتی است که حضرت علی و حضرت فاطمه از رسول خدا تقاضا کردند، کارها را بین آن‌ها تقسیم کند. پیامبر کارهای داخل خانه را بر عهده فاطمه گذاشت و امور خارج از منزل را به علی سپرد.

فعالیت‌های اقتصادی زنان در اسلام

زنان در دوران جاهلیت، فعالیت‌های اقتصادی گوناگون داشتند که پس از آمدن اسلام مخالفتی با آن نشد و همین امر، گواه پذیرش و انعطاف اسلام در قبول اشتغال زنان در حوزه‌های گوناگون است. زنان گاه در کنار مرد خانواده یا به‌صورت مستقل برای ارتزاق خود و خانواده به فعالیت‌های کشاورزی و دام‌پروری، صنایع‌دستی، بافندگی و ریسندگی، درست کردن کره و روغن یا دباغی پوست، می‌پرداختند. همچنین برخی زنان به تجارت در بازارهای محلی یا عمومی مثل بازار عُکاظ، اشتغال داشتند و برخی دیگر در طول سال محصولات دست‌سازشان را می‌فروختند؛ زنان تاجر؛ زنانی بودند که شخصیتی قوی داشتند و دوراندیش بودند و می‌توانستند با مردم روابط و پیوند خوبی برقرار کنند. ازجمله اینان می‌توان به «ام مُنذِر بنت قیس» اشاره کرد که در زمان رسول خدا خرما می‌فروخت. همچنین برخی زنان تجارت خارجی می‌کردند و ثروتمند بودند، «اسماء بنت مَخرَمة بن جَندَل» عطرفروش بود و از یمن عطر وارد می‌کرد و در مدینه می‌فروخت. «هند بنت عُتبة» و «خدیجه بنت خُوَیلِد»، اولین همسر پیامبر خدا نیز از دیگر زنان در این حوزه بودند. افزون بر این کارها، زنان در زمینهٔ فکری و ادبی نیز نقش داشتند و شاعر، حکیم و مرجع رفع اختلاف بودند؛ اسلام حتی در برخی موارد زنان را به حضور در فعالیت‌ها و به عهده گرفتن وظایف و مناصبی می‌خواند که به مقتضای جامعهٔ نوپیدای اسلام بود. در مکه و زمان رسول خدا امور حسبه (مالی) را «سَمراء بنت نَهیک الاسَدیة» بر عهده داشت. او با شلاق کسانی را که در داد و ستد، غش و فریبکاری داشتند، مجازات می‌کرد.

منابع

• براتی، شهناز، مراد خانی، مهری، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»، پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، سال دوم، شمارهٔ دوم، ۱۳۹۳ش.
• بستان، حسین، «بازنگری نظریه‌های نقش جنسیتی»، پژوهش زنان، شماره ۱ و ۲، ۱۳۸۵ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائلِ الشیعة إلی تحصیل مسائل الشَریعة، تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
• ساروخانی، باقر، دایرةالمعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰ش.
• سراج‌زاده، سیدحسین و جواهری، فاطمه، «برابری‌گرایی جنسیتی در میان دانشجویان و متغیرهای زمینه‌ای و نگرشی مرتبط با آن»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۲، دورهٔ ۷، ۱۳۸۵ش.
• سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۸ش.
• الصباغ، لیلی، المرأة فی التاریخ العربی، دمشق، وزارت فرهنگ و ارشاد ملی، ۱۹۷۵م.
• الصراف، شیما، «اشتغال زنان از دیدگاه قرآن و سنت و نظر فقهای گذشته و حال»، ترجمهٔ عبدالله امینی، مجلهٔ پیام زن، شمارهٔ ۱۱۶، ۱۳۸۰ش.
• القاسمی، ظاهر، نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی (السلطة القضائیة)، بیروت، دارالنفائس، ۱۹۷۸م.
• ناجی‌راد، علی، موانع مشارکت زنان در فعالیت‌های سیاسی - اقتصادی ایران پس از انقلاب، تهران، کویر، ۱۳۸۲ش.

اصول تقسیم جنسیتی مشاغل در اسلام؛ بایدها و نبایدهای تقسیم مشاغل به زنانه و مردانه از منظر اسلام.

از منظر معارف اسلامی، اصولی مبتنی بر ویژگی‌های جسمی، روانی و اجتماعی دو جنس وجود دارد که مشاغل را به مشاغل مشترک بین زنان و مردان، مشاغل مختص مردان و مشاغل مختص زنان، تقسیم می‌کند، اما برخی نگرش‌های فمینیستی، تلاش می‌کنند، تمامی مرزهای شغلی میان زن و مرد را بردارند.

مفهوم‌شناسی

مشاغل جنسیتی، آن دسته از شغل‌هایی است که جنسیت در آن نقش دارد و هنجارهای اجتماعی از طریق جامعه‌پذیری جنسیتی، آنها را تحقق می‌بخشد و به نسل‌های بعد منتقل می‌کند. اصول به گزاره‌هایی هنجاری اشاره دارد که حدود اختصاصی اشتغال زنان و مردان را تعیین می‌کند. تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی در افراد، زمینه همکاری و خدمت به‌یکدیگر را فراهم می‌آورد. تفاوت در بهره هوشی و استعدادها و تفاوت در ثروت و فقر، افراد را به‌سوی کارهای متفاوتی سوق می‌هد که لازمه زندگی اجتماعی بوده و تقسیم کار اجتماعی را به دنبال دارد.

اصول تقسیم کار

مهم‌ترین اصول تقسیم کار جنسیتی در اسلام، عبارتند از:

حاکمیت عدالت اجتماعی

تقسیم کار اجتماعی کاملاً ضروری و لازمه زندگی اجتماعی است. طبیعی است به دنبال تقسیم کار، برخورداری افراد از قدرت، ثروت و منزلت اجتماعی نیز متفاوت خواهد بود. اما این تفاوت‌ها تا جایی که به تفاوت‌های طبیعی بازمی‌گردد منطقی و قابل پذیرش است اما تفاوت‌های بیشتر حاکی از تبعیض و ظلم و استثمار است و باید برای رفع آن کوشید؛ بنابراین تقسیم کار جنسیتی تا جایی که مبتنی بر تفاوت‌های طبیعی زن و مرد باشد، نه تنها قابل قبول بلکه ضروری است، اما تفاوت‌های فراتر از آن، تبعیض جنسیتی است.

کار به قدر استعداد و استحقاق به قدر کار

جامعه مطلوب تحت حاکمیت اصل «کار به قدر استعداد و استحقاق به قدر کار» سامان می‌یابد. افراد از امکانات و فرصت‌های برابر برخوردار می‌شوند و به اندازه تلاش، کار و تولیدات خود، مستحق دریافت امتیاز می‌شوند. بنابراین زنان و مردان متناسب با استعداد و توان خود کار می‌کنند و متناسب با کار خود حق‌الزحمه دریافت می‌کنند. مطابق این اصل، کمتر بودن حقوق زنان در ازای کار برابر با مردان مصداقی از تبعیض جنسیتی است.

حفظ سلامت و زیبایی زنان

از منظر اسلام، زن مظهر جمال است. زنان نباید مشاغلی را برگزینند که به سلامت و زیبایی ظاهری آنان آسیب می‌رساند. از منظر آموزه‌های دینی، زنان باید اموری که سبب زیبایی در آنان می‌شود را رعایت کنند. خداوند سیمای زن را در رخسار او و سیمای مرد را در گفتارش قرار داده و اصلاً خردِ زنان در زیبایی آنها است. اما مردان نباید همچون زنان، خود را آرایش کنند.

توجه به بعد عاطفی و جسمانی زنان

به‌طور معمول، زنان به لحاظ جسمی نسبت به مردان کم‌توان‌تر و از مردان عاطفی‌تر هستند. از امام علی نقل شده که زنان را با آزاردادن تحریک نکنید، چراکه زن مانند گل است که باید با آن با لطافت و نرمی برخورد کرد و نباید زن را قهرمانی پنداشت که می‌توان پنجه در پنجه او افکند.

حساسیت نسبت به حریم‌ها

زنان نوعاً نسبت به حریم جنسی خود بسیار حساس هستند و از این که دیگران بخواهند به این حریم وارد شوند پیوسته هراس دارند؛ این ویژگی به حراست حریم جنسی آنان بسیار کمک می‌کند. اشتغال زنان نباید باعث تضعیف این ویژگی شود. در بیان امام علی، برخی از نیکوترین خلق‌وخوی زنان، زشت‌ترین اخلاق مردان است؛ مانند تکبر، ترس و بخل. هرگاه زنی متکبر باشد بیگانه را به حریم خود راه نمی‌دهد و اگر بیمناک باشد از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند فاصله می‌گیرد.

رعایت حیا و عفاف

نگرش اسلامی بر زندگی عفیفانه و حفظ و رعایت حیا در ارتباطات میان زن و مرد تأکید ویژه دارد. اشتغال زنان نباید موجب نقض این اصل مهم شود. قرآن کریم به زنان توصیه می‌کند در معاشرت با مردان حتی در کیفیت سخن گفتن نیز حریم عفاف و حیا را رعایت کنند و طریقه صحبت کردن‌شان با نامحرم طوری نباشد که باعث تحریک غریزه جنسی شود. همچنین به مسلمانان توصیه می‌کند هنگامی که برای درخواست چیزی از همسران پیامبر به منزل آن حضرت مراجعه می‌کنند رویارویی مستقیم با آنان نداشته باشند و از پشت پرده و مانند آن، درخواست خود را مطرح کنند. از رسول خدا چنین نقل شده که حیا ده جزء دارد؛ نُه جزء آن در زنان و یک جزء آن در مردان است. عفت و باحیا بودن، یکی از ویژگی‌های زنان برتر دانسته شده است.

تفکیک جنسیتی

اسلام نسبت به روابط بین زن و مرد نامحرم بسیار حساس است و شرایط ویژه ای برای آن مقرر کرده و بسیار تأکید دارد این روابط تا حد ممکن، حداقلی بوده و موجب تحریک غریزه جنسی و ایجاد فضای گناه‌آلود نشود. بر اساس آیات قرآن، مردان و زنان باید چشمان خویش را فروگیرند و شرمگاه خود را نگه دارند، همچنین زنان باید مقنعه‌های خود را تا گریبان فروگذارند و زینت‌های خود را آشکار نکنند. از این‌رو، نباید مردی با زنی خلوت کند، زیرا سومی آنها شیطان خواهد بود.

محوریت خانواده

از دیدگاه اسلامی در الگوی مطلوب روابط بین نهادی، خانواده نهاد محوری است. اشتغال زنان نباید موجب سستی و تضعیف این نهاد شود. هیچ بنایی در اسلام نزد خداوند، محبوب‌تر از ازدواج و تشکیل خانواده نیست.

تقویت نقش‌های خانگی زنان

زنان دو نقش بسیار مهم در زندگی خانوادگی دارند که در حفظ و سلامت خانواده و جامعه تأثیرگذار است: تربیت فرزندان و ایفای مسئولیت‌های مربوط به همسرداری. اشتغال زنان نباید به‌گونه‌ای باشد که به این دو شان اساسی لطمه‌ای وارد کند، زیرا زن مدیر داخلی خانه است و او در این جایگاه باید پاسخگو باشد.

اولویت اشتغال مردان

در غیر عرصه‌های زنانه، مثل معلمی زن برای دختران و پزشکی زن برای زنان، اشتغال مردان دارای اولویت است. البته از دیدگاه اسلامی، اصل اشتغال زنان به‌عنون فعالیت اقتصادی و کسب درآمد توسط آنان اشکالی ندارد؛ البته در برخی موارد، این امر ممکن است منوط به اذن همسر یا پدر باشد. مردان و زنان از آنچه به‌دست می‌آورند نصیبی دارند. اما طبق احکام اسلامی، تأمین مخارج زن و فرزندان بر عهده مرد است و این امر نیازمند آن است که مقدمات اشتغال و کسب درآمد توسط مردان در جامعه فراهم باشد؛ بنابراین اشتغال زنان نباید موجب شود در جامعه وضعیتی به‌وجود آید که مردان به سبب اشتغال زنان نتوانند کار پیدا کنند. حق زنان بر مردان این است که نیازهای آنان را به‌طور متعارف تأمین کنند. زن در مورد نیازمندی‌هایش عائله مرد حساب می‌شود و بر مرد واجب است که نفقهٔ زن را بپردازد، ولی بر عهده زن نیست که شوهر خود را تأمین کند یا اگر مرد محتاج شد، نفقهٔ وی را بپردازد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• ابن‌حیون، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۳۸۵ش.
• ابن‌شعبهٔ حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• خواجه نصیرالدین طوسی، اخلاق ناصری، تهرن، علمیه اسلامیه، بی‌تا.
• مهطری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش.
• فیض‌الاسلام، علی‌نقی، نهج البلاغه، تهران، فقیه، ۱۳۶۸ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• محمدی‌ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۳ش.
• نادری‌قمی، محمدمهدی و فهیمی، رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، دوره۴، شماره۱، سال ۱۳۹۳ش.
• ورام بن ابی‌فراس، مسعود، تنبیه الخواطر و نزههٔ النواظر، قم، مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ق.
• هوفمن، سول و سوزان، اورت، زنان و اقتصاد، ترجمه محمود دانشور کاخکی و همکاران، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۰ش.