اخلاق همسرداری

اخلاق همسرداری

اخلاق همسرداری نقش مهمی در گرمی و صمیمیت خانواده دارد

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اخلاق همسرداری؛ الگوی رفتاری همسران مبتنی بر ارزش‌های اخلاقی.

اخلاق همسرداری نقش مهمی در گرمی و صمیمیت خانواده دارد. آرامش و امنیت همسران در سایهٔ اخلاق‌مداری شکل می‌گیرد. سردی روابط میان همسران، فروپاشی نهاد خانواده، افزایش طلاق، گسترش مفاسد اخلاقی در روابط زناشویی در غرب، به‌دلیل غیاب اخلاق‌مداری در روابط زوجین است. حاکم بودن اخلاق در نهاد خانواده می‌تواند به تقویت زیست عفیفانه در حوزهٔ روابط خانوادگی منجر شود.

مفهوم‌شناسی

منظور از اخلاق همسرداری، اعمال پسندیده‌ای است که زوجین برای رسیدن به کمالات معنوی یا به‌خاطر ایجاد صمیمیت و شیرینی زندگی به آنها پایبند هستند.

ضرورت و جایگاه اخلاق در روابط همسران

زن و مرد مکمل یکدیگر هستند و نیازهای روحی و جسمی آنها بدون دیگری به‌طور کامل برطرف نمی‌شود و در کنار هم به کمال می‌رسند. برای رسیدن به این آرمان، خداوند حقوق و تکالیفی برای هر دو معین کرده است تا بدین وسیله نیازهای دنیا و آخرت خود را تأمین کنند. رعایت نکردن اصول اخلاقی در خانه، زندگی گرم و صمیمی را سرد و بی‌روح می‌کند و در نهایت این زندگی متلاشی خواهد شد. پیامبر اسلام معتقد است، دین و اخلاق، معیارهایی برای ازدواج هستند که اگر لحاظ نشوند زمین دچار فتنه و فساد خواهد شد.

مبانی اخلاق در روابط همسران

خدامحوری، ارتباط دنیا با آخرت و کمال حقیقی انسان، مبانی هستی‌شناختی اخلاق همسرداری است. فطرت‌گرایی، نیازمندی، اجتماعی و مختار بودن از مبانی انسان‌شناختی اخلاق در میان همسران محسوب می‌شود. وحیانی، عقلانی و فطری‌بودن اخلاق از مبانی معرفت‌شناختی اخلاق همسرداری به‌شمار می‌آیند.

قلمروهای اخلاق همسرداری

اخلاق مالی

نفقه، مهریه، اجرت شیردهی و اجرت‌المثل کارهای منزل از اموری هستند که مرد موظف است آنها را به زن پرداخت کند.

• نفقه؛ منظور از نفقه تأمین نیازهای روزمرهٔ زن است که با شأن و منزلت او تناسب دارد. در قرآن کریم رفع این نیازها را مستلزم رعایت نیکی و به شایستگی می‌داند. لازمهٔ این اقدامات، همراهی گشاده‌دستی، خوش‌اخلاقی، خوش‌زبانی و تأمین بی‌منت است. درمقابل، زن هم در هنگام تنگدستی همسر باید صبر پیشه کند و قناعت با همسر را در پیش گیرد.
• مهریه؛ اخلاق‌مداری در مهریه، به معنای پرداخت بدون منت و صداقت در پرداخت آن است. البته این پرداخت زمانی است که مهریه معقول و در شأن زن باشد و مرد توان پرداخت آن را داشته باشد. دین اسلام زنان را برای حفظ خانواده تشویق به بخشیدن مهریه کرده است و برای زن در برابر این بخشش اجر زیادی لحاظ کرده است. اگر در بخشش مهریه مفسده‌ای باشد، زن سفارش به بخشش نشده است؛ چراکه مهریه نوعی حمایت مالی از زن است.
• شیردهی؛ گرچه زن می‌تواند در برابر شیردادن نوزاد از همسر خود مزد دریافت کند؛ اما به‌لحاظ اخلاقی، با رغبت و بدون چشم‌داشت به مزد، روابط آنها را تحکیم می‌بخشد.

اخلاق جنسی

اسلام نیاز و حقوق جنسی زن و مرد را به‌رسمیت شناخته و ضمن مقدس شمردن نهاد خانواده، زنان و مردان را به تشکیل خانواده و پاسخ‌گویی به نیازهای جنسی در چارچوب خانواده ترغیب کرده است.

حیاء و عفاف، غیرت‌ورزی مردان، وفاداری زن و شوهر نسبت به یکدیگر، پرهیز از بدنمایی، پوشاندن بدن زن از نامحرم، پاکدامنی و منع زنا، ممنوعیت محدود بودن کامجویی نظری و لمسی به همسر شرعی و قانونی، منع ازدواج با محارم، پرهیز از نزدیکی با زن در ایام عادت، پرهیز از انتشار تصاویر مستهجن، پرهیز از تجردگزینی از اصول اخلاق جنسی به‌شمار می‌روند.

وظایف اخلاقی مشترک زوجین

برخی اصول اخلاقی که زن و شوهر به‌صورت مشترک ملزم به رعایت آنها هستند، عبارتند از:

• معاشرت نیکو؛ خوش‌رفتاری، خوش‌گویی و خوش‌رویی و پرهیز از بداخلاقی، بدگویی و بدرفتاری.
• همکاری و تعامل سازنده میان زوجین؛
• وفاداری؛ رابطهٔ نامشروع با فرد دیگر نشانهٔ متعهد نبودن در زندگی زناشویی است.
• تربیت فرزند؛ تربیت فرزندان مرهون همکاری زوجین و تقید آنها به آموزه‌های اخلاقی است.
• تأمین نیازهای روحی و جسمی همدیگر؛
• پرهیز از بدزبانی، تندگویی، ترشرویی و سرسنگین بودن؛
• تمجید نکردن از زن و مرد غریبه مقابل هم؛
• بیان‌نکردن معایب هم، نزد دیگران؛
• دوری از سوءظن‌های بی‌مورد؛
• صبر و تحمل بر بداخلاقی هم؛
• دعاکردن برای هم؛
• دروغ‌نگفتن به‌هم؛
• آرایش و آراستگی؛ زن و شوهر از نگاه آموزهای دینی موظف به آراستگی ظاهری هستند. براساس برخی روایات، بهترین زن کسی است که وقتی همسرش به او نگاه می‌کند، شاد شود و این زمانی است که زن از لحاظ ظاهری آراسته باشد. مرد نیز موظف است آراسته و زیبا باشد که علاوه‌بر اجر، موجب عفت همسرش خواهد شد.
• در رابطه با وظایف همسران نسبت به هم، فقط حق شرعی مطرح نیست؛ بلکه مسئله این است که خواسته‌های زن و مرد حتی اگر حق شرعی نباشد، بنا بر مهر، محبت، عشق و دوستی اجابت می‌شود.

اخلاق شوهرداری

اسلام برای زن در قبال همسر وظایفی اختصاصی را نیز ذکر کرده است:

• فروتنی و فرمانبرداری؛
• عفّت داشتن؛ پاکدامنی در حضور و غیاب همسر ازجمله صفات پسندیده‌ای است که زن باید رعایت کند.
• درست‌کار بودن و متعهد شدن به تکالیف محوله؛
• پذیرش ریاست همسر؛
• تمکین؛ پذیرش و تمکین در مسائل جنسی، در حد توان روحی و جسمی انجام شود. این تمکین در حالت عادت ماهانهٔ زن یا مریضی از زن ساقط می‌شود.
• قبول محل سکونت مرد؛ درصورتی که مرد اختیار انتخاب سکونت را به زن داده باشد یا محل سکونت در شأن و منزلت زن نباشد یا برای او ضرر جسمی و جانی داشته باشد، تبعیت از وی ساقط می‌شود.
• تبعیت در خروج از منزل و ورود دیگران به منزل؛ این پیروی در حد عرف رایج است؛ البته در تکالیف دینی مانند حج واجب یا درمان یا ماندن در منزل برای زن خطرناک باشد، این اجازه و تبعیت لازم نیست.
• نگاه و میل به غیرهمسر نداشتن؛
• انجام ندادن اعمال مستحبی متناقض با نیازهای مرد؛
• آرایش و زیبایی برای همسر و استفاده نکردن از بوی خوش برای غیرهمسر؛
• قدردانی‌شناسی؛
• قناعت‌داشتن؛ گرایش به مدگرایی افراطی از مصادیق نداشتن قناعت در زندگی است و موجب تضعیف پیوند زناشویی و حتی در مواردی سبب جدایی زوجین می‌شود. از دیگر مصادیق قانع نبودن، مصرف‌گرایی است که ناشی از توجه بیش از حد به مادیات و دنیاگرایی است.

سلوک اخلاقی شوهران

شوهران نیز در قبال همسران‌شان متعهد به رعایت اصول اخلاقی زیر هستند:

• دوستی؛
• گذشت و بخشش؛
• خوش‌رفتاری و خوش‌رویی؛
• ترس از خدا نسبت به رعایت نکردن حق و حقوق اخلاقی همسر؛
• غیرت‌ورزی؛ مراقبت و حمایت از زن، به عفاف و پاکدامنی او کمک می‌کند و نیازهای عاطفی او را تأمین و سلامت اخلاقی او را حفظ می‌کند. این احساس، به زن امنیت و اعتماد می‌بخشد و محبت و عشق او را به شریک زندگی‌اش افزایش می‌دهد. امام علی معتقد است، سخت‌گیری‌های نابجا، انسان درستکار را منحرف کرده و نجابت را از او می‌گیرد و اثرات بدی به جای می‌گذارد.

تأثیر متقابل اخلاق همسران

دلیل موفقیت انسان‌های بزرگ مرهون همراهی، آرامش، تفاهم، درک متقابل و مطابقت روحی آنها با همسران‌شان بوده است. زن و شوهری که دین پایداری نداشته باشند، می‌توانند بر دین و ایمان همسر خود تأثیرگذار باشند. همچنین صفت زشت اخلاقی همسران می‌تواند بر اخلاق دیگری اثرگذار باشد.

پاداش صبر بر بداخلاقی همسر

پیامبر اسلام اعتقاد دارد، مردی که با اخلاق بد همسرش بسازد و صبور باشد، پاداش صبر حضرت ایوب را که به‌خاطر بلای وارده تحمل کرد، نصیبش می‌شود و همچنین زنی که بر بدخلقی همسرش صبر کند، پاداش آسیه همسر فرعون را می‌برد.

نبایدهای اخلاقی همسران

طعنه، کنایه، متلک و زخم‌زبان ازجمله نبایدهای اخلاقی هستند که زن به‌وسیلهٔ آنها باعث اذیت و آزار شوهر شده و تخریب شخصیت او را در پی خواهد داشت. از طرفی مرد هم ممکن است با نیش‌زدن و تنبیه بدنی، موجبات عقده، نفرت و زمینهٔ بدبینی و بداخلاقی همسرش شود.

ازجمله عوامل تضعیف اخلاق‌مداری می‌توان به این موارد اشاره کرد: بدگمانی، بی‌اعتمادی، بدزبانی، لجاجت، تحقیر، عیب‌جویی، سرزنش، بی‌غیرتی و غیرت نابجا، بی‌عفتی، دخالت‌های بی‌جای اطرافیان، مشکلات اقتصادی، چشم‌وهم‌چشمی، تجمل‌گرایی و اسراف؛ اعتیاد به موادمخدر، تأثیر برخی رسانه‌ها بر سبک زندگی غربی، سرگرمی‌های مجازی و فاصله‌گرفتن از مذهب.

تأثیر رسانه بر روابط اخلاقی همسران

استفادهٔ نادرست از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی پیامدهای مخربی بر روابط همسران می‌گذارد. این پیامدها شامل بالابردن سطح توقعات و انتظارات همسران، دورشدن از یکدیگر، تغییر ارزش‌های فردی، انزوا از محیط‌های واقعی و بی‌اعتمادی نسبت به همدیگر است. تجمل‌گرایی، مصرف‌گرایی، رواج و عادی‌انگاری روابط آزادانهٔ زن و مرد، انتقام‌جویی، آرایش‌های غیرمتعارف و تبلیغ مدل‌های زننده توسط این رسانه‌ها، موجب سستی روابط خانوادگی می‌شود.

اخلاق همسرداری در جوامع غربی

بی‌عاطفه‌گی، از هم‌گسستگی خانواده‌ها، طلاق‌های زیاد، فرزندان نامشروع، مفاسد اخلاقی، خیانت همسران از نشانه‌های افول آموزه‌های اخلاقی خانواده و نشانهٔ تضعیف معنویت و دین در جامعهٔ غربی است. امروزه در جوامع غربی، نهاد سنتی–اخلاقی خانواده، سیر نزولی را طی می‌کند. آمار روبه‌رشد مفاسد اخلاقی در این جوامع، نشانهٔ تضعیف این نهاد مقدس در غرب است.

منابع

• قرآن کریم.
• «اخلاق حسنه یعنی چه و رابطه ان با رابطه جنسی چیست؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۷ش.
• «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۱ش.
• پاک‌خصال، اعظم و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و روابط همسران؛ مطالعهٔ کیفی روابط همسران و پیامدهای منفی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در شهر تهران»، پژوهش‌های انتظامی-اجتماعی زنان و خانواده، دورهٔ هفتم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• پناهی، علی‌احمد و شریفی، احمدحسین، «بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، وب‌سایت مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: زمستان ۱۳۸۸ش.
• حائری شیرازی، محی‌الدین، «اخلاق در خانه، محیط کار و جامعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش.
• حزباوی، سعیده و دیگران، «تحلیل آثار و پیامدهای مدگرایی در آموزه‌های اسلامی»، مجلهٔ پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، سال چهارم، شمارهٔ ۳۷، تیر ۱۴۰۰ش.
• حمزه‌ای ریسه، مجید و دیگران، «ارائهٔ مدل روابط اخلاقی همسران مبتنی بر متون اسلامی»، مطالعات زنان و خانواده، سال هفتم، شمارهٔ دوازدهم، ۱۳۹۹ش.
• دلشاد تهرانی، مصطفی، سیرهٔ نبوی «منطق عملی»، تهران، دریا، ۱۳۸۳ش.
• دیلمی، حسن بن محمد، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاءالتراث، بی‌تا.
• «رفتار و اخلاق جنسی در آموزه‌های اسلامی، توصیه به آراستگی در منزل برای همسران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۱ش.
• «زن و شوهر چه وظایفی نسبت به یکدیگر بر عهده دارند؟»، وب‌سایت مرکز پاسخگویی به سؤالات دینی نمایندگی اصفهان، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۲ش.
• سیوطی، جلال‌الدین، جامع‌الصغیر، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، بی‌تا.
• طائبی اصفهانی، فاطمه، «خانه و خانواده و آراستگی ظاهری همسران برای یکدیگر»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
• عربیان، نسرین، «خانواده در غرب و مقایسهٔ آن با اسلام»، فرهنگ پرورش، سال اول، شمارهٔ پنجم، ۱۳۸۸ش.
• فلاح‌پور، ثریا و دیگران، «عوامل تقویت و تضعیف بنیان خانواده از دیدگاه ادیان و مذاهب مختلف»، فصلنامهٔ مطالعات و تحقیقات علوم رفتاری، سال چهارم، شمارهٔ ۱۰، ۱۴۰۱ش.
• کامکاری، زینب، «مروری بر برخی آسیب‌های خانواده»، مجلهٔ طوبی، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، قم، شمارهٔ ۲۷، فروردین ۱۳۸۷ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ترجمهٔ علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامهٔ قرآن و حدیث، ترجمه حمیدرضا آژیر، قم، مؤسسهٔ علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
• «مصرف‌گرایی، نظام خانواده را آسیب‌پذیر می‌کند»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۵ش.
• مظاهری، حسین، خانواده در اسلام، قم، شفق، بی‌تا.
• مظاهری، حسین، سیر و سلوک، قم، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، ۱۳۹۰ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «شرح نامهٔ ۳۱ نهج البلاغهٔ بخش بیستم»، وب‌سایت خزائن، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۲ش.
• «نگاهی تحلیلی به خانوادهٔ فروپاشیدهٔ غرب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۲ش.
• نوری، صالح و جوادی، حسین، «بررسی تعهدات اخلاقی ناشی از عقد نکاح و تأثیر آن بر استحکام و سلامت نظام خانواده در حقوق مدنی ایران»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۱ش.
• «وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئیست، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۲ش.
• «همسر، سد راه یا سکوی پیشرفت؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
• «همسرداری و اخلاق‌مداری در اسلام»، وب‌سایت فارس‌پلاس، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۲ش.