اخلاق همسرداری؛ الگوی رفتاری همسران مبتنی بر ارزشهای اخلاقی.
اخلاق همسرداری به مجموعه رفتارهای پسندیده و تعاملات سازندهای مانند محبت، همدلی، گذشت و وفاداری، اطلاق میشود که زوجین فراتر از تکالیف شرعی و حقوقی، برای استحکام بنیان خانواده و آرامش متقابل به کار میبندند. پایبندی به این اصول نقش کلیدی در سلامت روان خانواده دارد و در مقابل، ناهنجاریهای رفتاری و فاصله گرفتن از ارزشهای اخلاقی از مهمترین عوامل سردی روابط و فروپاشی آن بهشمار میرود.
مفهومشناسی
اخلاق همسرداری به مجموعه رفتارهای پسنیدهای اطلاق میشود که زوجین با هدف ارتقای صمیمیت و رشد فردی یا معنوی به آنها پایبندند.[۱] در این چارچوب، تنظیم روابط و پاسخگویی به نیازهای متقابل، نه صرفاً بر اساس تکالیف قانونی و شرعی، بلکه بر مبنای محبت، همدلی و تعهد عاطفی استوار است.[۲]
اهمیت
در رویکرد دینی و اخلاقی به نهاد خانواده، زوجین مکمل یکدیگر در تأمین نیازهای جسمی و روانی و دستیابی به رشد فردی دانسته میشوند؛ هدفی که از طریق تعیین حقوق و تکالیف متقابل پیگیری میشود.[۳] از منظر روانشناسی خانواده، پشتیبانی عاطفی و تفاهم همسران از عوامل مؤثر در موفقیتهای فردی و اجتماعی به شمار میرود.[۴]
همچنین، باورها و رفتارهای زوجین اثرگذاری متقابلی بر وضعیت اخلاقی و دینی آنها دارد.[۵] فقدان پایبندی به اصول اخلاقی میتواند زمینهساز سردی عاطفی و در نهایت فروپاشی نهاد خانواده شود.[۶] بر پایه سنت اسلامی و روایات پیامبر اسلام، دینداری و حُسنِ خُلق از معیارهای اساسی همسرگزینی محسوب میشوند که بیتوجهی به آنها میتواند موجب گسترش ناهنجاریهای اجتماعی گردد.[۷]
بر اساس روایات منسوب به پیامبر اسلام، صبر و مدارای زوجین در برابر بدخلقی یکدیگر دارای فضیلت و پاداش معنوی شمرده شده است؛ بهگونهای که پاداش مرد شکیبا در برابر بدخلقی همسرش با پاداش ایوب در برابر مصائب[۸] و پاداش زن صبور در برابر تندخویی شوهرش با پاداش آسیه همسر فرعون، برابر دانسته شده است.[۹]
مبانی اخلاق همسرداری
در اخلاق همسرداری، مبانی بر سه محور استوار است:
مبانی هستیشناختی بر خدامحوری، پیوند دنیا با آخرت و کمال حقیقی انسان تأکید دارد.
مبانی انسانشناختی بر فطرتگرایی، نیازمندی اجتماعی و مختار بودن انسان در روابط همسری اشاره میکند.
مبانی معرفتشناختی نیز بر وحیانی، عقلانی و فطری بودن اصول اخلاقی در میان همسران تأکید مینماید.[۱۰]
وظایف اخلاقی زوجین
احمد با کمک به همسرش مائده در آمادهسازی مواد غذایی، در کارهای خانه مشارکت میکند. (خانواده پاسندی)
برخی اصول اخلاقی که زن و شوهر بهصورت مشترک ملزم به رعایت آنها هستند، عبارتند از:
معاشرت نیکو؛ خوشرفتاری، خوشگویی و خوشرویی و پرهیز از بداخلاقی، بدگویی و بدرفتاری.
در برخی تحلیلها، استفاده از طعنه، کنایه و زخمزبان از سوی زوجه بهعنوان رفتارهای مخربی شناخته میشود که به آزردگی روانی و تضعیف شخصیت زوج میانجامد. متقابلاً، رفتارهای آسیبزای زوج، از جمله استفاده از ادبیات تحقیرآمیز و اعمال خشونت و تنبیه بدنی، زمینهساز ایجاد کینه، بدبینی و بروز ناهنجاریهای رفتاری در زوجه میگردد.[۲۵]
پژوهشها و منابع اخلاقی، عوامل متعددی را در تضعیف پایبندی به اصول اخلاقی در روابط زناشویی مؤثر میدانند؛ ازجمله: بدگمانی، بیاعتمادی، بدزبانی، لجاجت، تحقیر، عیبجویی، سرزنش، بیغیرتی و غیرت بیجا، بیعفتی، دخالتهای بیجای اطرافیان، مشکلات اقتصادی، چشموهمچشمی، تجملگرایی و اسراف؛ اعتیاد به موادمخدر، اثرپذیری از رسانهها در سبک زندگی، سرگرمیهای مجازی و فاصلهگرفتن از مذهب.[۲۶]
اخلاق مالی همسران
اخلاق مالی در روابط همسری، افزونبر جنبههای حقوقی، ریشه در ارزشهای اخلاقی و انسانی دارد که بر پایهی احترام، انصاف و محبت استوار است. در فرهنگ اسلامی بر اساس پذیرش کرامت زن، زنان همانند مردان از استقلال مالی برخوردار هستند و ازدواج و حق ریاست مرد بر خانواده، مانع بهرهمندی زنها از این حق نمیشود.[۲۷] در این چارچوب، تأمین هزینههای زندگی زن باید متناسب با شأن او و همراه با گشادهدستی، خوشاخلاقی و بدون منت باشد. در برابر، زن نیز در روزگار تنگدستی همسر، با صبر و قناعت، این پیوند را مستحکمتر میکند. پرداخت مهریه نیز باید صادقانه، بدون منت و در چارچوب توانایی مرد باشد. اسلام زنان را به بخشش مهریه تشویق کرده و برای آن پاداش اخروی در نظر گرفته است، اما این بخشش زمانی نیکو است که به مصلحت خانواده باشد؛ در غیر اینصورت، مهریه بهعنوان حمایت مالی از زن، حق او باقی میماند. زن همچنین میتواند برای شیردادن به فرزند، اجرت دریافت کند، اما انجام این کار با رغبت و بدون چشمداشت، مهر و محبت را در خانواده افزون میسازد و پیوند عاطفی همسران را عمیقتر میکند.[۲۸]
اثرپذیری از رسانهها
براساس برخی پژوهشها، استفادهٔ نادرست از فضای مجازی و شبکههای اجتماعی پیامدهای مخربی بر روابط همسران میگذارد؛ ازجمله: بالابردن سطح توقعات و انتظارات همسران، دورشدن از یکدیگر، تغییر ارزشهای فردی، انزوا و بیاعتمادی به همدیگر.[۲۹]تجملگرایی، مصرفگرایی، رواج و عادیانگاری روابط آزادانهٔ زن و مرد، انتقامجویی، آرایشهای غیرمتعارف و تبلیغ مدلهای زننده توسط برخی رسانهها، موجب سستی روابط خانوادگی میشود.[۳۰]
اخلاق همسرداری در جوامع غربی
برخی دیدگاهها، پدیدههایی چون افزایش آمار طلاق، تولد فرزندان خارج از چارچوب ازدواج، خیانت زناشویی و کاهش پیوندهای عاطفی در جوامع غربی را نشانهای از تغییرات ساختار سنتی خانواده[۳۱] و تضعیف کارکردهای اخلاقی و دینی در جوامع غربی ارزیابی میکنند.[۳۲]
«اخلاق حسنه یعنی چه و رابطه ان با رابطه جنسی چیست؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۷ش.
«بایستههای اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۱ش.
پاکخصال، اعظم و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و روابط همسران؛ مطالعهٔ کیفی روابط همسران و پیامدهای منفی استفاده از شبکههای اجتماعی مجازی در شهر تهران»، پژوهشهای انتظامی-اجتماعی زنان و خانواده، دورهٔ هفتم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
پناهی، علیاحمد و شریفی، احمدحسین، «بایستههای اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان»، وبسایت مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: زمستان ۱۳۸۸ش.
حائری شیرازی، محیالدین، «اخلاق در خانه، محیط کار و جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش.
حزباوی، سعیده و دیگران، «تحلیل آثار و پیامدهای مدگرایی در آموزههای اسلامی»، مجلهٔ پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، سال چهارم، شمارهٔ ۳۷، تیر ۱۴۰۰ش.
حمزهای ریسه، مجید و دیگران، «ارائهٔ مدل روابط اخلاقی همسران مبتنی بر متون اسلامی»، مطالعات زنان و خانواده، سال هفتم، شمارهٔ دوازدهم، ۱۳۹۹ش.
دیلمی، حسن بن محمد، اعلامالدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آلالبیت لإحیاءالتراث، بیتا.
«رفتار و اخلاق جنسی در آموزههای اسلامی، توصیه به آراستگی در منزل برای همسران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۱ش.
«زن و شوهر چه وظایفی نسبت به یکدیگر بر عهده دارند؟»، وبسایت مرکز پاسخگویی به سؤالات دینی نمایندگی اصفهان، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۲ش.
سیوطی، جلالالدین، جامعالصغیر، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، بیتا.
طائبی اصفهانی، فاطمه، «خانه و خانواده و آراستگی ظاهری همسران برای یکدیگر»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
عربیان، نسرین، «خانواده در غرب و مقایسهٔ آن با اسلام»، فرهنگ پرورش، سال اول، شمارهٔ پنجم، ۱۳۸۸ش.
فلاحپور، ثریا و دیگران، «عوامل تقویت و تضعیف بنیان خانواده از دیدگاه ادیان و مذاهب مختلف»، فصلنامهٔ مطالعات و تحقیقات علوم رفتاری، سال چهارم، شمارهٔ ۱۰، ۱۴۰۱ش.
کامکاری، زینب، «مروری بر برخی آسیبهای خانواده»، مجلهٔ طوبی، مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما، قم، شمارهٔ ۲۷، فروردین ۱۳۸۷ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ترجمهٔ علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
محقق داماد، سیدمصطفی، تحلیل فقهی حقوق خانواده، تهران، علوم اسلامی، ۱۳۷۲ش.
محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ قرآن و حدیث، ترجمه حمیدرضا آژیر، قم، مؤسسهٔ علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
«مصرفگرایی، نظام خانواده را آسیبپذیر میکند»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۵ش.
مظاهری، حسین، خانواده در اسلام، قم، شفق، بیتا.
مظاهری، حسین، سیر و سلوک، قم، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، ۱۳۹۰ش.
مکارم شیرازی، ناصر، «شرح نامهٔ ۳۱ نهج البلاغهٔ بخش بیستم»، وبسایت خزائن، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۲ش.
«نگاهی تحلیلی به خانوادهٔ فروپاشیدهٔ غرب»، وبسایت مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۲ش.
نوری، صالح و جوادی، حسین، «بررسی تعهدات اخلاقی ناشی از عقد نکاح و تأثیر آن بر استحکام و سلامت نظام خانواده در حقوق مدنی ایران»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۱ش.
«وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر چیست؟»، وبسایت اسلام کوئیست، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۲ش.
«همسر، سد راه یا سکوی پیشرفت؟»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
«همسرداری و اخلاقمداری در اسلام»، وبسایت فارسپلاس، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۲ش.
